<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>ارناۋلى تاقىرىپ>>ۇيرەنۋ

چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى اڭگىمە ماجىلىستە سويلەنگەن ءسوز

كەلۋ قاينارى : شينجياڭ گازەتى سايتى

(2018 - جىلى 4 - ايدىڭ 26 - كۇنى)

شي جينپيڭ

  بۇل جولعى اڭگىمە ءماجىلىس − مەن باسقارىپ اشقان چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋ جونىندەگى 2 - رەتكى اڭگىمە ءماجىلىس. الدىڭعى جولعىسى 2016 - جىلى 1 - ايدا چاڭجياڭنىڭ جوعارعى اعارىنداعى چۇڭچيڭدە اشىلعان، بۇل جولعىسى چاڭجياڭنىڭ ورتا اعارىنداعى ۋحاندا اشىلىپ وتىر.

  چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ − پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەلەلى شەشىمى، مەملەكەتتىڭ دامۋ جالپى جاعدايىنا ساياتىن كەلەلى ستراتەگيا، «قوس 100 جىلدىق» كۇرەس نىساناسىن جۇزەگە اسىرۋدا، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى سىندى جۇڭگو ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدا كەلەلى ماڭىزعا يە.

  جالپى العاندا، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋ ستراتەگياسىن اتقارۋ سەرپىنىن ارتتىرۋ كەرەك. بۇل − مەنىڭ وسى جولعى تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزۋدەگى جانە اڭگىمە ءماجىلىسىن اشۋداعى ماقساتىم. وسى بىرنەشە كۇندە يچاڭ، جيڭجوۋ، يۋەياڭ، ۋحان، سونداي - اق سانشيا توسپا رايونى سياقتى جەرلەردە بولىپ، كاسىپورىنداردىڭ تۇرلەنۋى، دامۋى، حيميا ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن كوشىرۋ، زاڭسىز كەمەجايلاردى رەتتەۋ، لاستانۋدى جونگە سالۋ، وزەندى تىزگىندەۋ جانە جاعانى قورعاۋ ينجەنەرياسى، كەمە جولىن جونگە سالۋ، سۋلى، شۇراتتى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ، گيدرولوگيا ستانسيالارىنىڭ سۋ رايىن باقىلاۋ قىزمەتى سياقتى جاقتارداعى احۋالداردى تەكسەردىم ءارى اۋىل - قىستاقتارعا، كاسىپورىندارعا، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا بارىپ تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزدىم، جول بويى حۋبەي، حۋنان ولكەلەرىندەگى قاتىستى جاۋاپتى جولداستاردىڭ ءوز ولكەلەرىنىڭ چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋعا ات سالىسۋ جاعدايى جونىندەگى مالىمەتتەرىن تىڭدادىم. الگىندە مەملەكەتتىك دامۋ - رەفورما كوميتەتىندەگى، ەكولوگيالىق ورتا مينيسترلىگىندەگى، قاتىناس - تاسىمال مينيسترلىگىندەگى، سۋ يگىلىگى مينيسترلىگىندەگى جاۋاپتى جولداستاردىڭ جانە ءىشىنارا ولكە، قالالارداعى جاۋاپتى جولداستاردىڭ سوزدەرىن تىڭدادىم، حان جىڭ جولداس تا ءسوز سويلەدى. ەندى تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جاعدايىمەن جانە جولداستاردىڭ سوزدەرىمەن ۇشتاستىرىپ، 3 ماسەلە جونىندە پىكىرىمدى ورتاعا قويماقپىن.

  ءبىرىنشى ماسەلە: چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋدىڭ جاعدايى مەن مىندەتىن جاپپاي يگەرۋ

  2016 - جىلى 1 - ايدىڭ 5 - كۇنى، مەن چۇڭچيڭدە باسقارىپ اشقان چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى اڭگىمە ماجىلىستە بىلاي دەپ باسا دارىپتەگەن ەدىم: چاڭجياڭ − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ انا وزەنى ءارى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى؛ چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋدە، ءسوز جوق، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇزاق بولاشاقتىق مۇددەسىن ەسكەرىپ، چاڭجياڭنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋدى باسىم ورىنعا قويىپ، جاپپاي قورعاۋدى بىرگە يگەرىپ، جاپپاي اشۋعا بوي ۇرماي، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن ەكولوگياسى اناعۇرلىم كوركەم، قاتىناسى اناعۇرلىم ىركىلىسسىز، ەكونوميكاسى اناعۇرلىم سايكەستى، بازارى اناعۇرلىم بىرلىككە كەلگەن، مەحانيزمى اناعۇرلىم عىلمي التىن ەكونوميكالىق بەلدەۋ ەتىپ قۇرىپ شىعىپ، ەكولوگيا الدىمەن ەسكەرىلەتىن جاسىل دامۋدىڭ جاڭا جولىن قاراستىرۋعا قۇلشىنۋ كەرەك.

  2 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە باسشىلىق ەتۋ گرۋپپاسى كەڭسەسى مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ قاتىستى تاراۋلارىمەن، وزەن بويىنداعى ولكە، قالالارمەن قىرۋار جۇمىستار ىستەپ، جوعارى دەڭگەيلى جوبا جاساۋدى كۇشەيتۋ، ەكولوگيالىق ورتانى جاقسارتۋ، تۇرلەندىرۋ، دامىتۋدى ىلگەرىلەتۋ، ءتۇزىلىس، مەحانيزم رەفورماسى ۇستىندە ىزدەنىس جاساۋ سياقتى جاقتاردا بەلسەندى ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە قول جەتكىزدى. ءبىرىنشى، جوبالاۋدىڭ ساياساتتىق جۇيەسى ۇزدىكسىز كەمەلدەنىپ، «چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋ جوباسى باعدارناماسى»، سونداي - اق 10 ارناۋلى جوبا باسىلىپ تاراتىلدى، اتقارىلدى، 10نان استام سالانىڭ ساياساتتىق حۇجاتتارى شىعارىلدى، اتقارىلدى. ەكىنشى، جاپپاي قورعاۋدى بىرگە يگەرۋ ۇلگىسى نەگىزىنەن ورنادى، ارناۋلى رەتتەۋ، جونگە سالۋ ارەكەتتەرى ىركەس - تىركەس ورىستەتىلىپ، زاڭسىز كەمەجايلاردىڭ 959ى تۇبەگەيلى شاعىلدى، 402سى نەگىزىنەن رەتتەلىپ ارناعا ءتۇسىرىلدى، اۋىز سۋ قاينارلارى، وزەندەرگە لاس زاتتاردى شىعارۋ كوزدەرى، حيميا ونەركاسىبىنىڭ لاستاۋى، قاتتى جاراقسىز زاتتار سياقتىلاردى ارنايى رەتتەۋ، جونگە سالۋ ارەكەتى تىڭعىلىقتى ورىستەتىلىپ، چاڭجياڭ وزەنى سۋىنىڭ ساپالىلىق سالىستىرماسى 2015 - جىلدىڭ اياعىنداعى %74.3تەن 2017 - جىلدىڭ 3 توقسانىندا %77.3كە كوتەرىلدى. ءۇشىنشى، امبەباپ سترەولدى ءدالىز قۇرىلىسى جەدەل ىلگەرىلەتىلىپ، كاسىپ سالاسىنىڭ تۇرلەنۋىندە، دارەجەسىنىڭ وسۋىندە بەلسەندى ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە قول جەتتى، جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىلدى، سىرتقا ەسىك اشۋ دەڭگەيى كورنەكتى جوعارىلاتىلدى، ەكونوميكا ورنىقتى ارتۋ جاعدايىن ساقتادى، چاڭجياڭ بويىنداعى 11 ولكە، قالانىڭ وڭىرلىك ءوندىرىس جالپى ءونىم قۇنىنىڭ بۇكىل ەلدەگى سالىستىرماسى %45تەن استى. ءتورتىنشى، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلىپ، نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ بىركەلكىلەنۋى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىلدى، حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كورنەكتى جوعارىلادى.

  ناتيجەنى تۇراقتاندىرۋمەن بىرگە، ءبىز ءدوپ كەلگەن قيىنشىلىقتاردى، سىن - سايىستاردى جانە كورنەكتى ماسەلەلەردى جەتە تاني ءبىلۋىمىز كەرەك.

