<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ۇلتىق سالت-سانا

ۇلتىمىزدىڭ ءسۇت ونىمدەرى تۋرالى توقتالساق

جاماعات شاربەك ۇلى

   ۇلتىمىزدىڭ سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماندارداعى وتكەن عاسىرلار قويناۋىنان باستالىپ ءتۇپ تامىرى بارعان سايىن تەرەڭگە تارتىپ بارا جاتقان مادەني - رۋحاني بولمىسى تۇتاس ادامزات مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىنى كۇمانسىز. ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءتول ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ، تابيعاتىن عىلمي تۇردە تانۋعا نەمقۇرايدى قاراۋعا، استە، بولمايدى. ۇلتىمىز تاريحتان ءشوپتىڭ سونىسىن، سۋدىڭ تۇنىعىن قۋالاپ، ءتورت ماۋسىمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە سايكەسىپ، كوشپەندى مال شارۋاشىلىق تۇرمىس وتكىزۋ بارىسىندا مال شارۋاشىلىق جاقتاعى دارا، بوگەنايى بولەك مادەني بولمىسىن بىرتە - بىرتە قالىپتاستىردى. دەمەك ءبىز وسى ارادا تاقىرىپ ايامىزعا ساي ۇلتىمىزدىڭ ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ەمدىك رولى جونىندە ايالداي كەتپەكپىز.

 حالقىمىزدىڭ تىكە ءومىر تاجىريبەسىنەن تۋعان اس - سۋ تۋرالى ماقال - ماتەلدەرى دە از ەمەس. عىلمي نەگىزى كۇشتى، جۇيەلى سوزبەن ۇعىمدى ءدال، دۇرىس، انىق بەينەلەگەن «اس قادىرىن بىلمەسەڭ اشارشىلىق تارتاسىڭ، ات قادىرىن بىلمەسەڭ جاياۋشىلىق تارتاسىڭ»، «اس - ادامنىڭ ارقاۋى»، «اس تۇرعان جەردە اۋرۋ تۇرمايدى» دەپ اس - سۋدىڭ ادام ومىرىندەگى اتقاراتىن رولىنىڭ وتە جوعارى، قۇندىلىعى ولشەۋسىز ەكەندىگىن، ونى قاستەرلەۋ قاجەتتىلىگىن ەرەكشە ەسكەرتكەن. «اقتى توكپە»، «اقتى باسپا»، «نان مەن تۇزدى باسپا» دەپ نان، تۇز، اقتى (ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى) كيەلى ساناپ، باسۋعا، توگۋگە تيىم سالعان ءارى ونىڭ ادام دەنەسىنە سونشاما قاجەتتى قورەكتىك، ءدامدى سۋسىن ەكەندىگىن سوناۋ ەرتەدە - اق تانىپ جەتكەن. «قويدىڭ ءسۇتى - قورعاسىن»، «اق ىشسەڭ الدەنەسىڭ»، «اۋىرساڭ ايران ءىش»، «ءسىڭىرىڭ تارتىلسا (تۇيىلسە)، ءسۇت ءىش»، «التىن كۇمىس تاس ەكەن، ارپا، ءبيداي اس ەكەن»، «ءسۇت سۇيەك وسىرەدى»، «اقتان اسىل اس بولماس، التىننان اسىل تاس بولماس» مىنە وسىنداي كۇندەلىكتى تۇرمىستا تۇتىنۋ بارىسىندا ۇزاق ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن مول تاجىريبەسىنەن تۋعان عىلمي نەگىزى كۇشتى قورىتىندىلارىنىڭ دۇرىستىعىن بۇگىنگى دامىعان عىلىم دا دالەلدەپ وتىر. جوعارىداعى ماقال - ماتەلدەر ارقىلى ءتۇرلى اس - سۋدىڭ رولىنا، قورەكتىك قۋاتىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ، ءتۇرلى ازىقتىقتارمەن ازىقتانۋدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى ەكەندىگىن تانىپ جەتكەن. سونىمەن بىرگە «ارتىق اس بويعا زيان، ارتىق ءسوز ويعا زيان»، «جاتار قۇرساق - جارىم قۇرساق»، «تاڭعى استى تاستاما، كەشكى استى باقپا»، «تاڭعى استى ءوزىڭ ءىش، تۇسكى استى تۇستەنگىشپەن ءبولىپ ءىش»، «كەشكى استى كوپشىلىك تولىق ءىش» دەپ ازىقتانۋ ادەتى مەن مولشەرىن، ۋاقىت ولشەمىن، ءتۇرلى ازىق - تۇلىكتىڭ قورەكتىك قۋاتىن عىلمي تۇردە اڭعارتا بىلگەن.

