<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>ىلە كەلبەتى>>تاريحي دامۋى

موڭعۇلكۇرەدەگى بايىرعى كۇرىش اتىزى

موڭعۇلكۇرەدەگى بايىرعى كۇرىش اتىزى

سەرجان ابىلايقان ۇلى

 

كوركى كوز تارتقان قويناۋىندا سان ىقىلىم زامانانىڭ ساعىمدى سىرلارىن، اسىل قازىنالى مۇراسىن قىمتانعان وسىناۋ تۇلپار مەكەنى موڭعۇلكۇرەنىڭ ويقىش - ويقىش تاسالارىنا قيلى  سۇراقتار ورالا بەرەدى. بىرىنەن ءبىرى قىزى، بىرىنەن ءبىرى كۇردەلى ەكەن - اۋ دەرسىز. ايتسە دە، زەر سالا بىلگەن زەيىندى كىسىگە التىن ۇيا، اتا مەكەنىمىزدىڭ بۇيراتتى قىرقالارى، سىلەمدى تاۋ -شىڭدارى، باعزى زاماننان بەلگى بولىپ قالعان جارتاس سۋرەتتەرى (جازۋلارى)، ساحارا، تاس مۇسىندەرى، كونە جۇرتتارى مەن مازارلارى سول سۇراقتاردىڭ ورىندى جاۋابى بولار ەدى.