  ءبىرىنشى، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا ءالى دە سىڭار جاقتى تانىمدار ورىن تەۋىپ وتىر. 2 جىلدان بەرى ءار دارەجەلى باسشى كادرلاردىڭ يدەيالىق تانىمى ۇزدىكسىز تەرەڭدەدى، ءبىراق كەيبىرەۋلەردىڭ تانىمى ءالى جان - جاقتى، تەرەڭ بولماي وتىر. كەيبىرەۋلەر بىرگە يگەرىپ، جاپپاي قورعاساق، جاپپاي اشۋمەن شۇعىلدانباساق، دامىماي قالامىز دەپ قاراپ، ەكونوميكالىق دامۋ مەن ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ قاتىناسىن ديالەكتيكالىق تۇرعىدان تاني الماي وتىر. كەيبىرەۋلەر الدىمەن لاستاپ، ونان كەيىن ونى جونگە سالۋ، الدىمەن ءبۇلدىرىپ، ونان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ سىندى كونە كوزقاراستىڭ ىقپالىنان شىعا الماي، جەدەل دامۋ ساتىسىندا «قورشاعان ورتادان قالايدا بوداۋ بەرۋگە تۋرا كەلەدى» دەپ قاراپ، بىرگە يگەرىپ، جاپپاي قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تاني الماي وتىر. كەيبىرەۋلەردىڭ قورشاعان ورتانى جونگە سالۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ نىساندارىن ىلگەرىلەتۋى وتە باياۋ، ءادىس - امالى شامالى، ولار، ءتىپتى، قارجى تاپشىلىعى، جونگە سالۋدىڭ قيىندىعى سياقتى سەبەپتەردى كولدەنەڭ تارتىپ، سوزبۇيدالىققا سالىنىپ وتىر. بۇل كەيبىر جولداستاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جاعىنداعى ىرىقتىلىعىنىڭ جەتەرسىز، جاسامپازدىعىنىڭ تاپشى ەكەنىن، يدەيالىق جاقتاعى تۇيتكىلدەردىڭ ءالى دە شىنايى شەشىلمەگەنىن كورسەتەدى.

  ەكىنشى، ەكولوگيالىق ورتانىڭ جاعدايى ءالى دە اۋىر. وزەن الابى ەكولوگيالىق فۋنكتسياسىنىڭ ناشارلاۋى ءالى دە اۋىر، چاڭجياڭ وزەنىنىڭ «قوس بۇيرەگى» دۇڭتيڭحۋ كولى، پوياڭحۋ كولى قۋاڭشىلىق سەبەبىنەن ءجيى - ءجيى تارتىلىپ قالۋدا، %30كە جۋىق ماڭىزدى كول - قويمالار ءالى مينەرال تۇزداردىڭ قالىپتان اسۋ كۇيىندە تۇر، چاڭجياڭ وزەنىندەگى بيولوگيالىق كەمەلدىلىك كورسەتكىشى ەڭ ناشار «بالىقسىز» دەڭگەيگە تۇسكەن. وزەن بويىنداعى كاسىپ سالالارىنىڭ دامۋ سەرپىنى ءالى دە ءبىرشاما زور، لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىلۋ مولشەرى مول، لاس سۋدىڭ، حيميالىق وتتەگىگە سۇرانىستىڭ، اممياك پەن ازوت شىعارىلىمىنىڭ بۇكىل ەلدە ۇستايتىن ارا سالماعى %43، %37، %43كە جەتكەن. چاڭجياڭ وزەنىنىڭ جاعالاۋىنىڭ، كەمەجايلاردىڭ بەتالدى يەلەنىلىپ، بەيبەرەكەت پايدالانىلۋ، يەلەنىلىپ، پايدالانىلماۋ، كوپ يەلەنىلىپ از پايدالانىلۋ، ۇتىمسىز پايدالانىلۋ ماسەلەسى ءالى دە كورنەكتى. وزەن الابىنىڭ قورشاعان ورتا حاۋپى، كومەسكى قاتەرى كورنەكتى بولىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىندەگى قورشاعان ورتاعا حاۋىپ توندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ %30ى اۋىز سۋ قاينارىنىڭ ماڭىنداعى 5 كيلومەتر اۋماقتارعا ورنالاسقان، ءوندىرىس، ساقتاۋ، تاسىمالداۋ اۋماقتارى ارالاسا ورنالاسقان. نەگىزگى ارناداعى كەمەجايلاردا قاتەرلى حيميالىق زاتتاردىڭ جىلدىق تاسىمال مولشەرى 170 ميلليون تونناعا جەتىپ، 250 تۇردەن اسقان، ال ونىڭ تاسىمال مولشەرى قازىردىڭ وزىندە جىلىنا %10تىك جىلدامدىقپەن ارتۋدا. سونىمەن بىرگە، جاڭا ماسەلەلەر دە جارىققا شىعۋدا، ايتالىق، حاۋىپتى، كەرەكسىز قاتتى زاتتاردىڭ وڭىرلەر اراسىندا زاڭسىز تۇردە تاستالۋ، توگىلۋ قۇبىلىستارى كوبىرەك بەلەڭ بەرىپ وتىر، لاستاۋشى كاسىپ سالالارىنىڭ ورتاڭعى، جوعارعى اعارعا كوشۋ حاۋپى ارتۋدا، ت.ب.

  ءۇشىنشى، ەكولوگيالىق ورتانى سايكەستى قورعاۋ ءتۇزىلىسى مەن مەحانيزمىن ورناتۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىر تۇتاس باسقارۋ مەن ءبولىپ باسقارۋدى ۇشتاستىرىپ، ءبىر تۇتاس ارەكەتتەنەتىن قىزمەت مەحانيزمى ءالى كەمەلدەنگەن جوق، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ ءتۇزىمى ءالى اقاۋسىزداندىرىلعان جوق، بازارلانعان، كوپ نەگىزدەنگەن ەكولوگيالىق تولەم بەرۋ مەحانيزمى قۇرىلىسىنىڭ اياق الىسى باياۋ، ەكولوگيالىق ورتا جونىندەگى قاتاڭ تەجەۋ مەحانيزمى ورناعان جوق، چاڭجياڭ وزەنىن قورعاۋدىڭ زاڭمەن جونگە سالۋ ءۇردىسى ارتتا قالعان. ەكولوگيالىق ورتانى سايكەسىپ جونگە سالۋ سەرپىنى ءالى ءالسىز بولىپ، بۇكىل الاپتى جالپى بەتتىك باسقارۋ تالابىنا ءالى ءونىمدى ۇيلەسە الماي وتىر.

  ءتورتىنشى، وزەن الابىنىڭ دامۋى بىركەلكى، سايكەسىمدى بولماۋ ماسەلەسى كورنەكتى. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى ەلىمىزدىڭ شىعىس، ورتا، باتىس بولىگىن قامتىپ جاتىر، ونداعى وڭىرلەردىڭ دامۋ شارت - جاعدايىنىڭ ايىرماشىلىقتارى ۇلكەن، نەگىزدىك قۇرىلعىلاردىڭ، الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ جانە حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ايىرماشىلىعى ءبىرشاما زور. ءۇش قىساڭ سۋ قويماسى رايونىندا، ورتا بولىكتەگى تاسقىن سۋدى ساقتاۋ، اعىزۋ رايونىندا جانە شوعىرلى تۇتاسىپ كەتكەن ەرەكشە كەدەي 7 رايوندا كەدەيلىكتەن قۇتىلدىرۋدان قامال الۋ مىندەتى ءالى اۋىر. وڭىرلەردىڭ سەلبەستىگىندە فورماشىلدىق كوپ، ناقتى ءىس از، قالالار شوعىرىنىڭ سايكەسۋى جەتكىلىكسىز، جەتەكتەۋ قۋاتى تاپشى بولىپ وتىر.

