ماعجان»:بۇيىرسا، شىراق سونبەس، ۇزاق جانار«
ماعجان جۇمابايەۆ پوەزيا الەمىندەگى جارىق جۇلدىز، قايتالانباس قۇبىلىس. ونىڭ قۋاتتى، بويعا جىگەر، جۇرەككە وت بەرەتىن رۋحتى ءۇنى، ىزدەنىستەرى مەن جاڭاشىلدىعى قازاق ادەبيەتىن 20- عاسىردىڭ باسىندا-اق ەۋروپا، ورىس ادەبيەتىنىڭ بيىك دەڭگەيىنە كوتەردى. «ولەڭدى مۋزىكاعا اينالدىرعان، دىبىستان سۋرەت تۇرعىزعان، سوزگە جان بىتىرگەن، جاڭا ولشەۋلەر شىعارعان» ماعجاننىڭ وسىنداي قاسيەتتەرىن، ىشكى شىعارماشىلىق قۇدىرەتىن جۇرتتان بۇرىن بايقاعان ارى اسا جوعارى باعالاعان مۇحتار اۋەزوۆ: «ماعجان مادەنيەتى زور اقىن. سىرتقى كەستەنىڭ كەلىسىمى مەن كۇيشىلدىگىنە قاراعاندا، بۇل ءبىر زاماننىڭ تەگىنەن اسقانداي، سەزىمى جەتىلمەگەن قازاق قاۋىمىنان ەرتەرەك شىققانداي، سوندىقتان بۇگىنگى كۇننىڭ بار جازۋشىسىنىڭ ىشىنەن كەلەشەككە بوي ۇرىپ، ارتقى كۇنگە انىق قالۋعا جارايتىن ءسوز – ماعجاننىڭ ءسوزى. ودان باسقامىزدىڭ بارىمىزدىكى كۇماندى، وتە سەنىمسىز دەپ بىلەمىن» دەپ جازدى.
ماعجاندى سۇيەتىن، ەۋروپالىعىن، جارقىراعان، اشەكەيىن سۇيەتىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوز ويىن وسىلاي ماعجان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ جۇرگەن كەزدە اشىق ايتۋى، بۇل – ماعجاننىڭ شىعارماشىلىعىنا بەرىلگەن باعا، وسەر ەلدىڭ بالاسىنىڭ ءسوزى عانا ەمەس، ازاپتى جولدا جۇرگەن اقىنعا اشىقتان-اشىق ارا تۇسۋ، وز باسىن وققا بايلاعانمەن بىردەي ناعىز ەرلىك ەدى! مۇحتار اۋەزوۆ وعان سانالى تۇردە باردى. ويتكەنى ولار ەل تاريحىنداعى ەڭ ءبىر جويقىن دا كۇردەلى كەزەڭدە تاريحي-الەۋمەتتىك قۇبىلىسقا سىنشىل كوزبەن قاراپ، وزىنشە باعا بەرگەن، ۇلت بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدگى جولىنداعى كۇرەستە بىلەك بىرىكتىرگەن تاعدىرلاس جاندار-تىن. مۇحتار اۋەزوۆ ماعجان قالامىنان شىققان تۋىندىلارعا اركەز زەر سالىپ جۇرەدى، «القا» باعدارلاماسىمەن دە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىسادى. «باعدارلامانىڭ كەڭەستىك يدەولوگياعا قاراي يكەمدەلىپ جازىلعانىن مۇحتار اڭعارمادى ەمەس. مۇنى سولشىل باعىتتا جازىلعان دەپ تۇيىندەۋىنەن بايقايمىز. نەگىزىنەن ول باعدارلامانى ماقۇلداپ، ناقتى ارەكەتكە كوشۋ كەرەكتىگىن ايتىپ، ماعجانعا جاۋاپ حات جولدايدى». (ش. ەلەۋكەنوۆ «ماعجان مەن مۇحتار»، «جۇلدىز»، 1997 ج.№10، 112ب.).
ماعجاننىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ م. اۋەزوۆتىڭ قولىنا ءتيۋى دە قىزىق. ماعجان قولمەن كوشىرىلىپ كوبەيتىلگەن ساناۋلى عانا «القا» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر داناسىن مۇحتارعا ءوزى تاپسىرادى. بۇل دا ونىڭ مۇحتاردى باعالاعاندىعىنىڭ، وعان دەگەن ىقىلاسى مەن سەنىمىنىڭ ەرەكشە بولعاندىعىنىڭ كورىنىسى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
وسى ەكى ۇلى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىنداعى تاعى ءبىر توعىسۋعا نازار اۋدارايىقشى. ماعجان «ەرتەگى»، «وقجەتپەستىڭ قياسىندا» داستاندارىندا كەنەسارى حاننىڭ تۇلعاسىن سومداسا، دانالىعىن، دارالىعىن، العىرلىعىن، كەمەڭگەرلىگىن جىرلاسا، مۇحتار «حان كەنە» اتتى پەسا جازىپ، ونىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، ەل تاريحىنداعى رولىن اشا ءتۇستى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، حان كەنەنىڭ تاعدىرى 20- عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتىمەن تىعىز ساباقتاس، ۇندەس. وسىلاي قوس ارىس قازاقتى قالىڭ ورتتەن قايتسەم قۇتقارام دەگەن تىلەك ءۇشىن جانىن قۇربان ەتۋگە دايار كەڭەسارىنى بيىككە كوتەرىپ قانا قويمايدى، يمپەرييالىق ساناعا، بوداندىق ساناعا قارسى كۇرەستە بىرلەسىپ شەپ قۇرادى.
«ماعجان - اقىننىڭ اقىنى». سودان دا ونىڭ جىرلارىن تالداۋعا شەبەرلىگىن سىناۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاماعان، ءبىلىمى، كۇشى جەتە بەرمەگەن. بۇعان قاسى مەن دوسى قاتار جۇرگەن كەزدە دە ەشكىم ۋاج ايتا الماعان. قازاقتىڭ بەلگىلى اعارتۋشىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ 1923 -جىلى تاشكەنتتە وقىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ الدىندا جاساعان بايانداماسىندا ماعجان سىرشىلدىعىمەن، سۋرەتشىلدىگىمەن، سوزگە ەركىندىگىمەن، تاپقىرلىعىمەن، مارجانداي تىزىلگەن، تورعىنداي ۇلبىرەگەن نازىك ۇندى كۇيىمەن، شەرلى، مۇڭدى زارىمەن كۇشتى ەكەنىن ايتا كەلىپ، «ماعجان – الدىمەن سىرشىل اقىن. ماعجان سوزىندەي تىلگە جۇمساق، جۇرەككە تيەتىن ۇلبىرەگەن نازىك اۋەز قازاقتىڭ بۇرىنعى اقىندارىندا بولعان ەمەس. ماعجان نە جازسا دا سىرلى، كوركەم، ءساندى جازادى. وقۋشىنىڭ جۇرەگىنە اسەر بەرە المايتىن قۇرعاق ولەڭدى، جابايى جىردى ماعجاننان تابا المايسىز» – دەيدى، ماعجاندى پۋشكينگە تەڭەيدى. وسى ارادا ورىس حالقىنىڭ ۇلكەن اقىنى، عالىم ۆ. يا. بريۇسوۆقا تەلىنىپ جۇرگەن «ماعجان – قازاقتىڭ پۋشكينى» دەگەن سوزدەردىڭ ناعىز اۆتورى كىم ەكەنىن ايىرۋعا بولاتىن سياقتى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنداعى ماعجان جۇماباەۆقا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ اراسىندا ونىڭ ءوزى تاپسىرعان ءومىربايان پاراقشالارى دا بار. بىرىنشىسىن ماعجان 1923 -جىلعى 12 -جەلتوقساندا ماسكەۋدەگى جوعارى كوركەم ادەبيەت ينستيتۋتىنا قابىلدانعاندا تولتىرادى. تۋعان جەرى، تۇراعى، قايدا، قانداي ءبىلىم العانى، وتباسى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا دەرەكتەر: جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەنگە دەيىن ومبىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەمينارييادا وقىعان، مەكتەپتە مۇعالىم، گازەتتە رەداكتور بولعان، ۇيلەنگەن.
ال ەكىنشى پاراقشا بەرتىنگە دەيىن پەتروپاۆل پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتالىپ كەلدى، تاپسىرىلعان ۋاقىتى 1927 -جىلعى 1 -قىركۇيەك دەپ كورسەتىلگەن. مۇندا ماعجان 1925 -جىلى ادەبيەت ينستيتۋتىن تامامداعانىن، ون جىل ەڭبەك وتىلى بار ەكەنىن، قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىنىن جازادى. ماعجان بۇل كەزدە:
كۇننەن تۋعان بالامىن،
جارقىرايمىن، جانامىن.
كۇنگە عانا باعىنام!_ دەپ، ءوزىنىڭ تۋعان ۇلتىنىڭ اسپانداعى ايى، كوگىندەگى كۇنى، امسە اقىل-ويىنىڭ، پاراساتىنىڭ ولشەمى، اسقار بيىگى، ماقتانىشى، تاعزىم ەتەر تۇلعاسى بولۋعا ۇمتىلىسىن تانىتىپ ۇلگەرگەن داۋىلپازدىڭ ناق ءوزى ەدى.
ماعجاننىڭ دارىنى ەرتە اشىلدى. بوزبالا شاعىندا بالعىن ۇنىمەن، سىرلى دا سۇلۋ جىرىمەن بارشانى باۋراپ، ع.يبراگيموۆ سياقتى ۇلكەن تۇلعانىڭ نازارىنا ىلىككەن اقىن وردا بۇزار وتىزىندا قيانعا سەرمەگەن قاناتى تالمايتىن قىران ەكەنىن شىن تانىتتى. الدا ونى نە كۇتىپ تۇر ەدى؟ باسقالار توندى كەڭ پىشكەنمەن، ماعجاننىڭ ءوزىنىڭ وعان تەرەڭ بويلاپ، الاڭداماعانى انىق. ول تەك ەلىم، حالقىم دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ دۇرسىلىنە قۇلاق تۇردى. سودان دا وز بويىنا ۇلتىنىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن، قۋانىشى مەن قايعىسىن، قىزىعى مەن ازابىن قات-قابات قوندىرىپ، تاعدىرلى، تاۋقىمەتى مول، تايعاعى كوپ جولدى تاڭدادى.
قاناتىن ەركىن سەرمەي الماي قاپىدا كەتتى، جاقۇت جىرلارى قاراتۇنەك قويناۋىندا قالدى، ارتىق-كەمى جوق، جارتى عاسىر بويى تۇنشىعىپ جاتتى دەسەك تە، سولاقاي، سودىر ساياسات ونىڭ ءوزىن دە، ءسوزىن دە جويا العان جوق. «بۇيىرسا، شىراق سونبەس، ۇزاق جانار» دەگەن اقىننىڭ ءوز ءسوزى اقيقاتقا اينالىپ، ماعجان حالقىمەن قايتا قاۋىشتى، ماڭگىلىككە ورالدى. مىنە، سودان بەرى دە جيىرما جىل ءوتتى.
وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز ماعجان تۋرالىء بىراز جايلارعا قانىقتىق. ماعجاندى جارىسا جازۋ ءۇردىسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا ءدوپ كەلدى. قازىر بىرشاما سايابىرلاعان سەكىلدى. بۇدان، ارينە، ۇلتتىڭ ۇلى اقىنىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ورتايىپ قالدى دەگەن ۇعىم تۋماسقا ءتيىس. ماعجاننىڭ ءوزى دە، جىرى دا ماڭگىلىك، ەلىمەن، حالقىمەن بىرگە جاساي بەرەدى.
ماعجان تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردى كەزەڭ-كەزەڭگە بولىپ قاراستىرار بولساق، ماعجاننىڭ كوزى تىرىسىندە، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، تولىق اقتالعانعا دەيىن جازىلعان دۇنيەلەردىڭ ءبىر توبە ەكەنىندە داۋ جوق. ناق سول كەزدە انىق ءسوزىن ايتىپ كەتكەندەردىڭ قاتارىندا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتى، مۇحتار اۋەزوۆتى، احمەت بايتۇرسىنوۆتى، سۇلتانبەك قوجانوۆتى جانە باسقالارىن اتاۋعا بولادى. بۇلاردىڭ ماعجانتانۋعا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز. وسى ورايدا ەسىمى ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ ەستەلىگى دە اسا قۇندى دۇنيە دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. ونىڭ ەستەلىگى ۇزاق تا ەمەس. «بۇل قاراپايىم ەستەلىكتىڭ ايىرىقشا قادىرلى بولاتىن تاعى ءبىر سەبەبى – ونى اۆتورى قايتا قۇرۋدىڭ شاراپاتىنان الدەقاشان بۇرىن (70-شى جىلى) جازعان. ەشقانداي ەسەپسىز ادال جانىمەن جازعان» (قۇلبەك ەرگوبەكوۆ). ايتسا ايتقانداي، ەستەلىك يەسى ەرەكشە قۇرمەتكە لايىق، باتىلدىعىمەن اتى شىققان عالىم. ونىڭ ءوزى دە ۇلتشىلدىق قامىتىن كيىپ، قۋعىن-سۇرگىندى كوپ كورگەن.
ەندى وسى قوسپاسىز تازا ەستەلىككە ۇڭىلەر بولساق ماعجاننىڭ بەينەسى جارقىراپ الدىمىزدان شىعادى. «ماعجان سۇلۋ ەدى: ورتا بويلى، تولىق دەنەلى، بۇيرا قارا شاشتى، اق قۇبا بيداي وڭدى ەدى. بەت ءپىشىنى ابايدىڭ بەلگىلى سۋرەتىندەگى بەت پىشىنىنە ۇقسايتىن. ءجۇرىس-تۇرىسى جاراستى، سال ماڭعاز ەدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنە ول قىز مىنەزدى ەدى» – دەپ جازادى ب. كەنجەباەۆ.
وسى ايتىلعاندار ماعجاننىڭ شىن بەينەسىن اشاتىن سوزدەر. ولاي بولاتىن سەبەبى، بەيسەمباي كەنجەباەۆ ماعجان جۇماباەۆتى جاقسى بىلگەن، 1922 -جىلى ماسكەۋدە كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەندە ونىڭ الدىنان دارىس العان. بۇل كەزدە ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءوزى دە ستۋدەنت بولاتىن، ول ماسكەۋدەگى جوعارى كوركەم ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقيتىن. بەيسەمباي كەنجەباەۆ: «مەيلى، لەكسييالىق ساباقتا بولسىن، مەيلى، پراكتيكالىق ساباقتا بولسىن، ول قاعازعا، كىتاپقا قارامايتىن. ءسوز اراسىندا كەلتىرەتىن مىسال ولەڭدەر مەن اڭگىمەلەردى تۇگەل جاتقا ايتاتىن. دەكلاماسييا وقىپ تۇرعان ءتارىزدى بارلىق ناشىن، سيپاتىن، قيمىلىن كەلتىرىپ ايتاتىن» دەپ ماعجاننىڭ ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىنە، العىرلىعىنا تانتى بولادى.
وسى ەستەلىك ماعجاننىڭ ابايدى ءپىر تۇتقانىن، وعان قاتتى ەلىكتەگەنىن تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى. ماعجان ستۋدەنتتەرگە اباي ولەڭدەرىن وقىپ-ۇيرەتەدى، ولارمەن بىرگە ابايدىڭ جاڭا جىر جيناعىن تالدايدى. ءبىر كەزدەسكەندە وزىنىڭ شاكىرتىنە اۋدارماعا قاتىستى ويلارىن بۇكپەسىز ءبىلدىرىپ: «باسقا تىلدەن شىعارما اۋدارۋ – ول شىعارمانى وزىنىكى ەتىپ الۋ دەگەن ءسوز، وزىنىكى بولعان سوڭ، ول وگەي بالا ەمەس، تۋعان بالا بولۋعا تيىس. ياعني وگەي بالا ەكەنى مۇلدە بىلىنبەسكە كەرەك. ول ۇشىن شىعارمانىڭ تۇرقى، تۇلعاسى اۋدارىلماي، ماعىناسى، رۋحى اۋدارىلۋى قاجەت»، – دەيدى. ول وسىلاي ابايدى جۇرەگىمەن ۇعىنعان. ولاردىڭ جىرلارىنداعى ۇندەستىك تە وسىنى دالەلدەيدى. قازاق ۇشىن اباي قالاي قايعىرسا، ماعجان دا سولاي قاپالانادى. وزىنىڭ ۇلتتىق تانىم-تاعىلىمى جەتكەن بيىككە ول وز حالقىنىڭ دا ورنىعۋىن تىلەيدى، بوتاداي بوزدايدى، اڭسايدى، ارماندايدى، ايتەۋىر وزىنىڭ ۇلتىن سول اسقارالى زاڭعاردان كورگىسى كەلەدى.
«مىنەزى بالاداي، ءتىلى بالداي ەدى. ادامعا قايىرىمدى، كەشىرىمدى، قالتقىسىز جان ەدى، ءبىلىمدى، العىر، ويشىل، ورىسشاعا، شىعىس تىلدەرىنە ەرەكشە جەتىك-تى». سابيت مۇقانوۆتىڭ وسى سوزدەرىندە دە كوپ سىر جاتقان جوق پا؟ ءومىر جولى ماعجاندى ار كەزدە زامانىء بىر، ءوزى تۇستاس قازاقتىڭ زييالىلارىمەن كەزدەستىرىپ وتىرعان. سابەڭنىڭ ايتۋىنشا، الايدا، ولاردىڭ يدەيالىق جولدارى بولەك بولعان. كەڭەستىك ءداۋىردى، ونىڭ تابىستارىن جىرلاماعان، ەسكىنى، بايشىلدىقتى، ۇلتتى كوكسەگەن ماعجاننىڭ جىرلارى كوممۋنيستىك جولدى تاڭداعاندارعا جات بولعان. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – ماعجاننىڭ 1923 -جىلى تاشكەنتتە باسىلىپ شىققان ولەڭدەر جيناعىن ماسكەۋلىك قازاقتاردىڭ تالقىلاۋى. 1924 -جىلدىڭ 24 -قاراشاسىندا ادەبيەت ۇيىرمەسى ۇيىمداستىرعان بۇل جيىنعا كسرو حالىقتارى ورتالىق باسپاسىنىڭ ديرەكتورى نازىر تورەقۇلوۆ، ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۇرو مۇشەسى، جاستاردىڭ كوممۋنيستىك ينتەرناسيونالى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بولىم باستىعى عاني مۇراتباەۆ تا قاتىسادى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا جاس اقىن، سول كەزدە كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن وتەباي تۇرمانجانوۆ بايانداما جاسايدى. باياندامانى تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرى ەكى ءبولىنىپ، جينالىس «ماعجان بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل، بىزگە مۇلدە جات اقىن» دەگەنگە ساياتىن قاۋلى قابىلدايدى. كەيىن وسى قاۋلى قازاقستاننىڭ ورتالىق گازەتى «ەڭبەكشى قازاقتا» جاريالانادى. مۇنىڭ ماعجانعا قاتتى سوققى بولىپ تيگەنى، اقىندى ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىراتقانى ءسوزسىز. ونىڭ «توقساننىڭ توبى» دەگەن تولعاۋىندا:
جىرلارىم ەلدى جالپىلاپ،
جاسىرمان جۇزدى جاقتادىم،
توقسانعا ەندى توقتادىم،
تولعانىپ، ويلاپ، تالقىلاپ،
توقساننان سوناۋ ون اۋلاق،
مەن توقسانمەن بىرگەمىن، – دەۋى سودان.
ماعجانعا قارسى شابۋىلدىڭ ۇدەۋىنە سول كەزدە ماسكەۋدە وقىپ جاتقان جاستار عانا تۇرتكى بولدى دەسەك قاتەلەسەر ەدىك. وعان سابەڭنىڭ، كادىمگى سابيت مۇقانوأتىڭ دا بەل شەشىپ، بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ كەتكەنى بەلگىلى. يدەيالىق قارسىلاستارىنا ىمىراسىز سابەڭ ماعجاندى دا اياعان جوق، وزگەلەرمەن بىرگە سىننىڭ دويىر قامشىسىن وعان دا سىلتەدى.
ماعجان كىم قانشا داتتاسا دا بىلعانبايتىن اسىل ەمەس پە، سونى كەيىن سابەڭ دە تۇسىنگەن بولۋى كەرەك، اقىن تۋرالى پىكىرى وزگەرىپ، ارتىنا ماعجان جۇماباەأتىڭ ءومىر جولى، شىعارماشىلىعى جايلى زەرتتەۋ ەڭبەگىن قالدىرىپ كەتتى. اتاقتى جازۋشىنىڭ «20- عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» دەپ اتالاتىن كىتابىنا ەنگەن وسى ەڭبەكتە ماعجان تۋرالى مىناداي جولدار بار:
« اقىندىق جاعىنان كەلگەندە، ماعجان، ارينە، قازاقتىڭ كۇشتى اقىندارىنان سانالادى. قازاقتىڭ ءتىلىن بايىتۋ رەتىندە، ادەبيەتتە جاڭا تۇرلەر ەنگىزۋ رەتىندە، ماعجاننىڭ ەڭبەگى كوپ. ابايدان كەيىن ءتىل ونەگەسىندە ماعجاننان اسقان اقىن قازاقتا جوق». بۇل ماعجان ومىردەن وزباي تۇرىپ 1932 -جىلى ايتىلعان ءسوز. ناق وسى كەزدە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، قينالىپ جۇرگەن ماعجان دا سابەڭنەن سىرت اينالۋدى جون دەپ تاپپايدى، حات جازىپ ودان اقىل-كەڭەس، كومەك سۇرايدى.
وسى ارادا ماعجان جۇماباەۆتىڭ ساكەن سەيفۋللينمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى دا اڭگىمەلەي كەتۋ ارتىق ەمەس سيياقتى. ماعجان 1937 -جىلى الماتىعا تابان تىرەگەندە سابەڭ قارسى العانمەن «مەنىڭ جولىم-تەرىس. ساكەندىكى – دۇرىس بولدى. الدىمەن سوعان سالەم بەرەيىن» دەگەن تىلەگىن بىلدىرەدى. سابەڭ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە جازعانداي، رەتىن تاۋىپ ساكەنگە حابار بەرەدى. ساكەن قارسى بولمايدى، ەكەۋى كوزدەرىنە جاس الىپ قۇشاقتاسادى. وسى ارادا ماعجان ساكەننەن كەشىرىم سۇرايدى. ساكەن: «ساعانء بارى دە كەشىرىمدى، بىزدەن ەندى كەشىرىم سۇراما» دەيدى. سول كۇنى ماعجان ساكەن ۇيىندە قونىپ قالادى.
سىرت كوزگە قاتارداعى وقيعا سياقتى بولىپ كورىنگەنمەن ەكى الىپتىڭ ءتۇسىنىسۋى – بۇل تاريحي ءسات ەدى. ويتكەنى، وعان دەيىن ولاردىڭ اراسى جاقسى ەمەس-تى. ماعجان مەن ساكەن تۇڭعىش رەت ومبىدا كەزدەسكەن، سوندا بىرگە وقىعان. كەيىن ارالارىنان «قارا مىسىق» جۇگىرىپ كەتىپ، كيكىلجىڭمەن ءبىراز جەرگە بارىپ قالعان. ەكەۋى دە اقىن بولعاننان كەيىن ءبىرىن-ءبىرى سوزبەن تۇيرەيدى عوي باياعى. سوزا بەرسەك، بۇل ءوزى تاۋسىلمايتىن اڭگىمە. بەلگىلى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ اعامىز بۇل جونىندە «ونەر باسەكەسى، نەمەسە ماعجان مەن ساكەن» دەگەن كولەمدى تاريحي-ادەبي ەسسە جازعان.
اقىن مۇزافار الىمبايەۆتىڭ «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە (1991 -ج. 21 -مامىر) جاريالانعان «ماعجاندى ماحابباتپەن وقىعاندا» دەپ اتالاتىن ەسسەسىندە دە ماعجان مەن ساكەننىڭ اراقاتىناسىن اشاتىن تۇستار از ەمەس. اقىن اعامىز ءومىردىڭ ءوز اعىمىندا، ادەبيەتتىڭ دامۋىندا ءارقيلى مەكتەپتەردىڭ، ءار الۋان تالانتتاردىڭ باسەكەسى، جارىسى، ايتىسى مەن تارتىسى قىزۋ جۇرىپ كەلگەنىن، جۇرە دە بەرەتىنىن ايتا كەلىپ، «ماعجاننىڭ يدەيالىق جانە ەستەتيكالىق پوزيسياسىنا قارسى جانكەشتى كۇرەسپەسە، ساكەننىڭ ازامات ارى اقىن-سۋرەتكەر رەتىندە قاۋىرت وسىپ، بيىككە سامعاۋى، ول ول ما، قازاق ادەبيەتىندەگى جالاۋگەر جەتەكشىلىگى قامتاماسىز ەتىلەر مە ەدى. م. جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايانىمەن» قيىن جارىسقا ساكەن وزىن وتكىر قايراپ سالماسا «كوكشەتاۋ» داستانى ءوزىنىڭ عاجايىپ كوركەمدىك دارەجەسىنە كوتەرىلە الار ما ەدى؟» دەپ ساۋال تاستايدى. ءسوز جوق، وسى باسەكە جاي دا جۇيرىك قالامدى ودان سايىن جەلقاناتتاندىرا تۇسكەنى انىق. ولاي بولسا، ماعجان مەن ساكەن ومىر كوشىندە اردايىم بىرگە ءجۇردى. ولاردىڭ ومىرلەرىنىڭ سوڭعى ساتىندە كەزدەسىپ تۇسىنىسۋلەرى، تابىسۋلارى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل حالقىمىزعا بۇيىرعان تاعدىردىڭ سىيى.
ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جايلاردى ەلەپ-ەكشەپ جۇرە مەنى «ماعجان تۋرالى ونىڭ جەرلەسى، زامانداسى، زاڭعار جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ نەگە ءبىر اۋىز ءسوز قالدىرماعان؟» دەگەن وي مازالاي بەرۋشى ەدى. ونىڭ جاۋابىن جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ «بەس ارىس» («جالىن» باسپاسى، 1992 -ج.) دەپ اتالاتىن جيناققا ەنگەن ەستەلىگىنەن تاپقانداي بولدىم.
عابەڭ بىردە جايىق بەكتۇروۆقا ماعجانمەن العاش رەت 1928 -جىلى بۋرابايدا كەزدەسكەنىن، اقمولا گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سادىقبەك ساپاربەكوۆتىڭ ءوزىن شاقىرىپ الىپ، «ماعجاننىڭ ورنىنا ورمان شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا وقىتۋشى بول» دەگەنىن ايتىپ بەرەدى. «بۋرابايعا كەلدىم. ماعجاندى وسىندا ءبىرىنشى رەت كوردىم. ول ءوزىنىڭ پاتەرىن ماعان بەرىپ، قىزىلجارعا كەتتى. سوندا بارىپ سوۆپارت شكولدا ساباق بەردى» دەيدى.
كەيىن ماعجان مەن عابەڭ 1936 -جىلى الماتىدا تاعى كەزدەسەدى. «مەن قازاقستان ورتالىق پارتييا كوميتەتىنىڭ مادەني-اعارتۋ بولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. ماعجاندى جۇمىسقا ورنالاستىردىق. ول جۇمىسىنا قۇلشىنا كىرىستى. دىنگە قارسى ورىسشا ءبىر تراكتات ىسپەتتەس ەڭبەك جازىپ اكەلدى. جۇمىسىنىڭ ءوزى دە دىنگە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ ەدى». (عابيت مۇسىرەپوۆ). جايىق بەكتۇروۆپەن اڭگىمەسىندە عابەڭ: «مەنىڭ ويىمشا، ماعجان شىعارمالارىن باسۋعا بۇل كۇندە سوأەت وكىمەتىنىڭ ەش بوگەتتىگى جوق، بۇلاي دەۋ بوس ءسوز. ونىڭ شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋعا ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ كوپتەن بەرگى ءبىر بەتكەي قالىپتاسىپ كەتكەن تەرىس داعدىمىز، تەرىس كوزقاراسىمىز، ماعجاندى ۇلتشىل دەپ جامانداپ قالعان ەسكى ادەتىمىز بوگەت. ءبىز بىرەۋدى جامانداساق، تاسقا باسقان تاڭباداي، ءومىر باقي وشپەيتىن قارا بوياۋداي كورەمىز. كەيدە تىپتى قايسىبىر اقىندارىمىزدىڭ ىشتەي قىزعانشاقتىعى دا بوگەت بولىپ ءجۇر» دەپ ماعجان شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋعا قاتىستى ويلارىن اشىق ءبىلدىرىپتى. الايدا، عابەڭ ماعجانعا ارا تۇسكەن جوق، ماعجان تۋرالى ەستەلىك تە قالدىرمادى. ونىڭ سەبەبىن قازىر دوپ باسىپ ايتۋ قيىن. اتاقتى «بەسەۋدىڭ حاتىنا» قول قويعان، «بەيىمبەت جاۋ بولسا، مەنى دە جاۋ دەپ ساناڭىزدار» دەگەن عابەڭنىڭ ماعجان تۋرالى قالام تارتپاعانىن ءتۇسىنۋ دە، ءتۇسىندىرۋ دە قيىن.
سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ماعجان جايلى ءبىراز دۇنيە جارىق كورگەنىن جوعارىدا ايتتىق. سولاردىڭ ىشىندە بەلگىلى جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ ورنى بولەك دەسەم اقيقاتتان تىم الىس كەتە قويماسپىن. ش.ۋاليحانوۆ، ى. التىنسارين، ا. بوكەيحانوۆ، ا. بايتۇرسىنوۆ، ا. مارعۇلان سىندى قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ ادەبي پورترەتتەرىن وقىرمانعا تارتۋ ەتكەن ج. بەكتۇروۆ ماعجاننىڭ حالقىنا قايتا ورالۋىنا دا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ول قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قاراعاندى وبلىسارالىق بولىمشەسىن باسقارعان جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا سان مارتە كەلىپ، ماعجاننىڭ جارى زىليحامەن كەزدەسىپ، قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماعان. «ماعجاندى ىزدەستىردىڭىز بە؟ جوعارعى جاققا ارىز جازدىڭىز با؟ دەپ ءسوز باستاپ كەتتىم. «جازدىق قوي. جازباعان جەرىمىز جوق. ەشتەمە شىقپادى»، - دەدى زىليقا. مەن ول كىسىگە: «سىز ن.س. حرۋشەۆكە جازىڭىز. كۇيەۋىم اقىن ەدى، جۇرت ۇلتشىل دەستى. ءبىراق ول ەشقانداي باسشى جۇمىستا بولعان جوق ەدى. كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ەشبىر تەرىس ارەكەت ىستەگەن ادام ەمەس. 1930 -جىلى ۇلتشىلسىڭ دەپ ءبىر سوتتادى. ودان لاگەردە جازاسىن وتەپ كەلىپ، بولماشى قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە قايتا قامالدى، جوق بولىپ كەتتى» دەپ جازىڭىز» دەدىم». (ج. بەكتۇروۆ)
جازۋشى وسىدان كەيىن ءوزى دە قاراپ وتىرمايدى، باشقۇرتستاننىڭ حالىق جازۋشىسى سايفي قۇداشقا حات جازىپ، ماعجان جۇماباەۆتى اقتاۋعا كومەكتەسۋىن سۇرايدى. ماعجان جۇماباەۆپەن ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە بىرگە وقىعان س. قۇداش 1969 -جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د. قوناەۆقا حات جولدايدى. «قازاق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ تاعدىرى تۋرالى» دەپ اتالاتىن بۇل حاتىندا باشقۇرت ادەبيەتىنىڭ اقساقالى قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالالارىنان، ونىڭ ىشىندە قاراعاندىدان دا، ماعجانعا ارا تۇسۋىن سۇراعان وتىنىشتەر كەلگەنىن جازادى.
جايىق اعامىزدىڭ ماعجانعا، ماعجاننىڭ ارتىندا قالعان جەسىرى زىليقاعا جاساعان باسقا دا جاقسىلىقتارى از ەمەس. ماعجان اقتالعاننان كەيىن زىليقانى شەتقاقپاي قىلا باستاعان اقىننىڭ تۋىستارىنىڭ ورىنسىز ارەكەتتەرىن ايىپتاعانى تاعى بار. ول: «ومىردە ادىلەتسىزدىك كوپ قوي. ءبارى دە قاراڭعىلىقتىڭ، ءىشى تارلىقتىڭ بەلگىسى. بۇرىن ەستەرىنەن شىعىپ كەتكەن زىليقا، ەندى ماعجان جۇرتتىڭ اۋزىنا قايتا ىلىگە باستاعاننان كەيىن، بۇل بايعۇستاردىڭ دا تىلىنە، كوڭىلىنە ورالا باستاپتى. بۇلاردىڭ دا اكەلەرى، تۋىستارى سوتتالىپ، ەسەڭگىرەپ قالعان ادامدار. جالعان قىزعانشاقتىق سەزىم دە بار. جاقسى مۇراعا يە بولعىسى كەلەتىن نيەت تە بار. بالاسى، ۇرپاعى جوق، جالعىزباستى سورلى كەمپىردىڭ ماعجاننىڭ ىز-تۇسسىز كەتكەن ەڭبەكتەرىن ينەمەن قۇدىق قازعانداي جيناعانىن وزگە، سونىڭ كوپ ازاپ-بەينەتىن كورگەننەن باسقا ەشكىمگە ەشبىر جازىعى جوق» دەپ جازدى.
بەلگىلى جازۋشى، قازاق ادەبيەتى اقساقالدارىنىڭ ءبىرى عابباس قابىش ۇلى دا وسىنى داتتەيدى. «ماعاڭنىڭ ولەڭ-داستاندارى، ادەبي اۋدارمالارى جاريالانعان گازەت-جۋرنالداردى ىزدەپ تابۋ، كوشىرمە جاساتىپ الۋ، ارينە، اپايعا قيىن بولعان. اقى-پۇلىن تولەۋ بىلاي تۇرىپتى، كەسىرى جەتەرلىك كەزدەردە اشىق ىزدەۋدىڭ ءوزى قانداي تاۋەكەلدى قاجەت ەتتى دەسەڭشى؟! كۇيەۋىنە جاعىلعان كۇيەنى كەتىرۋ ءۇشىن جان تىنىشتىعىن ۇمىتقان، العاش تۇتقىندالعانىندا ىزدەنىپ ماسكەۋگە، ماكسيم گوركيگە دەيىن بارعان، ماعاڭنىڭ ول جولى اقتالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولا بىلگەن، ال ەرى ەكىنشى رەت تۇتقىندالعاندا سوڭىنان سىبىرگە بارعاننان وزگە شاراسى قالماعان زۇلكەڭ، كىم نە دەسە دە، بۇگىنگى بىزگە دە، كەلەر ۇرپاققا دا اسا قاجەت قىرۋار ءىس تىندىردى» (عابباس قابىش ۇلى. «قازاق ادەبيەتى» 2003 -ج. 30 –مامىر).
| 
