شاڭگەرەي سەيتكەرەي ۇلى بوكەيەۆ (1847-1920)

شاڭگەرەي – 19- عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 20- عاسىردىڭ باسىندا قالىپتاسىپ، دامىعان قازاق جازبا ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. ول باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىرگى وردا اۋدانىندا، جاسقۇس قۇمىندا – حان ورداسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى. اقىن ءوزىنىڭ ءبىر ولەڭىندە «الپىس بولمە،جۇز ەسىك» كوك وردانىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتادى. اكەسى سەيكەرەي شاڭگەرەي بەس جاسقا كەلگەندە قايتىس بولعان. ءبىراق جاس شاڭگەرەي اۋقاتتى ورتادا جەتىمدىك كورمەي وسەدى. جاسىنان وقىپ، ءبىلىم الادى. ونەرگە،ءولەڭ سوزگە جاس كەزىنەن اۋەستەنەدى. ورداداعى مەدرەسەنى ءبىتىرىپ، مۇسىلمانشا ءبىلىم العاننان كەيىن، استراحانداعى رەالھدى ۋچيليتسەگە تۇسەدى. ودان كەيىن ورىنبورداعى كادەت كورپۋسىندا ەكى جىل وقيدى. ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ، ورىس ادەبيەتى، مادەنيەتىمەن تانىسادى.

سامار گۋبەرنياسىندا (قازىرگى كۋبيچەۆ وبلىسى) ءبىتىمشى سوت (ميروۆوي سۋديا) بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ادىلدىك جولىن ىزدەۋ، شىندىقتى قورعاۋ جولىنداعى وي-ساناسى وسى تۇستا قالىپتاسقان سياقتى. ول اكىمشىلىك-تورەشىل بيلىكتىڭ زورلىق، الداۋ، پاراشىلدىق سىر-سيپاتىن كورىپ، بۇل جۇمىستان بويىن اۋلاق سالۋدى ويلايدى. ءسويتىپ، ءبىراز جىل قىزمەت ىستەگەننەن كەيىن قىزمەتىن تاستاپ، ءوز ەلىنە كەلەدى. بۇدان كەيىن كەڭسە جۇمىسىنا ارالاسپاي، پاتشا تاراپىنان دۆوريان اتاعىن الىپ، سامار گۋبەرنياسىنداعى دۆورياندار تىزىمىنە تىركەلەدى دە، ەڭبەكپەن، ونەرمەن شۇعىلدانادى. وردانىڭ جانىبەك جاعىنداعى كولبورىسى دەگەن جەردى ءوز مەنشىگى ەتىپ، سول كەزدەگى ورىس بومەشىكتەرى سياقتى تۇراق جاي تۇرعىزادى. وندا اعاشتان، تاستان ساۋلەتتى ۇيلەر، مەكتەپ، مەدرەسە، مەشىت سالعىزىپ; تۋىستارىنىڭ بالالارىن وقىتادى. باۋ-باقشا، الما اعاشىن ەكتىرىپ، ەگىن سالادى. اسىل تۇقىمدى مال وسىرەدى.

شاڭگەرەي اشقان مەكتەپتە بىلىكتى مۇعالىمدەر جۇمىس ىستەيدى. سونداي بالا وقىتقان، ءبىلىمدى ءارى تالاپتى مۇعالىمنىڭ ءبىرى كورنەكتى اقىن عۇمار قاراش (1876-1921) ەدى. ول شاڭگەرەيدى اعا تۇتىپ، ءجيى ارالاسىپ تۇرادى. شاڭگەرەي ونىڭ وي-ءورىسىنىڭ كەڭەيۋىنە، ورىس ادەبيەتىمەن تانىسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتەدى. ع. قاراش «جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى، سۇلتان شاڭگەرەي سەيتكەرەي ۇلىنا» دەگەن تولعاۋىندا:

العىر جۇيرىك سۇلتانىم،
اقىلىڭ جەتىپ الىسقا
ىلگەرىنى بولجادىڭ.
بولجاعاننىڭ بەلگىسى،
اتاڭنان مۇرا قالعان سۋ —
كولبورسىنى مەنشىكتەپ،
جاعاسىنان جەر الدىڭ...
كەشەگى وتكەن باباڭىز

حان جاڭگىردەن ۇلگى الدىڭ، — دەپ جىرعا قوسقان. سونىمەن قاتار شاڭگەرەيدىڭ اقىندىعىن، تىلگە شەشەندىگىن، ءسوز اسىلىن قادىرلەگەن كوسەمدىگىن، سەرىلىگىن تاماشا سۋرەتتەگەن. بۇل تولعاۋى اقىننىڭ 1914 -جىلى ۋفادا شىققان «اعا تۇلپار» جيناعىندا جاريالانعان.