    بيە ءسۇتى - قىمىز. حالقىمىز مىنسە كولىگى، ەتى جەسە ءنارلى ازىعى، قىمىزى ىشسە سۋسىنى بولعاندىعى ءۇشىن دە ءارى قيلى - قيلى كەزەڭدەردە، ءتۇرلى سوعىس ـ اپاتتاردا قۋساڭ جەتكىزەتىن، قاشساڭ قۇتىلدىراتىن جىلقى تۇلىگىن دە ايرىقشا اسپەتتەپ، بابىن تاۋىپ مولىنان وسىرگەن. جىلقى تۇلىگى تۋرالى اتاۋلار، ولەڭ - جىر، ماقال - ماتەلدەر ەڭ مول كەزدەسەدى.

    ايران، ءشۇبات، قىمىز تابەتتى جاقسارتادى. تىنىس جولى، وكپە اۋرۋلارىنا ەم بولۋ شارت - جاعدايىن ازىرلەپ، قالىپتى دارەجەدە ۇزاق ۋاقىت ىشسە تەزىرەك ساۋىعۋىنا مول سەپتىگى تيەدى. قىمىزداعى ماي قىشقىلى قانىققان ماي قىشقىلى بولعاندىقتان قان قىسىمى جوعارى ناۋقاستى ەمدەۋدەگى رولىن تومەن مولشەرلەۋگە بولمايدى. اس ءسىڭىرۋ رولى جوعارى. دەسە دە قىمىز بارلىق سىرقاتقا بىردەي جاعادى دەيتىن سىڭار جاقتى كوزقاراستان اۋلاق بولعانىمىز ءجون. سوندىقتان شيپاگەرلەردەن كەڭەس الىپ ىشكەنىمىز ابزال. اسقازان قىشقىلى جوعارى سىرقاتتار ىشسە زاپىراندى قوزعايدى.

  ۇلتىمىز قيلى - قيلى تاريحي داۋىرمەن بىرگە ءوزى جاساپ وتىرعان جاراتىلىستىق ورتاسىنا ساي قالىپتاسقان ازىقتانۋ جۇيەسىندە قىزىل (ەت ونىمدەرى)، اق (ءسۇت ونىمدەرى)، كوك (جەمىس - جيدەك) دەپ ازىق - تۇلىگىن ۇشكە بولگەن.

    قازاق تۇيە، سيىر، جىلقى، قوي، ەشكى ءسۇتىن جانە ودان وندىرىلگەن ايران، ءشۇبات، قىمىز، سۇزبەنى اق دەپ اتايدى. قازاق شيپاگەرلەرى سىرقاتتاردى ىستىق راي، سۋىق راي دەپ ەكىگە ءبولىپ دۇرىس ازىقتانۋ ادەتىنە داعدىلاندىرعان. سىرقاتقا شالدىققان دەنە قۋاتى السىزدەرگە اق ىشكىزەدى. اقتىڭ قۇرامىنداعى ۆيتاميندەر، بەلوك، ماي، كومىر، سۋتەكتى قوسىلىستار ادام دەنەسىنە ەڭ قاجەتتى ءارى ءتۇرلى سىرقاتتارعا شيپالى بولاتىندىعىن ەرتە كەزدەن - اق بىلگەن. ارينە اق (ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى) تۇتاس ادامزات تىرشىلىگىندە كەم بولسا بولمايتىن قورەكتىگى مول ازىق ـ تۇلىكتىڭ ماڭىزدى ءبىر ءتۇرى ەسەپتەلىنەدى. عىلمي زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، ءسۇتتىڭ قۇرامىندا ەكى جۇزدەن اسا قورەكتىك زات پەن بيولوگيالىق اكتيۆ زات بار ەكەنى انىقتالعان. قازاق شيپاگەرلىگىندە بالالار كالتسي كەمشىلدىگى (راقيت) سىرقاتىنا شالدىققاندا اقتى، اسىرەسە، ايران، ءشۇبات، ءسۇت ىشكىزەدى. مۇندا تۇيە ءسۇتىن، ءشۇباتىن قالىپتى تۇردە بەلگىلى مولشەردە ىشكىزىپ تۇرۋ ارقىلى دا ەمدەگەن. ۇيقىسىزدىق (ۇيقى قاشقان) سىرقاتىنا شالدىققاندارعا ايران ءشۇبات، قىمىزدى ۇنەمى ءىشىپ تۇرۋدى ەسكەرتكەن. ەل ىشىندەگى شيپاگەرلەر دارىدەن ۋلانعاندارعا، جىلان، ءبۇيى تەكتەس ۋلى جاندىكتەر شاققاندارعا كوبىنەسە سيىر ءسۇتىن مول ىشكىزەدى، قويدىڭ قۇيرىق مايىن ەرىتىپ جۇتقىزادى. مۇنىڭ دا وزىندىك عىلمي نەگىزى بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قازاقتىڭ مال تۋرالى ماقال ـ ماتەلدەرىندە «مال جيناساڭ جەرىن تاپ، اس جيناساڭ ىدىسىن تاپ» دەپ وتە عىلمي قورىتىندى شىعارعان. ءار تۇلىكتىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي جايىلىسىن تاۋىپ باققان. سارىمايدى وڭدەلگەن قارىنعا ساقتاۋىندا، قىمىز، شۇبات، ايراندى اعاش، تەرى، ەجىر ىدىسقا قۇيىپ قويۋىندا نەمەسە اشىتىپ، ۇيىتۋىندا دا بەلگىلى عىلمي نەگىزدەر بار.