  بەسىنشى، قاتىستى جاقتاردىڭ سۋبيەكتيۆ ىرىقتىلىعىن جوعارىلاتۋ قاجەتتى بولىپ وتىر. ورتالىقتىڭ چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋعا ارنايى ورنالاستىرعان قارجىسى كوپ ەمەس، قاتىستى تاراۋلاردىڭ چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ قورشاعان ورتاسىن قورعاۋعا ساياتىن قارجىلاردى ءبىر تۇتاس ورنالاستىرۋ سەرپىنى كۇشتى ەمەس، جالپىلىق ونىمدىلىگى تومەن. جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ قارجى قوسۋ سەرپىنى مەن بەلسەندىلىگى ايتارلىقتاي ەمەس، ساياساتتىق فينانس پەن وركەندەتۋ سيپاتتى فينانس قۇرىلىمدارىنىڭ قولداۋ سەرپىنى جەتكىلىكسىز. كاسىپورىنداردىڭ جانە قوعامدىق كاپيتالداردىڭ ىسكە قوسىلۋ دەڭگەيى جوعارى ەمەس. كادرلار قوسىنىنىڭ سەپتەلۋى جەتكىلىكسىز، ۇگىت - تاربيە تياناقتى جۇرگىزىلمەۋدە، دارىندى باۋلۋ جانە اۋىس - كۇيىس جاساۋ سەرپىنى دە ايتارلىقتاي ەمەس.

  ەكىنشى ماسەلە: چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋدە مىنا بىرنەشە قاتىناستى دۇرىس يگەرۋ

  قازىر ەلىمىز ەكونوميكاسى جوعارى جىلدامدىقپەن دامۋ ساتىسىنان ساپالى دامۋ ساتىسىنا ءوتتى. جاڭا جاعدايدا چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋدىڭ تەتىگى − جالپى تۇلعالىق ىلگەرىلەتۋ مەن ماڭىزدى تۇيىندە قامال الۋدىڭ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ، جالپىلىق جوسپار - جوبا مەن تاباندىلىقپەن قۇلشىنۋدىڭ، كونە قوزعاۋشى قۋاتتى جويۋ مەن جاڭا قوزعاۋشى قۋاتتى جەتىلدىرۋدىڭ، ءوزىنىڭ دامۋى مەن سايكەسىپ دامۋدىڭ قاتىناسى سياقتىلاردى دۇرىس يگەرىپ، جاڭا دامۋ ۇستانىمدارىنا تاباندى بولىپ، ورنىقتىلىق بارىسىندا ىلگەرىلەۋ سىندى قىزمەتتىڭ جالپى ارناسىنان جازباي، رەفورما جاساۋدى، جاڭالىق اشۋدى، ستراتەگيالىق ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋدى، جوسپار ارقىلى جەتەكتەۋدى كۇشەيتىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ ساپالى دامۋىن جەتەكتەيتىن تىڭ كۇشكە اينالدىرۋدا.

  ءبىرىنشى، جالپى تۇلعالىق ىلگەرىلەتۋ مەن ماڭىزدى تۇيىندە قامال الۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس يگەرىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ قىزمەتىن جاپپاي، ويداعىداي ىستەۋ. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋدىڭ العى شارتى − ەكولوگيانى الدىمەن ويلاسۋعا تاباندى بولۋ، چاڭجياڭ وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋدى بارلىعىنان ۇستەم ورىنعا قويىپ، چاڭجياڭ وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىنىڭ جۇبىنا جەتىپ، كەرى كەتۋ ماسەلەسىن بىرتىندەپ شەشۋ. بۇل ءۇشىن ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ جالپى تۇلعالىق سيپاتىن جانە چاڭجياڭ وزەنى الابىنىڭ جۇيەلىك سيپاتىن كوزدەي وتىرىپ، تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، جايلىم سياقتى ەكولوگيالىق فاكتورلاردى ءبىر تۇتاس ويلاستىرىپ، ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ينجەنەرياسىن ويداعىداي جۇرگىزۋ كەرەك. جالپى تۇلعالىق جاقتان ىلگەرىلەتۋگە تاباندى بولىپ، ءتۇرلى شارالاردىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعى مەن سايكەسىمدىلىگىن كۇشەيتىپ، كەيدە باسا ءمان بەرىپ، كەيدە سەلقوس قاراۋدان، جەكە - دارا اتتانۋدان، ءبىر جاعىنا ءمان بەرىپ، ەندى ءبىر جاعىنان قولدان جىبەرىپ الۋدان ساقتانۋ كەرەك. ماڭىزدى تۇيىندە قامال الۋعا تاباندى بولىپ، جالپى تۇلعالىق ىلگەرىلەتۋ نەگىزىندە باستى قايشىلىقتاردى جانە قايشىلىقتىڭ باستى جاعىن مىقتى ۇستاپ، باعىتتامالى تۇردە ناقتى شارا قولدانىپ، جالپى جاعداي مەن ءىشىنارالىق جاعدايدىڭ سايكەسىمدىلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا، تۇبىرىنەن وڭاۋ مەن ۇستىنەن وڭاۋدى بىرلەستىرۋگە، بىرتىندەپ ىلگەرىلەۋ مەن قامال الۋدى ۇشتاستىرۋعا قۇلشىنىپ، جالپى تۇلعالىق ىلگەرىلەتۋ مەن ماڭىزدى تۇيىندە سەرپىلىس جاساۋدىڭ بىرلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.

  سوڭعى جىلدارى قاتىستى جاقتار چاڭجياڭنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋدى، قالپىنا كەلتىرۋدى ارقاۋ ەتىپ، قىرۋار قىزمەتتەر ىستەدى، الايدا مىندەت ءالى دە ەرەكشە جاپالى. مۇنىڭ سەبەبىنە قايتالاي ىشكەرىلەي تالداۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدى. حيميا ونەركاسىبىنىڭ لاستاۋىن رەتتەۋ - وڭاۋ جانە سۋ ورتاسىن جونگە سالۋ، قاتتى كۇيدەگى جاراقسىز زاتتاردى جونگە سالۋ ءبىر - بىرىمەن بايلانىستى، يگەرۋ بارىسىندا سايكەستى ىلگەرىلەتىلدى مە، جوق پا؟ سازدىق سياقتى ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى كەلەلى ينجەنەريانى يگەرگەندە ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ ءبىر تۇتاستىعى، اسىرەسە، وزەندەر مەن كولدەردىڭ بايلانىسى تۇرعىسىن تياناق ەتىپ، سەبەپتى قاينارىنان ىزدەپ، جوبانى جۇيەلى جاساعاننان كەيىن جونگە سالۋ شاراسىن اتقاردى ما، جوق پا؟ مەن مىناداي ءبىر ءىس اڭىس ەتىلگەن ماتەريال كوردىم: جياليڭجياڭ وزەنى − چاڭجياڭنىڭ جوعارعى اعارىنىڭ ماڭىزدى تارماعى، سىچۋانداعى، چۇڭچيڭداعى 10 نەشە قالانىڭ ماڭىزدى اۋىز سۋ قاينارى. ەكولوگيالىق قالتقىعا قاتىستى ستراتەگيالىق ءمانى زور. الايدا 30 نەشە جىل اشۋ ارقىلى جياليڭجياڭ وزەنىنىڭ جوعارى اعارىنا قىرۋار كەن، مەتال قورىتۋ كاسىپورىندارى سالىنىپ، 200 نەشە قالدىق كەن قالىپتاسىپ، وزەن بويىنىڭ ەكولوگياسىنا زور حاۋىپ - قاتەر تۋدىرعان. جياليڭجياڭ وزەنىنىڭ جوعارى، ورتا اعارىنىڭ ايرىعىنا ورنالاسقان ءىشىنارا قالالاردىڭ اڭىس ەتۋىنشە، ولار ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋگە، ساقتانۋ - جونگە سالۋدى كۇشەيتۋگە تاباندى بولعان بولسا دا، ءبىراق ساقتانۋعا كەلمەيتىن ەنگىزىلىمدىك لاستاۋدىڭ دەرتىنەن ايىعا الماعان، قالا رايونىنداعى جانە وزەن بويىنا ورنالاسقان قالا - قالاشىقتارداعى نەشە 100 مىڭ ادامنىڭ اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى ۇنەمى حاۋىپكە ۇشىراپ وتىرعان. وسى جاعدايدان قاراعاندا، كەزەكتە چاڭجياڭنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ قىزمەتىندە «ءبىر ءوڭىردى كوزدەۋ» جايتى ءبىرشاما كوپ، «ىرىقسىز تۇردە» تۇيىننەن قامال الۋ كوپ؛ «جالپى جاعدايدى كوزدەۋ» جەتەرسىز، «ىرىقتىلىقپەن» جالپىلىق ىلگەرىلەتۋ از ەكەندىگىن كورۋگە بولادى. بۇل جالپىلىق ىلگەرىلەتۋ مەن تۇيىننەن قامال الۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس يگەرىپ، جالپى جاعدايدى تياناق ەتىپ، جوبا جاساعاننان كەيىن ىسكە كىرىسىپ، كورنەكتى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلىس جاساۋدى قاجەت ەتەدى.