وسىدان باستاپ شاڭگەرەي ءوز مەكەنىندە وقشاۋ ءومىر ءسۇرىپ، اڭشىلىقپەن اينالىستى، جاقسى ات، قىران قۇس، قۇماي تازى ۇستاعان. قۇس سالىپ، ءيت جۇگىرتىپ، ساياتشىلىق ونەرىن قىزىقتاعان.
شاڭگەرەيدىڭ ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان ءبىر ءىسى – ادەبيەت، ونەر، عىلىم بولادى. ول ورىستىڭ كلاسسيك جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىسادى. لەرمونتوۆتى، گوگولدى ءسۇيىپ وقيدى. ءان-كۇيگە، سۋرەت ونەرىنە، ءسان-سالتاناتقا ەرەكشە كوڭىل قويعان ول اقىن، ءانشى، كۇيشى، دومبىراشى، سۋرەتشى سياقتى ونەرپازداردى وزىنە جاقىن تارتىپ، ولاردىڭ ونەرىن تاماشالايدى. ول قادىر تۇتقان ونەر ادامدارىنىڭ ءبىرى – ورىس سۋرەتشىسى مالسەۆ دەگەن دوسى. وعان شەبەرحانا دا سالىپ بەرگەن. ورىستىڭ فەت، تيۇتچەۆ سىندى اقىندارىنىڭ دا ولەڭدەرىن وقىپ، اسەرلەنەدى. شاڭگەرەيدىڭ باي كىتاپحاناسى بولعان. عىلىمي ادەبيەتتەردى، ءار ءتۇرلى قازاق جانە ورىس تىلىندەگى گازەت-جۋرنالداردى الدىرىپ وقىعان. 20- عاسىردىڭ باسىندا قازاق، تاتار تىلىندە باسىلعان اقىنداردىڭ كىتاپتارىن وقىپ، قوعامدىق، ادەبي ءومىردىڭ بەتالىسىنان ۇنەمى حاباردار بولىپ وتىرعان.

1911-1913- جىلدارى قازاق زيالىلارىنىڭ ۇىمداستىرۋمەن ورالدا «قازاقستان» گازەتىن شىعارۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا، بۇل ءىستى قولداپ، وعان قاجەتتى قارجىنى تولىقتىرۋعا كومەكتەسكەن دە شاڭگەرەي ەدى.
شاڭگەرەي پروزالىق شىعارمالار جازعان دەگەن دە دەرەك بار. «قارا مۇرت» اتتى رومان، «سۇراۋ-جاۋاپ» دەگەن كولەمدى اڭگىمە جازسا كەرەك، ءبىراق ول تۋىندىلارى ساقتالماعان. ول 1917 -جىلى شاماسىندا كولبورستاعى قونىسىن تاستاپ، اتالاس تورە تۇقىمدارى مەكەندەگەن اقباقاي دەگەن جەرگە (باتىس قازاقستان وبلىسى، قازىرگى قاراتوبە اۋدانى) كوشىپ كەلەدى. قونىس اۋدارۋ سەبەبى دە ءمالىمسىز. بىزگە بەلگىلىسى – ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە ەل ىشىندە داۋلى، تالاس-تارتىستى ماسەلەلەرگە كوپ ارالاسپاي، وقشاۋ ءومىر سۇرگەن.

شاڭگەرەي 1920 -جىلى قاڭتاردا سول اقباقايدا قايتىس بولعان. اقىننىڭ ءبىراز ولەڭدەرى «شايىر» (1910) جانە «كوكسەلدىر» (1912) دەگەن جيناقتاردا جاريالانعان. بۇل جيناقتاردى باستىرعان ع. قاراش ەدى. كەڭەس داۋىرىندە قىزىلوردا قالاسىندا اقىن ولەڭدەرىنىڭ جيناعى (1933) باسىلدى.