    قازىرگە دەيىن تابىلعان حيميالىق ەلەمەنتتەر ادام دەنەسىندە تولىعىمەن بار دەرلىك، ولار ادام ورگانيزمىندەگى قاجەتتىلىگىمەن قوسا ءار بىرەۋى وزىنە ءتان لايىقتى مىندەت اتقارادى. ءبىرى ارتىق نەمەسە كەم قابىلدانسا دەنەنىڭ تەپە - تەڭدىگى بۇزىلىپ ءتۇرلى سىرقاتتى ءتۇرتىپ شىعارىپ اسقىنا كەلە ومىرگە حاۋىپ توندىرەدى. ادام ورگانيزمىندە بەلوك، قانت، سۋ، ماي سياقتىلار كەم بولسا بولمايدى. ءاربىر ادامنىڭ جاسى، دەنساۋلىق جاعدايى، كاسىبى، ازىقتانۋى، ازىقتىقتى تۇتىنۋ مولشەرى مەن ساپاسىنا قاراي ءاربىر ادامنىڭ ۆيتاميندەرگە بولعان قاجەتسىنۋى دە ۇقساي بەرمەيتىنىن عىلىم الدەقاشان دالەلدەدى. بالالارداعى شۇعىل سيپاتتى جىلىك اق قان تۇيىرشىگى ناۋقاسىن ۆيتامين A ارقىلى ەمدەپ ساۋىقتىرۋعا بولاتىندىعىن وسىدان بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا نورۆەگيا عالىمدارى العاش رەت بايقاعان.

    ءسۇتتىڭ قۇرامىندا ۆيتاميندەردەن تىس فەرمەنتتەردە بار، فەرمەنت ورگانيزمدە زات الماستىرۋ رولىن اتقارادى، ال ۆيتامينسىز فەرمەنت تە قىزمەت ەتە المايدى. مەديتسينا ماماندارى ارىق، قاتپا بالالارعا كۇنىنە 100 گرام ەت پەن 500 گرامعا دەيىن ءسۇت ءىشىپ ۆيتامين تولىقتىرىپ تۇرۋدى بۇيىرادى. بەلوك - ءسۇت، سارى ماي، جۇمىرتقا سياقتى ازىقتىقتاردا مول بولاتىندىعى انىقتالعان. «جاپون عالىمدارىنىڭ دالەلدەۋىنشە، ادام ميى كۇنىنە 120 گرام گليۋكوزا قابىلدايدى. بۇنىڭ كوبى باۋىردا ساقتالادى.

ال، دەنەنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە قاجەتتى گليۋكوزا مولشەرى 80 گرام بولىپ، جيىنى ادام ءار كۇنى 200 گرام گليۋكوزا قاجەت ەتەدى، الايدا، ميدىڭ كوپ ىستەتىلۋىنە بايلانىستى ادام ميىنىڭ گليۋكوزاعا جانە باسقادا ەنەرگياعا بولعان قاجەتى ارتا تۇسەدى. مي قىزمەتى اۋىرلاعاندا ءۇش ۋاققى تاماق دەنەنى قاجەتتى ەنەرگيامەن قامداپ كەتە المايدى، سول ءۇشىن، بۇنداي جاعدايدا ءتورت ۋاق تاماق ءىشۋ دارىپتەلەدى. سوندىقتان اقىل - وي ەڭبەگى بارىسىندا دەنەگە قاجەتتى ەنەرگيانىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن، ءسۇت، شپينات (بوساي)، ءسابىز، بال، جاڭعاق، مال مايى، شىلان سياقتىلاردى كوبىرەك تۇتىنۋ كەرەك («ۇزاق جاساۋدىڭ سىرى» 33- بەت، «شينجياڭ حالىق باسپاسى» 2005 - جىل، ءساۋىر).