  مەن «چاڭجياڭنىڭ سىرقاتتانعانىن» ايتىپ ءوتتىم، ونىڭ ۇستىنە سىرقاتى جەڭىل ەمەس. «چاڭجياڭ سىرقاتىن» ويداعىداي جونگە سالۋدا جۇڭگو شيپاگەرلىگىندەگى جالپى تۇلعالىق كوزقاراستى عىلمي قولدانىپ، تەگىن تەكتەۋ، سىرقات سەبەبىنە دياگنوز قويۋ، سىرقات قاينارىن ءدال تابۋ، تۇرلەر بويىنشا شارا قولدانۋ، جۇيەلى ەمدەۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن جاپپاي قورعاۋدى تەڭ يگەرەتىن، جاپپاي اشۋعا سالىنبايتىن باستاماشى بولۋ كەرەك. ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ تۇتاستىعى مەن چاڭجياڭ الابىنىڭ جۇيەلىلىگىن شىعار ءتۇيىن ەتىپ، چاڭجياڭنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىنا جاپپاي تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، ءتۇرلى ەكولوگيالىق كومەسكى حاۋىپتەر مەن ورتا حاۋىپ - قاتەرىن جۇيەلى اداقتاپ جانە يگەرىپ، بايلىق ورتاسىنىڭ توزىمدىلىك قابىلەتىن باعالاۋ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەپ، انا وزەنگە ءبىر رەت جاپپاي تەكسەرۋ جۇرگىزۋ كەرەك. تەكسەرىپ انىقتالعان ءتۇرلى ەكولوگيالىق كومەسكى قاتەرلەر مەن ورتا حاۋىپ - قاتەرىنە مەڭزەس، تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، وزەن، جايلىم − تاعدىرلاس ورتاق تۇلعا ۇستانىمى بويىنشا قاينار كوزىنەن باستاپ ەكولوگيالىق ورتانى قالپىنا كەلتىرۋدى جانە قورعاۋدى جۇيەلى ورىستەتۋدىڭ جالپىلىق جوباسى مەن ارەكەت جوسپارىن زەرتتەپ ورتاعا قويۋ كەرەك، ونان كەيىن تۇرلەر بويىنشا شارا قولدانىپ، تۇيىننەن قامال الىپ، جەل - قۇزدان ارىلتىپ، سۋىقتى ايداپ، ءسىڭىردى جازىپ، قان اينالىسىن تەزدەتىپ جانە ىشكى قۇرىلىستى رەتتەپ، قان تامىرلاردى ىركىلىسسىزدەندىرىپ، ءدارى ارقىلى سىرقاتتان ايىقتىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك. تۇلعالىق يقۋاتتى ءوڭىردى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا ساپالى اشۋ، ءتۇيىندى اشۋ، شەكتى اشۋ، اشۋعا تيىم سالۋ كەڭىستىگىن باسقارۋ - مەڭگەرۋ بىرلىگىن ايقىنداپ، بايلىق ورتاسىنىڭ توزىمدىلىك قۋاتىن باقىلاۋ - ولشەۋدىڭ، ساقتاندىرۋدىڭ باياندى مەحانيزمىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، «اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا» كەپىلدىك ەتىپ، انا وزەننىڭ جاندى دا جالىندى ومىرشەڭدىك كۇشىن ماڭگى ساقتاۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك.

  ەكىنشى، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس يگەرىپ، ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋ مەن جاسىل دامۋدى سايكەستى ىلگەرىلەتۋدىڭ جاڭا جولى جونىندە ىزدەنىس جاساۋ. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ەكولوگياسىن الدىمەن ەسكەرۋ، جاسىل دامۋ جاڭا جولى جونىندە ىزدەنىس جاساۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ تەتىگى ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋ مەن بايلىق قاتىناسىن ويداعىداي ءبىر جاقتى ەتۋدە. بۇل باياندى دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىشكى تالابى بولۋمەن بىرگە، وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ دە كەلەلى پرينسيبى. ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ مەن ەكونوميكانى دامىتۋ قايشىلىقتى، قاراما - قارسىلىقتى قاتىناستا ەمەس، قايتا ديالەكتيكالىق بىرلىكتە. ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ تابىستى بولۋى مەن ءساتسىز بولۋىن، ءتۇبىن قۋعاندا، ەكونوميكالىق قۇرىلىم مەن ەكونوميكالىق دامۋ ءتاسىلى بەلگىلەيدى. ەكونوميكانى دامىتۋدا بايلىق پەن ەكولوگيالىق ورتانى ءبىراق قۇرتىپ جىبەرۋگە بولمايدى، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ ەكونوميكالىق دامۋدى قايىرىپ قويىپ، ناتيجەسىز جۇمىس ىستەۋ ەمەس، دامۋ بارىسىندا قورعاۋعا، قورعاۋ بارىسىندا دامۋعا تاباندى بولىپ، ەكونوميكانىڭ، قوعامدىق دامۋدىڭ جان سانىمەن، بايلىقپەن، ورتامەن سايكەسۋىن جۇزەگە اسىرىپ، ءمولدىر سۋدىڭ، جاسىل تاۋدىڭ زور ەكولوگيالىق ونىمدىلىك، ەكونوميكالىق ونىمدىلىك، قوعامدىق ونىمدىلىك جاراتۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك.

  چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ جاسىل دامۋىن ىلگەرىلەتۋدە الدىمەن يدەيالىق تانىم ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك، اسىرەسە، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋدى بولە قاراۋعا بولمايدى، قاراما - قارسى قويۋعا ءتىپتى دە بولمايدى. ورتانى قۇرباندىققا شالۋ بوداۋىن ءبىر مەزەتتىك ەكونوميكانى دامۋعا ايىرباستايتىن ءادىستى باتىل دوعارۋ كەرەك. كەيبىر جولداستاردىڭ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋداعى كومەسكى سۇرانىس جونىندەگى تانىمى ايقىن ەمەس، وسى سۇرانىستاردان تۋىنداۋى مۇمكىن بولعان قامداۋ، جاڭا ارتۋ ءتۇيىنى جونىندەگى تانىم جەتكىلىكتى ەمەس، ءمولدىر سۋدى، جاسىل تاۋدى بايلىققا اينالدىرۋ جولى، ءادىسى جونىندە تەرەڭ ىزدەنىس جاساماعان. ولار، ءسوز جوق، يدەيالىق تانىم مەن ناقتى ارەكەتتە ءتۇبىرلى بۇرىلىس جاساۋ كەرەك.

  شينحۋا اگەنتتىگىنەن مىناداي ءبىر اڭىس حاباردى كوردىم: چاڭجياڭنىڭ «حالىقتى قايعىعا باتىرعان» شىشوۋ بولەگىندەگى لينجياڭ حيميا ونەركاسىپ كاسىپورنىنىڭ كاسىپ كولەمى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 3 - ورىندا تۇرادى، ول جەرگىلىكتى ورىنداعى باجى تاپسىراتىن ءىرى كاسىپورىن، الايدا ول لاستاۋشى ءىرى كاسىپورىن، اۋىر لاستاۋ ماسەلەسى كوپ جىلداردان بەرى شەشىلمەي، توڭىرەگىندەگى بۇقارانى قاتتى ازاپقا سالعان. تاياۋ 2 جىلدا ورتانى قورعاۋ تاراۋلارى ىسكە شىنايى كىرىسىپ، قاتاڭ تەكسەرىپ، 27 ميلليون يۋاننان اساتىن چاڭجياڭ الابىنداعى «تاريحتاعى ەڭ زور ورتانى قورعاۋ ايىپ سوماسى تالونىن» كەسكەن، لاستاۋشى كاسىپورىنداردىڭ لاستاۋى اۋىر، جاڭالاۋى قيىنعا سوققان ءوندىرىس جەلىسىن جاۋىپ، 100 ميلليون يۋاننان قارجى قوسىپ، ەڭ وزىق لاستاۋدى جونگە سالۋ جابدىقتارىن ەنگىزىپ، كوپ جىلدان بەرگى لاستاۋ ماسەلەسىن شەشۋمەن بىرگە، كاسىپورىنداردىڭ تيبىن جاڭالاپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋىن ىلگەرىلەتىپ، ەكى جاقتى پايداعا كەنەلگەن. جىجياڭ ولكەسىنىڭ ليشۇي قالاسى كوپ جىلداردان بەرى جاسىل دامۋ جولىمەن جۇرۋدەن جازباي، ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋ «التىن كەسەسىن» بۇلجىماي قورعاپ، ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋ قامتىعان ەكولوگيالىق ءونىم قۇنىن بايلىققا اينالدىرعان، ەكولوگيالىق ورتا ساپاسى، دامۋ اياق الىسى كورسەتكىشى، شارۋالار كىرىسىنىڭ ارتۋى تالاي جىلداردان بەرى ولكە بويىنشا 1 - ورىندى يەلەپ، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ، كەدەيلىكتەن قۇتىلدىرۋدان قامال الۋدىڭ، اۋىل - قىستاقتاردى كوركەيتۋدىڭ سايكەستى ىلگەرىلەۋىن جۇزەگە اسىرعان.

  چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋ، جاسىل دامۋ جاڭا جولىمەن ءجۇرۋى كەرەك. ءبىرىنشى، جاپپاي قورعاۋدى بىرگە يگەرۋدىڭ، جاپپاي اشۋمەن اينالىسپاۋدىڭ جانە ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋدىڭ، جاسىل دامۋدىڭ ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ كەرەك. جاپپاي قورعاۋدى بىرگە يگەرۋ مەن ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋدى دارىپتەۋ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى، العى شارت؛ جاپپاي اشۋمەن اينالىسپاۋ مەن جاسىل دامۋدى دارىپتەۋ ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەسى، ناتيجە؛ جاپپاي قورعاۋدى بىرگە يگەرۋ، جاپپاي اشۋمەن اينالىسپاۋ قازىرگىگە جانە شاراعا، ادىسكە كوبىرەك ءمان بەرەدى؛ ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋ، جاسىل دامۋ بولاشاقتى جانە بەتالىستى، جولدى دارىپتەيدى، ولاردىڭ ءبىرى - بىرىمەن ديالەكتيكالىق بىرلىگى بار. ەكىنشى، ءمولدىر سۋدى، جاسىل تاۋدى بايلىققا اينالدىرۋ جولىن جالپىلاستىرۋ جونىندە بەلسەنە ىزدەنىس جاساپ، شارت - جاعداي ازىرلەگەن وڭىرلەردى تاڭداپ، ەكولوگيالىق ءونىم قۇنىن جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمى سىناق ءتۇيىنىن ورىستەتىپ، ۇكىمەت جەتەكشىلىك ەتۋ، كاسىپورىن مەن قوعامداعى ءار سالا ات سالىسۋ، بازارلانعان جۇمىس جۇرگىزۋ، باياندى ەكولوگيالىق ءونىم قۇنىن جۇزەگە اسىرۋ جولى جونىندە ىزدەنىس جاساۋ كەرەك. ءۇشىنشى، اۋىل - قىستاقتاردى كوركەيتۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، كەدەيلىكتەن قۇتىلدىرۋدان قامال الۋ شايقاسىن ويداعىداي جۇرگىزىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ ەكولوگيالىق بايلىعى مول بولۋ باسىمدىعىن ساۋلەلەندىرىپ، قارجى، تەحنيكا، دارىندى سياقتى فاكتورلاردى اۋىل - قىستاقتارعا باۋراپ، ءمولدىر سۋدى، جاسىل تاۋدى بايلىققا اينالدىرىپ، كەدەيلەردىڭ كىرىسىن ارتتىرۋعا دەم بەرۋ كەرەك.

  ءۇشىنشى، جالپىلىق جوبا مەن ۇزدىكسىز قاجىماي كۇش سالۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس يگەرىپ، جوبانى تاباندىلىقپەن سوڭىنا دەيىن ىسكە اسىرۋ. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ ءار سالاسىنا سايادى، جۇيەلى قۇرىلىس، ونى بىردەن جۇزەگە اسىرا سالۋ مۇمكىن ەمەس. جوعارى دەڭگەيدەگى جوبانى جاقسى جاساپ، «ەڭبەك ماعان جازىلماسىن» دەيتىن دەڭگەيمەن جانە «ەڭبەگىم، ءسوز جوق، ءسىڭۋى كەرەك» دەيتىن جاۋاپكەرلىكپەن جوبانى سوڭىنا دەيىن ىسكە اسىرىپ، شەگە قاعۋ رۋحىمەن ونىمدىلىكتى تاباندىلىقپەن يگەرۋ، شاعىن تابىستاردى ۇلكەن جەڭىسكە نەگىز ەتۋ كەرەك.

  سوڭعى جىلدارى چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى ولكە، قالالاردىڭ جانە قاتىستى تاراۋلاردىڭ بىرگە قۇلشىنۋىندا ارناۋلى جونگە سالۋ مەن لاستانۋدان ساقتانۋدا جانە ونى جونگە سالۋدا كەزەڭدىك تابىسقا قول جەتتى، اسىرەسە، زاڭسىز كەمەجايلاردى رەتتەۋ - جونگە سالۋدا كورنەكتى ونىمدىلىككە قول جەتتى. وسىمەن بىرگە، قايتادان بەلەڭ بەرۋدەن قاتاڭ ساقتانۋ كەرەك. بەلگىلى ءبىر اقپارات قۇرالىنىڭ حابارىنا قاراعاندا، 2015 - جىلى باستالعان چاڭجياڭ وزەنىنىڭ نەگىزگى ارناسىنىڭ قايراڭىنداعى زاڭسىز كەمەجايلاردى، زاڭسىز قۇم - شاعىل قازۋدى ارناۋلى جونگە سالۋدا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكەن. الايدا تاياۋ مەزگىلدەردەگى قۇرىلىس بازارىنىڭ قۇم - شاعىلعا سۇرانىسىنىڭ ارتۋىنا ساي، چاڭجياڭ وزەنىنىڭ نەگىزگى ارناسىنىڭ قايراڭىنداعى زاڭسىز كەمەجايلاردىڭ قايتا بەلەڭ بەرۋ جايتى ءبىرشاما اۋىر بولىپ وتىر. ءىشىنارا تاراۋلار ۇزاق ۋاقىت قاتاڭ باقىلاپ - باسقارعاننان كەيىن، ءبىر مەزەت بوساڭسىپ قالىپ، ءىشىنارا زاڭسىز كەمەجاي قوجايىندارى جاسىرىن تۇردە قايتادان ىسكە كىرىسىپ، جۇمىس باستاۋعا كىرىسكەن. زاڭسىز كەمەجايلاردى جانە زاڭسىز قۇم - شاعىل قازۋدى جونگە سالۋدىڭ ناتيجەلەرى وڭاي - وسپاق قولعا كەلمەگەن. ءسوز جوق، باياندى دا ءونىمدى مەحانيزم ورناتىپ، قايتادان بەلەڭ بەرۋدەن باتىل ساقتانۋ كەرەك. سىچۋان ولكەسىنە قىزمەت تەكسەرۋگە بارعانىمدا تيانفۋ جاڭا رايونىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىنىڭ توتەنشە تاماشا ەكەنىن كوردىم. مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋدە جالپىلىق جوبا جاساپ، ۇزدىكسىز قاجىماي كۇش سالۋعا تۋرا كەلەدى. 2016 - جىلى چۇڭچيڭدە وتكىزىلگەن اڭگىمە ماجىلىستە مەن تىلگە العان فۋحى وزەنىنىڭ چىڭدۋداعى بولەگى تيانفۋ جاڭا قالا رايونىنىڭ ماڭىزدى ەكولوگيالىق ءدالىزى ەكەنىن، اۋىر لاستانۋ ماسەلەسىن جونگە سالۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىڭ جوعارى دەڭگەيدە جوبا جاساۋ نەگىزىندە ءبىر جىلدا لاستانۋدى جونگە سالۋ، 2 جىلدا كورىكتەندىرۋ، 3 جىلدا ەرەكشەلىك قالىپتاستىرۋ سىندى ۋاقىت تالابىنا ساي، لاستانۋدى تيۋ، وزەن ارناسىن تازالاۋ، سۋ تولىقتاۋ جاعىنا كۇش سالعانىن ءارى كورىنىس دەڭگەيىن ءوسىرۋ، ۇزاق ۋاقىتتىق ءونىمدى باسقارۋ سياقتى شارالاردى قولدانىپ، بيىل 5 - ايدىڭ سوڭىنان بۇرىن نەگىزگى اعار مەن ماڭىزدى وزەن تارماعىنا لاس سۋلاردىڭ قۇيىلماۋىن جۇزەگە اسىرىپ، ەڭ سوڭىندا وزەن بولەكتەرىنىڭ اۋىر لاستانۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشپەكشى بولىپ وتىرعانىن ۇعىستىم. فۋحى وزەنىنىڭ حۋاڭلۇڭشي بولەگىنىڭ مەملەكەت مەڭگەرۋىندەگى قيما بەتىنىڭ 2015 - جىلدان 2016 - جىلعا دەيىنگى سۋ ساپاسى ناشار 5 - دارەجەدە بولسا، 2017 - جىلى سۋ ساپاسى 5 - دارەجەدە بولعان، ال بيىل الدىڭعى 2 ايدا تۇگەلدەي 4 - دارەجەگە جەتىپ، جالپى تۇلعالىق جاعداي جاقسارا تۇسكەن. دەمەك، جوعارى دەڭگەيدە جوبا جاساعاننان كەيىن، ءىستى ءبىرىنەن سوڭ ءبىرىن ىستەگەندە سۇبەلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنى داۋسىز.