«موڭعۇلكۇرەدە كۇرىش اتىزى بولعان» دەگەن اڭگىمە جايىن العاش ەستىگەندە مەندە ءبىرءتۇرلى عاجاپتانۋ سەزىمى بولعان - دى. كوزىم كورىپ، قۇلاعىم ەستىگەن الدە ءبىر حيكىمەتتى تەگىنە جەتىپ، ارعى جاعىن اقتارعانشا مازا تاپپايتىن تابيعاتىم مەنىڭ وسى اڭىزدىڭ ارعى جاعىن اقتارۋىما قامشى باستى. شامامەن 400 - 500 جىلدىڭ الدىندا ءور تەكەستىڭ اعاياز القابىن نەگىز ەتىپ قىرعىزدار ءبىر مەزگىل مەكەندەيدى. ولار ءبىر جاعى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانسا، ەندى ءبىر جاعىنان قوسىمشا ەگىن سالۋمەن دە اينالسادى. ەگىنشىلىك داقىلدارىنان: ءبيداي،كۇرىش، تارى، قوناق، ت.ب. بار ەدى. ءۇيسىن داۋىرىنە جالپىلاسقان سۋارمالى تاقتا اتىز مايدانى وسى كەزدە كەڭىنەن قولدانىلىپ وتىرعان. قىرعىزدار موڭعۇكۇرەگە ىرگە تەپكەن مەزگىلدە ءسالي جانە ماكەن ەسىمدى اعايىندى ەگىنشىلەر بۇرىنعى اتىز مايدانىنىڭ ورنىنا توعانمەن سۋ باستاپ  كەلىپ، كۇرىش، ءبيداي ەگەدى. وسى جەردە قازىرگى موڭعۇلكۇرە قاشاجار اۋىلى مەن وعان قاراستى قاراتوبە قىستاعىنىڭ شەگى ەسەپتەلەتىن قاشاجار سايىنىڭ اۋزى بولاتىن. قىرعىزدار كەلىپ  قونىستانىپ، 50- 60 جىلدان كەيىن موڭعۇلكۇرەدە تۇيىقسىز كليمات وزگەرىسى تۋىلىپ، ءبىر جىلعى تۇسكەن قىس 10 جىل شاماسىندا سوزىلىپ، بۇل وڭىردە تىرشىلىك ەتۋ قيىنعا اينالعان سوڭ، ولارشاراسىزدان قونىس اۋداردى.مىنە وسىلاي،ءسالي مەن ماكەن سىندى اعايىندى كىسىلەردىڭ اتىز ورنى سول بەتى اق قالىپ، ولار قازعان توعان، شۇڭقىرلار «ءسالي - ماكەن توعانى » دەگەن اتپەن عاسىرلار بويى يگىلىكتەنۋگە قالعان ەكەن. 10 جىلعا جالعاسقان قىس اقىرلاسقان سوڭ موڭعۇلكۇرەگە حانزۋلار، قازاقتار، سونىمەن بىرگە سىبىردەن اۋعان موڭعۇلدار كەلىپ بولەك - بولەك قونىستانادى. سول كەزدە وسى جەردى موڭعۇلدار مەكەندەپتى. ارادا 5 - 10 جىل وتكەننەن كەيىن موڭعۇلدار اعاياز ىشىنە مال وتارلاتىپ كەتكەن كەزدە بۇل جەردى حانزۋلار پايدالانىپ، ءبىرقانشا جىل استىق ەگەدى. جوڭعارلاردىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى، كوپ وتپەي حانزۋلار ءور تەكەستەن كوشىپ كەتەدى. ءبىر ءبولىم قازاقتار جەتىسۋ وڭىرىنە جىلجيدى. ارادا 200 جىل ۋاقىت مولشەرىندە ءتۇز مىسىعىنان تارالعان وبادان موڭعۇلدار كوپ شىعىندالىپ، ءبىرقانشا ءۇي امان قالادى. ال ءبىر ءبولىمى قايتادان سىبىرگە اۋىپ كەتەدى. وسى كەزدە موڭعۇلكۇرەدە از مولشەردە مال وتارلاتقان قازاقتار مەن وبادان امان قالعان موڭعۇلدار عانا قالادى. بەس جولبولدىنىڭ موڭعۇلكۇرەگە ىرگە تەبۋى سودان 20 - 30 جىل كەيىنگى جۇمىس ەدى. مەيلى قاي عاسىرلاردا بولماسىن ءسالي - ماكەن توعانى دەگەن اتاۋ وزگەرمەي ساقتالىپ،كۇرىش اتىزىنىڭ ورنى سول بەتى بەلگى بولىپ قالعان. 400 - 500 جىلدىڭ الدىنداعى كليمات وزگەرىسىنەن كەيىن موڭعۇلكۇرەدە كۇرىش ەگۋ تاريحى اقىرلاسقان بولۋى مۇمكىن. ءبىراق، ودان قالعان بەلگىلەر زامانىمىزعا دەيىن ساقتالعان. «ءسالي - ماكەن كۇرىش اتىزى » مايدانىنىڭ ورنى ازاتتىقتان كەيىن دە ءوز قالپىن بۇزباي ساقتالىپ، 1969 - جىلى كۇزدە جوسپار بويىنشا تىڭ جەر بولىپ اشىلىپ، ءبيداي اتىزىنا وزگەرتىلدى. مۇنى سول كەزدە ءوندىرىس اترەتىنىڭ تەحنيگى بولىپ تراكتور جۇرگىزگەن ءارى وسى جەردىڭ سوقاسىن تارتىپ، جەرىن اۋدارعان قاشاجار اۋىلىندا تۇراتىن ساقا اۋىل كادرى اۋعانبەك كاريا دالەلدەپ بەرەدى. باسقا دا كوپتەگەن كونە كوز كاريالار وسى اڭگىمەنىڭ تالاسسىز شىندىق ەكەنىن اڭگىمەلەدى. 400 - 500 جىلدىڭ الدىندا عانا ەمەس، سوناۋ ءۇيسىن داۋىرىندە دە موڭعولكۇرەدە كۇرىش اتىزى بولعان. قازىرگى شاتى اۋىلىنىڭ بايىرعى ءۇيسىن كونە جۇرتتارىنىڭ (ءۇيسىن ورداسىنىڭ) ماڭىنداعى كونە اتىز ورىندارى وسىنىڭ جاندى دالەلى. بۇدان كۇرىش ەگۋ ەلىمىزدە تەك ورتا جازىقتا عانا ەمەس، سوناۋ ەرتەدە - اق باتىس وڭىردە كەڭىنەن جالپىلاسقانىن، كوشپەندى ساحارا حالقىنىڭ اتامزاماننان ەگىنشىلىك كاسىبىمەن دە  اينالىسا باستاعانىن اڭعارۋعا بولادى.

 

(«موڭعۇلكۇرە تاريحي ماتەريالدارىنان»)

دايىنداعان ىلەبەك

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn