ءسابيت دوسانوۆ -قازاقستان

كۇرەڭقاباق كۇز. 1981-جىلدىڭ كۇزى. مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تياترىنىڭ كەڭ زالىن حالىق كەرنەپ كەتكەن. مۇندا بۇگىن توي. بۇل داۋىلپاز تالانت قاسىم امانجولوۆتىڭ جەتپىس جىلدىق تويى. ساحنا تورىندە اقىننىڭ ۇلكەن پورترەتى. قىران قاباق، بۇركىت كوز اقىننىڭ جۇزىندە مۇڭ، جانارىندا وي بار. وسىناۋ ويلى، وتتى اقىن ۇزاق  ساپارعا اتتانعالى دا شيرەك عاسىردان اسقان ەكەن. ونىڭ ءوزىنسىز ەلۋىن، الپىسىن تويلاعان ەل ەندى جەتپىسىن دە اتاپ ءوتىپ جاتىر.سەكسەنى دە، توقسانى دا، ءجۇزى دە، ءتىپتى، ودان كەيىنگى ءار ون جىلى ءالى تالاي تويلانار. ءوزى ولسە دە ءسوزى ولمەيتىن وسىناۋ تالانت وسىدان وتىز جىل بۇرىن: «قازىرگى قازاق اقىندارىنىڭ ەڭ باقىتسىزى مەنمىن، ءتۇبى ەڭ باقىتتىسى بولۋىم دا مۇمكىن»دەپ قالاي تاۋىپ ايتقان. ساۋەگەيلىك پە، كورەگەندىك پە، بۇل؟! قايسىسى بولسا دا تەگىن ەمەس. مۇنىڭ تەرەڭ سىرىن ءتۇسىنىپ، تەگىن تانۋ ءۇشىن اقىن جاسامپازدىعىنا ءۇڭىلۋ كەرەك. جىل وتكەن سايىن جاڭا ءبىر قىرىمەن جارقىل قاققان قاسىمنىڭ جۇلدىزدى جىرلارى قازاق پوەزياسىنداعى تاڭعاجايىپ قۇبىلىس. وسىناۋ قايتالانباس حاس تالانت قۇنارلى جىرلارىن قالاي جازدى؟ ۋاقىت وزعان سايىن بۇرىن بايقالماعان تاعى ءبىر قاسيەتى تانىلا بەرەتىن تالانتتى ولەڭدەرىنىڭ جازىلۋ سىرلارى قانداي؟ قاسىمنىڭ قۇدىرەتتى تالانتىن قادىرلەيتىن، ونىڭ ولەڭىن رياسىز سۇيەتىن قاۋىم وسى ساۋالدارعا جاۋاپ العىسى كەلەدى-اق. سولاي بولا تۇرسا دا، ەشكىم بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە بەل بايلاپ، بەلسەنىپ شىققان جوق. بىزدىڭشە، مۇنىڭ سىرى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋدىڭ قۇندىلىعىندا بولسا كەرەك. قيىندىق قات-قابات. الدىمەن، ءبىزدىڭ حالقىمىز تالانتقا قانشا باي بولسا، سول تالانتتىلارىمىزدىڭ ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە جاسامپازدىق لابوراتياسىنان سىر شەرتۋگە، ەڭ بولماسا تام-تۇم بىردەڭەنى جازۋعا تىم ساراڭ. وزگە ەلدەر سالتىندا بار ە. حەمينگۇەيدىڭ ايەلىنىڭ، ل. ن. تولعتويدىڭ جۇبايىنىڭ، قىزىنىڭ جازعانىنداي ادەبي مەمۋارلار مۇلدەم جوق. قالامگەرلەرىمىز كۇندەلىك جازۋدى دا ادەت ەتپەگەن. ال جازۋشىلارىمىزدىڭ جۇبايلارى ەستەلىك جازۋدى ەسكەرە بەرمەيدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىستى باسپالار دا، باسقالار دا ءالى موينىنا الا قويعان جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تاڭداۋلى تالانتتىلارىمىزدىڭ جاسامپازدىق لاباتورياسىنا ساياحات جاسايتىن ادەبي مەمۋار، ەستەلىك جانىرى قازاق توپىراعىندا جاڭا عانا تۋىپ كەلەدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى «قاسىم قالاي جازدى؟»- دەيتىن سالاۋاتتى ساۋالعا جاۋاپتى قيىنداتا تۇسەرى حاق.
   ال وسى قايدا دا، قاشان دا قارسى الدىڭنان شىعا بەرەر«قاسىم قالاي جازدى؟» دەيتىن ساۋالعا جان-جاقتى تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن جالعىز كىسى- اقىننىڭ جۇبايى  ساىپجامال. ءبىراق، ول ءومىرى قولىنا قالام ۇستاپ، بىردەگە جازىپ كورمەگەن. ايتسە دە ونىڭ كۇيلى-مۇڭدى كوكىرەگىندە قاسىم جايلى تالاي قازىنا-سىرلار جاتىر. ەندەشە سونىڭ ءبارىن بولماسا دا، ءبىر پاراسىن وقۋشى قاۋىم نازارىنا ۇسىنساق، قىزعىلىقسىز بولماس. ءبىزدى اقىن جۇبايىنا الىپ كەلگەن وي وسى.

-ءالى ەسىمدە،-دەپ باستادى ساقىپجامال اپاي اڭگىمەسىن،- 1935-جىلدىڭ جازى ەدى. وندا ءبىز ورال قالاسىندا، جايىق جاعاسىندا نۇرمان جۇكەنوۆ دەگەن اعايمەن بىرگە تۇراتىنبىز. ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ ۇيگە سول كەزدەگى جاس اقىن، كەيىن بەلگىلى پروزيك بولعان جاردەم تىلەكوۆپەن بىرگە ءبىر جاس جىگىت كەلدى. جاردەم جانىنداعى جولداسىن جاس اقىن قاسىم امانجولوۆ دەپ تانىستىردى. بۇل ەسىم سول كەزدە-اق جىر قۇمار جۇرتشىلىققا بەلگىلى بولا باستاعان. سول كەزدە قاسىم  جيىرما ءتورت جاستاعى بوزبالا. دەنەسى قارشىعاداي شاعىن بولعانىمەن، جالت-جۇلت ەتكەن جانارى قىراننىڭ كوزىندەي وتكىر. مەنىمەن تانىسقان ساتتە قاسىم قولىمدى ۇزاعىراق قىسىپ، قادالا قاراپ قالدى. سودان كەتەر كەتكەنشە، مەن جاققا ۇرلانا كوز تاستاۋمەن بولدى. سول كۇننەن باستاپ قاسىم بىزگە ءجيى كەلەتىن. اعام نۇرمانمەن دوستاسىپ الدى. جايىق جاعالاپ سەيىل-سەرۋەن قۇرادى. قاسىمنىڭ بۇل كەلىسىنىڭ ءمانىسى ماعان قاتىستى ەكەنىن كەيىنىرەك پايىمدادىم. ءبىراق، تاعدىردىڭ بۇرالاڭ  جولدارى ەكەۋىمىزدى ەكى ءتۇرلى سوقپاققا سالىپ جىبەرگەن ەدى...
   قاسىم ەكەۋىمىز ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان سوڭ، قىرىق التىنشى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قوسىلدىق. العاش ءبىز قالانىڭ سولتۇستىك شىعىس گورودسكايا كوشەسى، الپىس توعىزىنشى ۇيدە تۇردىق. قاسىمنىڭ اعاسى اقىمەتجان وسى ۇيدە تۇرۋشى ەدى. ول كىسى بىزگە كىشكەنتاي ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەردى. بولمەنىڭ كىشكەنتايلىعى سونشالىق- بىرەر كىسى ازەر اينالاتىن. سونداي ءۇي ىشىندە مۇلىك-جيھاز بولسا ءبىر ءسارى عوي، بولمەدە بار بولعانى ءبىر تەمىر پەش جانە ەكەۋىمىزدىڭ توسەگىمىز عانا تۇرۋشى ەدى. ءتىپتى، اس ىشەتىن، جازۋ جازاتىن ستول قويۋعا ورىن جوق. ورىن بولعاندا، ونى ساتىپ الاتىن قارجىمىزدا بولمادى. قاسىم وسى كىشكەنتاي بولمەدە تۇرىپ م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ» ماسكارادىن»، ا.س پۋشكيننىڭ «قىسقى كەشىن«،

. گ. شەۆچەنكونىڭ، ا.ن. نەكراسوۆترىڭ ولەڭدەرىن اۋداردى.

   ۇيىمىزدە كىشكەنتاي قارا چەمودان بولۋشى ەدى. سول چەموداننىڭ ۇستىنە قاعاز جايىپ، اس ىشەتىنبىز. سول چەمودان قاسىمنىڭ جازۋ ۇستەلى دە بولدى. جاڭاعى جوعارداعى اتالعان شىعارمالاردى قاسىم سول قارا چەموداندى تىزەسىنە قويىپ وتىرىپ اۋدارعانى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە.

   قاسىم  ولەڭدى ۇزاق وتىرىپ جازباۋشى ەدى. قاي شىعارماسىن بولسا دا ول مەيلىنشە جىلدام، مەيلىنشە تەز جازىپ تاستايتىن. ءبىراق، ونىڭ ەسەسىنە وتە ۇزاق ويلانىپ-تولعاناتىن. قاسىمنىڭ ءبىر ادەتى- ورنىنان تۇرا سالىپ، تاڭەرتەڭ سىبىزعى تارتاتىن. ءۇيىمىزدىڭ سىرتىنان ارىق سۋى اعىپ جاتۋشى ەدى. توسەكتەن ەرتە تۇرىپ كەتكەن قاسىم سول ارىق سۋىنا اياعىن سالىپ، تاستىڭ ۇستىنە وتىرىپ الىپ سىبىزعى تارتاتىن. سونداي شاقتا جانىنا بارا قالساڭ، كوبىنە-كوپ كەلگەن-كەتكەن كىسىنى سەزبەي، وزىمەن-ءوزى بولىپ تەرەڭ ويعا باتىپ وتىرار ەدى. قاتتى ءبىر تولقىپ كەتكەن شاقتارىندا سىبىزعى تارتىپ وتىرعان قاسىم كوزىنەن          مولدىرەگەن جاس تامشىلارىن دا بايقاۋعا بولار ەدى. ال، سىبىزعىنى ويناپ بولعان ساتتەرىندە، ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقان كەزىندە جولىققاندا ەكى كوزى سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي جايناپ، الدەبىر وتتى سەزىمدەر قۇشاعىندا بولعانىن دا انىق بايقاعانمىن.
   ولەڭ، الدىمەن، قاسىمنىڭ جانىنا كىرىپ، جالىنىنا شومىلۋشى ەدى، سوسىن بارىپ اقىن جۇرەگىنىڭ الاپات ىستىعىندا قايناپ پىسكەن جۇلدىزدى جىرلار ونىڭ كوكىرەگىن جارىپ شىعاتىن. سوعان كوپ ماسالدىڭ كورىنىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. قاسىمنىڭ ۇيدە كيىپ جۇرەتىن بوز شاپانى بار بولاتىن. ءبىر كۇنى ول سول بوز شاپانىن كيىپ اپ، قارا چەمودانىن الدىنا وڭگەرىپ، قارسى الدىنداعى ايناعا اندا-ساندا كوز تاستاپ قويىپ، الدە ءبىر جىر جولدارىن ىشتەي الدەنەشە قايتالاپ ۇزاق وتىردى.ءبىراق بىرازعا دەيىن قاعاز بەتىنە ەشتەڭە جازعان جوق. قاسىمنىڭ قالىڭ ويعا بەرىلگەنى سونشالىق، ءتىپتى، مەنىڭ كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنىمدى دە بايقامادى.ءبىر  كەزدە ىشتەن قاسىمنىڭ «ساپەن، ءاي ساپەن، مۇندا كەل، بول جىلدام» دەگەن اشىق ءۇنى ساڭق ەتتى. اپىل-عۇپىل بولمەگە كىرىپ  كەلسەم، قاسەكەڭنىڭ جۇزىنە قان ويناپ، كوزىنەن وت شاشىپ، قىردىڭ التايى تۇلكىسىن العان قىرانداي قۇلپىرىپ وتىر ەكەن. ول مەن تابالدىرىقتان اتتار-اتتاماستا:«مىنە، جاڭا ءبىر جىر دۇنيەگە كەلدى، ال قانە، تىڭداپ جىبەر» دەدى. مەن ەلەڭ ەتىپ قاسىمنىڭ داۋىسىنا قۇلاعىمدى توستىم. تەڭىزدەي تەبىرەنىپ، ورتتەي شالقىعان ءور اقىن ءالى سياسى كەپپەگەن ولەڭ جولدارىن وقي جونەلدى:
قاباعىن ءتۇيىپ قۇز-تاس تۇر،
توڭىرەگىنە پارىق ساپ.
شىڭىندا شۋلاپ قۇستار ءجۇر،
اينالا ۇشىپ شارىقتاپ.