    ەرتەدە قازاق وتاشىلارى قيسىق بىتكەن سۇيەكتى (ادامنىڭ قول - اياعى، جىلىگى، شىنتاق، ت. ب.) ايۋ مايى، جىلقى مايى، قاز مايىمەن ءجىبىتىپ قايتا سالعان. «قيسىق بىتكەنىنە 6 ايدان جوعارى، ءبىر جىلدان تومەن بولعان سۇيەكتىڭ سىرتىنا 10 گرام كۇكىرت ارالاستىرىپ تۇيە ءسۇتى ىرىمشىگىن تەگىس جايمالاپ ورايدى دا، سوتكەسىنە ءبىر رەت جاڭالاپ 6 سوتكەگە دەيىن تارتادى. مەرزىمى تولعاندا جوعارىداعى سۇيەكتى قايتا سىندىرۋ امالى بويىنشا قيسىق بىتكەن سۇيەكتى سىندىرىپ، تاڭۋ ءتاسىلى بويىنشا تاڭۋ كەرەك» («قازاق شيپاگەرلىگى» جۋرنالىنىڭ 2017 - جىلعى 2 - سانىنداعى قالي بىتىكە ۇلى مەن جارقىن ادەلقان ۇلىنىڭ «وتاشىلىق تاجىريبەلەرى» اتتى ماقالاسىنان الىندى).

    ىرىمشىكتىڭ دەنساۋلىققا پايداسىن حالقىمىز ەرتەدەن ۇعىپ، ونى ءدامدى اس، سي اس رەتىندە تۇتىنىپ كەلدى. قازىرگى مەديتسينا عىلىمىندا ىرىمشىكتىڭ باۋىر راگىنان ساقتايتىندىعى تاياۋدا ا ق ش - نىڭ تەكساس عىلىم ـ تەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتى جاريالاعان «راكتى زەرتتەۋ» اتتى ەڭ جاڭا زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ۇنەمى ىرىمشىك جەسە راكقا شالدىعۋ حاۋىپىن تومەندەتىپ، عۇمىردى ۇزارتاتىندىعى ايتىلعان. زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرى بىلاي دەيدى: ىرىمشىكتىڭ قۇرامىندا زور مولشەردە امين قىشقىلى بار، ۇنەمى جەگەندە باۋىر راگىنا شالدىعۋ مولشەرىن نەشە ەسە تومەندەتەدى. سونىمەن بىرگە، عۇمىردى ۇزارتادى. ۇلتىمىز تۇيە ءسۇتى، جىلقى ءسۇتى، سيىر ءسۇتى، قوي ءسۇتى جانە ەشكى سۇتىندەگى ءبىر - بىرىنە ۇقسامايتىن قاسيەتىن اجىراتا بىلۋمەن بىرگە، تۇيە ءسۇتىن اشىتىپ ءشۇباتقا، جىلقى ءسۇتىن اشىتىپ قىمىزعا، سيىر، قوي، ەشكى ءسۇتىن ۇيىتىپ ايرانعا، ءىرىتىپ قايناتۋ ارقىلى ىرىمشىككە اينالدىرعان. ءتىپتى، تۇيە سۇتىنەن دە ىرىمشىك جاساي بىلگەن. مىنە، مۇنداي ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداۋ دا ايتالىق، قىلاياعى كىلەگەي، سارىماي، سۇزبە، قۇرت، ت. ب.لاردىڭ وزىندىك زاڭدىلىقتارىن، جاساۋ ءادىسىن جەتتىك مەڭگەرگەن.

    قازىر ەلىمىز مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا، ەت، ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋگە قاتىستى كوپتەگەن ءتيىمدى ساياسات شىعارىپ، قولداپ - قۋاتتاپ، تۇرمىسىمىزدىڭ جاقسارۋىنا بەلگىلى شارت-جاعداي ازىرلەپ بەردى. ۇلتىمىزدىڭ ءسۇت ونىمدەرى دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ، اسىرەسە، عالىمداردىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارعانى بىزگە وي سالادى ءارى ىشكەرىلەي زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اڭعارتادى.

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