اقىندىعى

شاڭگەرەيدىڭ بىزگە بەلگىلى شىعارمالارى الەۋمەتتىك ءومىردىڭ ءار ءتۇرلى جاقتارىن قامتيدى. وتارشىلدىق سالدارىنان تۋىنداپ جاتقان وزگەرىستەردى كورە بىلگەن اقىن بۇرىنعى حاندىق داۋىردەگى ءومىردى اڭسايدى. ونىڭ قوعامدىق وي-پىكىرلەرى، توپشىلاۋلارى بىردە ءومىر شىندىعىن ايقىن كورسەتسە، بىردە وتكەنگە الاڭداۋ سارىنىندا كەلەدى. جەر-سۋدىڭ قۇتى كەتتى، ءسانى كەتتى، ءبارى ادىرا قالدى. بۇرىنعى اسىل ادامدار ەندى جوق، بۇرىنعىداي بيلەر، ەرلەر ەندى تۋمايدى دەيدى.

ادىرا دەدىم نارىندى،
قۇسى ۇشىپ كولىنەن،
قۇتى كەتىپ جەرىنەن،
سابا قۇرساق بيلەردەن،
ەڭىرەگەن ەرلەردەن،

ايىرىلىپ ادىرا قالعاندا...— دەيدى. اقىن ءوز كەزىندەگى جاڭالىقتاردىڭ ءبارىن بىردەي قابىلداي بەرمەگەن. قازاق دالاسىنداعى ەل بيلەۋدەگى جاڭالىقتار مەن زاڭ، تارتىپتەر، بىرتىندەپ ەنىپ جاتقان كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناستار، وتارشىلدىق، ساۋدا-ساتتىق، حالىقتىڭ جەردەن قىسپاققا ۇشىراۋى سياقتى وزگەرىستەر شاڭگەرەيدىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتتى. بۇرىنعى حان ورداسىنداعى اتا-بابا بيلىگى مەن بەدەلى جايلى ۇعىم-تۇسىنىكتەر ونىڭ اقىندىعىن سول باعىتتا وقشاۋشىراق قالىپتاستىردى. بۇل كەزەڭدە حان تۇقىمدارىنىڭ دا ەركىندىگى شەكتەلە باستاعان ەدى. اقىننىڭ:

"قۇيرىق اتىپ قۇليا،
تۇلكىدەي قاشقان جىميا.
قاراڭدى ءۇزىپ باراسىڭ،

بىزدەن دە، قايران دۇنيا..." _ دەۋى سودان تۋعان. سوندىقتان دا اقىن بۇرىنعى اتا-بابا ءداۋىرى ەركىندىك ءداۋىر ەدى، ەشىكىمگە تاۋەلدى ەمەس ەدىك دەگەندى بىلدىرەدى. «اعاسىن اقىلدىڭ ارتىق اسقارمەن تەڭ» ولەڭىندە:
"اعاسىن اقىلىن ارتىق اسقارمەن تەڭ،
اسىلدىڭ ارقار ۇراندى تىرەۋى – سەن.
الا تۋ ابىلايدىڭ الا اتتانساڭ،
الامان ارتىنداعى بىرەۋى – مەن..." _ دەپ، ۇلى ءدۇبىر شىقسا قالماس ەدىم، ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن اتتانعان ساربازدىڭ قاتارىندا مەن دا ابىلايلاپ اتتانار ەدىم دەيدى. حان تۇقىمدارى اراسىندا ابىلاي حاننىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ەتكەن تاريحي ەڭبەگى دارىپتەلىپ، ەسىمى قاستەرلەندى.
اقىننىڭ ءومىر مەن ءولىم تۋرالى ءپالساپالىق تولعانىسىنان ءومىر شىندىعىنىڭ ەلەسى كورىنەدى. ول تۋماق، ولمەكتى تابيعي قۇبىلىس رەتىندە تۇسىنەدى. بۇل ويىن ولەڭىندە ليريكالىق بەينە ارقىلى جەتكىزەدى. بارلىق قاۋىپ-قاتەردى سەبەپ-سالدارلى تۇردە كورسەتەدى. «ءومىردىڭ ءوتۋى» ولەڭىندە قىرداعى قۇلانىڭ امان جۇرمەگى جوق، قۇدىققا قۇلان قۇلاسا، قۇلاعىندا قۇرباقا وينار، سۋعا قۇلان شۇبىرسا، جولىن توسقان جولبارىس جۇرەگىن جۇلىپ، جەم ەتەر. ول دا امان قالمايدى. بوكەن تەرىسىن بورىك ەتكەن، سەكسەۋىلدى كۇركە ەتكەن مەرگەن جالعىز وقپەن ونىڭ دا قازاسىن جەتكىزەدى. مەرگەن دە اجالدان قۇتىلمايدى. كىم بولسا دا اجال وعىنان قۇتىلماق ەمەس دەيدى. ءوز زامانىنداعى الەۋمەتتىك قۇرىلىسقا جاتىرقاي قاراعان اقىن الداعى بولاشاقتان ءۇمىت كۇتپەيدى. اقىن ەسكى قوعامدىق قۇرىلىستىڭ كۇيرەۋىن بەلگىلى مولشەردە ءوز باسىنىڭ دا تراگەدياسى دەپ تۇسىنەتىن سياقتى.