  قازىر جانە الداعى ءبىر مەزگىلدە «چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋ جوباسى پروگرامماسىنىڭ» دايەكتىلەنۋىن، تياناقتانۋىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، اتقارۋ جاعدايىنا، سونداي - اق ەل ءىشى - سىرتىنىڭ دامۋ ورتاسىنداعى جاڭا وزگەرىستەرگە ۇشتاستىرا وتىرىپ، «جوبا پروگرامماسىن» ورتا مەزگىلدىك باعالاۋدى ورىستەتىپ، جاڭا جاعداي، جاڭا تالاپ بويىنشا جوبا مازمۇنىن كەمەلدەندىرۋ كەرەك. «كوپ بەلگىلەمەنى بىرىكتىرۋ» تالابىنا ساي، بايلىق ورتاسىنىڭ توزىمدىلىك قۋاتىن جانە مەملەكەت جەرى كەڭىستىگىن اشۋدى لايىقتى باعالاۋ نەگىزىندە، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدىڭ قىزىل سىزىعى، ماڭگىلىك نەگىزگى ەگىنجاي، قالا - قالاشىق اشۋ شەكاراسى سىندى 3 مەڭگەرۋ سىزىعىن بەلگىلەۋ قىزمەتىن تىڭعىلىقتى ورىنداپ، مەملەكەت جەرىن اشۋ - قورعاۋ جاعدايىن عىلمي جوبالاۋ، مەملەكەت جەرىن باقىلاۋ - مەڭگەرۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، كەمەلدەندىرۋ، كەڭىستىك جوباسى ارقىلى سۋ بايلىعىنان پايدالانۋ، سۋدىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ جانە ونى جونگە سالۋ، جاعالاۋدان پايدالانۋ، تەڭىز تاسىمالىن دامىتۋ سياقتى جاقتارداعى كەڭىستىكتەن پايدالانۋ مىندەتىن وتەۋگە ءبىر تۇتاس جەتەكشىلىك ەتۋ، ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ جاعدايىنىڭ، قالا - قالاشىق كەڭىستىگىن ورنالاستىرۋدىڭ، كاسىپ قۇرىلىمىن رەتتەۋدىڭ بايلىق ورتاسىنىڭ توزىمدىلىگىمەن سايكەسۋىن جەبەۋ، ۇنامسىز ءتىزىمدى باسقارۋ ءتۇزىمىن ورناتۋمەن ۇشتاستىرۋدى، سايكەستىرۋدى ويداعىداي ىستەۋ، جالپىلىق جوعارى دەڭگەيلى بىرىككەن كۇش قالىپتاستىرۋعا كەپىلدىك ەتۋ كەرەك. بەلگىلەنگەن نىسانانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايقىن ۋاقىت كەستەسىن، جول كارتاسىن جاساپ، تىڭعىلىقتى جۇرگىزىپ، ساتىلار بويىنشا ىلگەرىلەتۋ كەرەك.

  ءتورتىنشى، كونە قوزعاۋشى قۋاتتى تالقانداۋ مەن جاڭا قوزعاۋشى قۋاتتى جەتىلدىرۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس يگەرىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ وسىزاماندانعان ەكونوميكالىق جۇيەسىن قۇرۋدى ىلگەرىلەتۋ. دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى دامۋدىڭ جىلدامدىعىن، دامۋدىڭ ونىمدىلىگىن، باياندىلىعىن بەلگىلەيدى. قامداۋ جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە بۇرىلىس جاساۋدى ىلگەرىلەتىپ، وسىزاماندانعان ەكونوميكالىق جۇيە ورناتۋ كەرەك. چاڭجياڭ بويىندا ۇزاق ۋاقىتتار بويى جينالىپ قالعان ءداستۇرلى مەشەۋ وندىرىستىك قۋاتتىڭ كولەمى زور، حاۋىپ - قاتەرى كوپ، قوزعاۋشى قۋاتى السىرەگەن، ءداستۇرلى دامۋ ۇلگىسى مەن جولىنان جازبايتىن داعدى باسىم. ەگەر دە وسى كونە قوزعاۋشى قۋات ماسەلەسىن بەلسەندى، ورنىقتى تۇردە شەشە الماساق، ءداستۇرلى دامۋ ۇلگىسى مەن جولىنا وزگەرىس ەنگىزىپ، جاڭالاي الماساق، جاڭا قوزعاۋشى قۋاتتىڭ جەتىلىپ، زورايۋىن شاۋجايلاۋمەن جانە وعان كەدەرگىلىك جاساۋمەن بىرگە، ويداعىداي ءبىر جاقتى ەتە الماۋدان «قارا اققۋ» وقيعاسى، «سۇر ءمۇيىز تۇمسىق» وقيعاسى دا تۋىلۋى مۇمكىن. كونە الاستالمايىنشا، جاڭا ورنامايدى. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋدە قايتپاس قايسارلىقپەن، سۇيەكتى قىرىپ، اۋرۋدى ەمدەۋ بەكىمىمەن كونە قوزعاۋشى قۋاتتاردى بەلسەندى، ورنىقتى تۇردە شەگىندىرىپ، ارىلتىپ، ءونىمسىز قامداۋدى الاستاپ، قارجى سالۋ مەن فاكتورلاردى قوسۋدى جەتەكشى ەتكەن كونە جولدى تۇبەگەيلى تاستاپ، جاڭا قوزعاۋشى قۋاتتاردى دامىتۋعا شارت - جاعداي ازىرلەپ، كەڭىستىك دايىنداپ، وزىق وندىرىستىك قۋاتتى جەتىلدىرۋگە، دامىتۋعا كۇش سالىپ، ءونىمدى قامداۋدى ارتتىرىپ، جاڭا كاسىپ شوعىرىن جەدەل قالىپتاستىرىپ، از جەپ، كوپ جۇمىرتقالايتىن، ۇزاققا سامعاي الاتىن تاماشا «قۇس» جەتىلدىرىپ، ەكونوميكانىڭ تۇرلەنۋىن، جاڭارۋىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.

  چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ جان سانى مەن وڭىرلىك ءوندىرىس جالپى ءونىم قۇنى بۇكىل ەلدىڭ %40تەن استامىن يەلەيدى، يمپورت - ەكسپورت جالپى سوماسى بۇكىل ەلدىڭ %40ىن ۇستايدى، ول − ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا ورتالىعى، ەكونوميكانىڭ ومىرشەڭدىك قۋاتى دا وسى جەردە. سونىمەن بىرگە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى چاڭجياڭ جاعالاۋىندا اۋىر حيميا ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ تىعىز ىرگە تەپكەنىن، ەلىمىزدەگى اۋىر حيميا ونەركاسىبىنىڭ جيناقتالعان جەرى ەكەنىن دە كورە ءبىلۋىمىز كەرەك. اقپارات قۇرالدارى چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى «حيميا ونەركاسىبىنىڭ وزەندى قورشاۋعا الۋ» ماسەلەسىنىڭ كورنەكتى بولىپ وتىرعانىن، اسىرەسە، فوسفور حيميا ونەركاسىبىنەن لاستانۋ ماسەلەسى، فوسفور كەنىن اشۋدان تارتىپ فوسفور حيميا ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ وڭدەۋىنەن، ونان حيميا ونەركاسىپ جاراقسىز زاتتارىنىڭ پايدا بولۋىنا دەيىن، جالپى ءوندىرىس تىزبەگىنىڭ چاڭجياڭدى لاستاۋداعى كومەسكى قاتەرگە اينالعاندىعىن، سونىمەن قوسا جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەردىڭ وڭاۋ تەبىنى وتە قاتاڭ بولسا، قازىنالىق كىرىسكە، حالىق تۇرمىسىنا ۇسىنىلىم سياقتىلارعا ىقپال جەتە مە دەپ الاڭداپ، حيميا ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن باقىلاۋ - باسقارۋدا بوساڭدىق ىستەۋدەن چاڭجياڭنىڭ تارماق اعارلارىنىڭ، نەگىزگى اعارىنىڭ فوسفوردان لاستانۋى كۇن سايىن اۋىرلاعانىن كوپ رەت حابارلادى. 2016 - جىلدان بەرى، حۋبەيدىڭ يچاڭ قالاسى «حيميا ونەركاسىبىنىڭ وزەندى قورشاۋىنىڭ» قالانىڭ دامۋىنا اۋىر كەدەرگى بولاتىنىن تانىپ جەتتى ءارى حيميا ونەركاسىبىنىڭ لاستانۋىن جونگە سالۋ قىزمەت جوباسىن شىعارۋعا بەل بۋدى، مەشەۋ ءوندىرىس قۋاتىن كەرەكتەن شىعارۋدى جانە حيميا ونەركاسىبىنەن اسىپ قالعان ءوندىرىس قۋاتىن شەشۋدى مىقتى ۇستاپ، چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى 134 حيميا ونەركاسىپ كاسىپورنىن «جابۋدى، وزگەرتۋدى، كوشىرۋدى» ىلگەرىلەتىپ، حيميا ونەركاسىبىنەن لاستانۋ قاتەرىنىڭ الدىن الدى؛ ەندى ءبىر جاعىنان، كونە قوزعاۋشى قۋاتتىڭ بوساتقان كەڭىستىگىنەن پايدالانىپ، جىنتىكتى حيميا ونەركاسىپ ءوندىرىس قۋاتىن جەتىلدىرىپ، حيميا ونەركاسىپ سالاسىنىڭ جوعارى دەڭگەيلى دامۋىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، ەكونوميكانىڭ دامۋىندا جاڭا جاعداي جارىققا شىعاردى. 2017 - جىلى تۇتاس قالانىڭ بىرلىك ءوندىرىس جالپى ءونىم قۇنىنىڭ ەنەرگيا سارىپ ەتۋى %7.14، سۋدى سارىپ ەتۋى %13.7 تومەندەپ، نەگىزگى وزەندەردىڭ سۋ ساپاسى نەگىزىنەن جاقساردى، pm10،pm2.5دىڭ قويۋلىعى جەكە - جەكە %9.3، %6.5 تومەندەدى، وڭىرلىك ءوندىرىستىڭ جالپى ءونىم قۇنى ورنىقتى ارتتى. اماليات وي جەلىسى دۇرىس بولىپ، ونى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتسە، كونە قوزعاۋشى قۋاتتى جاڭا قوزعاۋشى قۋاتقا اينالدىرۋعا ابدەن بولاتىنىن دالەلدەدى.

  چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، وسىزاماندانعان شارۋاشىلىق جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن، ساپانى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ، ونىمدىلىكتى الدىمەن ويلاستىرۋ تالابىنا تاباندى بولىپ، ساپا وزگەرىسىن، ونىمدىلىك وزگەرىسىن، قوزعاۋشى كۇش وزگەرىسىن ىلگەرىلەتىپ، ناقتى ەكونوميكادا، عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ، وسى زامانعى فينانس، ادام كۇشى بايلىعى سايكەسە دامىعان كاسىپ جۇيەسىن قۇرۋدى جەدەلدەتىپ، بازار مەحانيزمى ءونىمدى، ميكرولىق تۇلعا ومىرشەڭدىككە تولى، ماكرولىق تىزگىندەۋى قالىپتى ەكونوميكالىق ءتۇزىلىس ورناتۋ كەرەك. بۇنىڭ ىشىندە قوزعاۋشى كۇش وزگەرىسىن ىسكە اسىرۋ، قوزعاۋشى كۇش وزگەرىسىن جەدەلدەتۋ ماڭىزدى بۋىن سانالادى. كونە قوزعاۋشى قۋاتتى تالقانداۋ مەن جاڭا قوزعاۋشى قۋاتتى جەتىلدىرۋدىڭ ديالەكتيكالىق قاتىناسىن دۇرىس مەڭگەرۋدە، ءارى ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن، عىلىم - تەحنيكا دامۋىنىڭ الدىڭعى شەبىن ءجىتى قاداعالاپ، جاڭا قوزعالىس ەنەرگياسىن بۇلجىماستان جەتىلدىرۋدى، دامىتۋدى باسەكەنىڭ جاڭا باسىمدىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تۇتقاسى ەتۋ، ءارى كونە قوزعالىس ەنەرگياسىن تاباندىلىقپەن تالقانداۋدى جاڭا قوزعاۋشى قۋاتتى دامىتۋدىڭ، جالپىلىق قۋاتتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى مازمۇنى ەتىپ، ەكونوميكا دامۋىنىڭ جاڭا ۇيەگىن بەلسەنە قالىپتاستىرۋ كەرەك. جاڭالىق اشۋ ارقىلى دەم بەرۋ سىندى دامۋ ستراتەگياسىن كۇش سالا اتقارىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ بوگەنايى بولەك عىلمي زەرتتەۋ باسىمدىعىن، دارىندىلار باسىمدىعىن دامۋ باسىمدىعىنا اينالدىرۋ كەرەك. مەشەۋ ءوندىرىس قۋاتىن كەرەكتەن شىعارۋدى، جابۋدى كۇش سالا مىقتى ۇستاۋ، ورتانى قورعاۋ ولشەمىن جوعارىلاتۋ، زاڭ اتقارۋ تەبىنىن كۇشەيتۋ سياقتى الۋان ءتۇرلى تاسىلدەردەن پايدالانىپ، كاسىپ سالاسىن وزگەرتىپ، ورەسىن كوتەرۋدى جانە جوعارى ساپالى دامۋدى جەبەۋ كەرەك. جالپىلىق سترەولدى قاتىناس ءدالىزى، جاڭا تيپتى قالا - قالاشىقتاندىرۋ، ىشكە، سىرتقا ەسىك اشۋ سياقتى جاقتاردا تىڭ قامال الۋ ءتۇيىنىن قاراستىرىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋ قوزعاۋشى كۇشىن سايكەستىرە كۇشەيتۋ كەرەك. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى ەلىمىزدە «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جولمەن» باستى توعىساتىن بەلدەۋ، تەڭىز جاعالاۋىندا، وزەن جاعالاۋىندا، شەكارا جاعالاۋىندا جانە ىشكى قۇرلىقتا ەسىك اشۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» قۇرىلىسىمەن ورگانيكالى توعىستىرۋدى ىسكە اسىرىپ، حالىقارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق باسەكەسىنىڭ تىڭ باسىمدىعىن جەتىلدىرۋ كەرەك.