كەۋدەسى جالىن قارا بۇلت،
كەلەدى ءتونىپ اسپاننان.
الىپ قۇز-تاس سۇپ-سۇرعىلت،
جامىلىپ شاپان بوز تۇمان.

شىق مونشاقتاپ-شىپ-شىپ تەر،
سورعالايدى جاس جۇزىندە...
سول قۇزدى كور دە مەنى كور،
ويعا ءبىر شومعان كەزىمدە.
   قاسىم نەبارى ءۇش شۋماق جىر جولىن وقىپ شىقتى دا قاشانعى ادەتىمەن ماعان تەلمىرە قاراپ، «ال،قانە، قالاي ەكەن؟» دەدى. «جاقسى ەكەن» دەدىم مەن.اقىن ودان ارى مەنى سويلەتكەن جوق. شابىتتى شاقتاعى ادەتىمەن شالقىپ كەتتى. «مەن،-دەدى ول،-ۇستىمدە مىناۋ بوز شاپان، ولەڭ جازىپ وتىرىپ، ايناعا قاراسام، قانىم ىشىمە تارتىلىپ كەتىپتى. ماعان بارلىق دۇنيە سۋالىپ، جاپىراقتار قۋارىپ كەتكەندەي اسەر ەتتى. دالادا ۇشىپ جۇرگەن قۇستار داۋىسى ەستىلدى. اينادان ءوز بەينەمدى، تەرەزەدەن تاۋ سۋرەتىن كوردىم. ەكەۋىمىزدە الدە ءبىر ۇقساستىق بار سياقتى. سول اسەرمەن جازدىم مىنا ولەڭدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ، مەن ولەڭ جازاردا ۇزاق ويلانامىن، كوپ بۇلتتار باسىمدى تورلايدى. سوسىن ولار جاڭبىر بولىپ كوكىرەگىمە قۇيادى، جالىن بوپ جاڭعىرىپ قايتا شىعادى. مەن قارقارالىنىڭ قارشىعالى تاۋىندا تۋدىم. دەنەم دە، قيالىم دا قارشىعا سياقتى. مەن وسكەن ولكەدە بوزتايلاق دەگەن وزەن بار، ول بالقاش تەڭىزىنە قۇيادى.مەن كەيدە سول وزەن سياقتىمىن. قارشىعالى تاۋىنىڭ قاسىندا قىزىلاراي دەگەن تاۋ بار. مەنىڭ كەۋدەمدە دە سونداي ءبىر قىزىل ارايلار بولادى. تاۋدىڭ ەرەكشە تاعدىرى بولادى. مەنىڭ دە سونداي وزگەگە ۇقسامايتىن ءوز تاعدىرىم بار. دۇنيە قۇبىلىسىنىڭ ءبارى مەنىڭ جانىمنان، جۇرەگىمنەن ءوتىپ جاتادى.بيىك تاۋلارعا قالىڭ بۇلتتار تۇنەيتىنى سياقتى، مەنىڭ دە باسىما وي بۇلتتارى تۇنەيدى...» دەپ تەبىرەنە، توگىلە سىر شەرتتى.