"بۇل دۇنيە پانيلىعىن ەتەدى ەكەن،
ءبىر داۋرەن ءوتىپ، ءبىرى جەتەدى ەكەن...
وزىنە حالىق اۋزىن قاراتقان ەر

تىرىگە، ولسە، قادىرى كەتەدى ەكەن..." _ بۇل سوزدەرىنەن دە ءومىردىڭ ءوتۋى، ەسكىنىڭ ءوتىپ، جاڭانىڭ كەلۋى، ەلدى اۋزىنا قاراتقان ەرلەردىڭ، كوزدەن تايسا، كوڭىلدەن كەتەتىنىن ايتىپ، تورىققانداي بولعانىن كورەمىز.

شاڭگەرەي شىعارمالارىندا ونەر، عىلىم، ءبىلىم تاقىرىبى ەرەكشە جىرلانادى. ول عىلىم جەتىستىگىندە ۇلكەن سەنىممەن قارايدى. قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەت شارتتاردىڭ ءبىرى – عىلىم ەكەنىن ۇعىندىرۋعا كۇش سالادى. جاستاردى وقۋعا، عىلىممەن شۇعىلدانۋعا شاقىرادى.

　

"وقىساڭ عىلىم نۇرىن ءبىلىم اسار،
كوڭىلىڭ كىرشىك باسقان كوزىن اشار.
ماس بولعان بىلىمىنە كەيبىر جاستار،
جەرلەرگە اياق جەتپەس اياق باسار.
اپىراي، كىمگە ايان بۇل جيھاننىڭ
بەلگىسىز ۇلىلىعى اسقار-اسقار!"

عىلىمعا ۇمتىلۋشى جاستارعا شاڭگەرەيدىڭ ۇلگى ەتكەنى – بۇحاردا، قازاندا وقىپ كەلگەن قازاق-تاتار مولدالارى ەمەس، دۇنيە جۇزىنە ايگىلى عالىمدار. ول اتاقتى اعىلشىن عالىمى ەديسسوندى (1847-1931) ۇلگى ەتەدى. ەديسسون توماس الۆا – امەريكانىڭ اتاقتى فيزيگى، ەلەكترونيكا مەن بايلانىس جونىندە كوپ جاڭالىقتار اشىپ، تۇرلىشە قۇرال-اسپاپتار ويلاپ شىعارعان عالىم.
سونىمەن قاتار عىلىمعا بوگەت جاسايتىن نادان مولدالاردى شەنەيدى. اقىن ەديسسونعا ارناعان ولەڭىندە عىلىم مەن ناداندىقتى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويادى. عىلىمدى بۇتاعى كوپ، جەمىسى مول، بيىك شىنار بايتەرەك بەينەسىندە سۋرەتتەپ، عىلىمنىڭء ار سالاسىن سول بايتەرەكتىڭ جەمىسى رەتىندە بەينەلەيدى.

"بۇل عىلىم – ءبىر بايتەرەك شەكتەن اسقان،
شۇلعانعان بۇتاعىنا عارسى-كۇرسى.
بار عالام ون سەگىز مىڭ ساياسىندا،
تاۋسىلماس، بۇتاق سايىن بار جەمىسى.
شايتاني بۇل ونەردى قالاي دەيمىز،
ءار ءونەر – سول جەمىستىڭ بىردەمەسى.
ەديسسون مۇنى ىستەگەن – عالىم ادام،
وقىماس، جالقاۋ بىزدەي ەمەس نادان.
پاندەلەردەن قيميە-سيميە عىلىمى حيكمەت،
كوپ سىرلار اشتى ءتۇپسىز داريادان..."

اقىن عىلىمنىڭ قوعامدىق ماڭىزىن كوپشىلىككە ءتۇسىندىرۋدى وقىعان ادامعا مىندەت ەتىپ قويادى