  بەسىنشى، وزىندىك دامۋ مەن سايكەسە دامۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس مەڭگەرىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن ورگانيكالى توعىسقان جوعارى ءونىمدى ەكونوميكالىق تۇلعا ەتىپ قۇرىپ شىعۋعا قۇلشىنۋ. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەن الابى ەكونوميكاسى رەتىندە، سۋ، جول، كەمەجاي، جاعا، ءوندىرىس، قالا سياقتى كوپ جاقتى شارپيدى، سيستەما نازارياسى ادىسىنەن پايدالانىپ، وزىندىك دامۋ مەن سايكەسە دامۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس مەڭگەرۋ كەرەك. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىندەگى رايونداردىڭ، قالالاردىڭ، ءسوز جوق، وزىندىك دامۋ تىلەگى بولۋ كەرەك، ءبارىن تەرىستەۋگە بولمايدى، دەسەدە، وزىندىك دامۋ بارىسىندا تۇتاس تۇلعانى شىعار ءتۇيىن ەتىپ، «ءبىر تۇتاس جۇيە» يدەياسىن ورناتىپ، وزىندىك دامۋدى سايكەسە دامۋ سىندى جالپى جاعدايمەن ۇشتاستىرىپ، كەزەكتەستىرە دامۋدى، سايكەستىرە دامۋدى، ورگانيكالى دامۋدى ىسكە اسىرىپ، تۇلعالىق بىرىككەن كۇش قالىپتاستىرۋ كەرەك.

  كەزەكتە چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىندا ءتارتىپسىز، ءونىمسىز باسەكە، ۇقساس قۇرىلىمدى كاسىپ سالاسى سياقتى ماسەلەلەر ءالى دە توتەنشە كورنەكتى بولىپ وتىر، كەيبىر جەرلەردە ناقتى قىزمەت بارىسىندا جەر يەمدەنۋ، بايلىققا تالاسۋ، بولىكتەرگە ءبولۋ، ءتارتىپسىز باسەكە سياقتى ماسەلەلەر جارىققا شىقتى، دامۋ بايلىعىنا تالاسۋ، سايكەسۋ رۋحى كەمشىل بولۋ، كاسىپ تىزبەگىنىڭ ۇلاسۋىن جانە جالعاسۋىن ءبۇلدىرۋ سياقتى ماسەلەلەر دە ساقتالۋدا. مەن ەلىمىزدىڭ زات اينالىم اقىسىنىڭ جوعارىراق ەكەنىن، بۇنىڭ ىشىندە تاسىمال ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋ ماسەلەسى بار ەكەندىگىن، مۇنىڭ سەبەبىنىڭ، باستىسى، ءتۇرلى تاسىمال تاسىلدەرىنىڭ بەت - بەتىنە دامۋى، ءتۇرلى قاتىناس - تاسىمال تاسىلدەرىن ۇلاستىرۋ، سايكەستىرۋدىڭ بوگەتكە ۇشىراۋى، قۇرىلىمداردىڭ تەپە - تەڭ بولماۋى، ۇيلەسىمسىزدىگى ەكەندىگىن تالاي رەت ايتتىم. چاڭجياڭ بويىنداعى ارنا ءتۇرلى قاتىناس - تاسىمال ادىستەرىن شوعىرلاندىرعان، ولاردى ۇلاستىرۋدى، سايكەستىرۋدى كۇشەيتۋگە كوڭىل ءبولىپ، جالپىلىق ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ كەرەك. مىسالى، چاڭجياڭنىڭ سۋ تاسىمالىنا بۇرىننان بەرى كەدەرگى بولىپ كەلە جاتقان چاڭجياڭ ءۇش قىساڭ كەمە توسپاسىنداعى «ىشەك توسىلۋ» ماسەلەسىندە جالپىلىق قاتىناس - تاسىمال جۇيەسىنىڭ جالپى جاعدايىن شىعار ءتۇيىن ەتىپ، ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءونىمدى ءادىسىن تابۋعا بولا ما، جوق پا؟ كەيبىر ماماندار وزەن جاعالاي اۋىر جۇك تاسىمالى تەمىر جولىن سالۋ ءادىسى ارقىلى بۇل ماسەلەنى ءبىر جولاتا شەشۋگە بولادى دەگەن ۇسىنىس قويدى، مۇنىڭ مۇمكىندىگى بار ما، جوق پا؟ ىسكە اسا ما، جوق پا؟ دالەل كەلتىرىپ دەر كەزىندە تۇراقتاندىرۋ كەرەك. تاعى ءبىر مىسال، چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى 3 ۇلكەن قالا شوعىرى ءوز - ءوزىنىڭ دامۋى بارىسىندا ءوزى تۇرعان ءوڭىردىڭ شارت - جاعدايىنا، بايلىق قورىنا، ەكونوميكالىق نەگىزىنە بىرلەستىرىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋى «ءبىر تۇتاس جۇيەسىنە» قويىپ، پارىقتاندىرىپ سايكەستىرە دامۋدىڭ جاڭا نىسانالارىن، جاڭا شارالارىن زەرتتەپ ورتاعا قويۋىنا بولا ما، جوق پا؟ ءىرى، ورتاشا، شاعىن قالالار وزىندىك دامۋدىڭ ورنىن جانە باعىتىن تۇراقتاندىرعاندا جالپى قالا شوعىرىنىڭ دامۋ ورنى مەن باعىتىن تياناق ەتىپ، وزدەرىنىڭ كەزەكتەستىرە دامۋداعى ءتۇيىندى باعىتىن تاۋىپ، گوموگەنيزاتسيالىق دامۋدىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە بولا ما، جوق پا؟ بۇل ماسەلەلەردى، ءسوز جوق، مۇقيات زەرتتەپ ويلانۋ كەرەك. الىپ جيىنتىق دەنەنىڭ دامۋىن ويداعىداي ىلگەرىلەتۋدە وزىندىك دامۋ مەن سايكەستى دامۋدىڭ قاتىناسىن، ءسوز جوق، ويداعىداي ءبىر جاقتى ەتۋ كەرەك، الدىمەن يدەيالىق تانىم ماسەلەسىن شەشۋ، ونان كەيىن ءتۇزىلىس مەحانيزمى جانە ساياسات شارالار جاعىنا كۇش سالىپ، وڭىرلىك سايكەستى دامۋ سىندى «ءبىر تۇتاس جۇيەنى» ويداعىداي جۇرگىزۋ كەرەك.

  بۇل ارادا مەن مىناداي بىرنەشە ماسەلەنى ايتا كەتپەكپىن: ءبىرىنشى، وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ستراتەگياسىن اتقارۋدىڭ نەگىزگى ءمانىن ىشكەرىلەي ءتۇسىنۋ كەرەك. وڭىرلەر تۇلعالىق يقۋات وڭىرىنە قاراي ورىندارىن تۇراقتاندىرىپ، ساياساتتى دالمە - دالدەندىرۋ، شارالاردى ناقتىلاندىرۋ، سايكەستىرۋدى مەحانيزمدەندىرۋ تالابى بويىنشا، وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ستراتەگياسىن كەمەلدى، دۇرىس تياناقتاندىرىپ، نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ تەپە - تەڭ، نەگىزدىك قۇرىلعىلاردىڭ جەتكىزىلۋ دارەجەسىنىڭ ءبىرشاما بىركەلكى، حالىقتىڭ تۇرمىس ورەسىنىڭ ءبىرشاما جوعارى بولۋىن جۇزەگە اسىرۋدى ىلگەرىلەتۋ كەرەك. ەكىنشى، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىنا باسشىلىق ەتۋ گرۋپپاسىنىڭ جاپپاي جەتەكشىلىك ەتۋ رولدارىن ونان ارمان ويداعىداي ساۋلەلەندىرۋىن جەبەپ، ەكولوگيالىق ورتا، كاسىپ سالاسى كەڭىستىگىن ورنالاستىرۋ، كەمەجاي جاعالاۋى سىزىعىن اشۋ جانە ودان پايدالانۋ، سۋ بايلىعىنان جالپىلىق پايدالانۋ سياقتى جاقتاردا نەنى قاجەت ەتۋ، نەنى تاستاۋ، نەلەردى شەكتەۋ، نەلەردى ىستەۋ سىندى وسى نەگىزدە چاڭجياڭ وزەنى جاعالاۋىنداعى ءارقايسى جەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ءبىر تۇتاس ساۋلەلەندىرۋ كەرەك. ءۇشىنشى، ولكە ارالىق سايكەستىرۋ، سەلبەستىك ورناتۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، ءوڭىر اتتاعان نەگىزدىك قۇرىلعىلار جونىندە ءوزارا قارىم - قاتىناس جاساپ، بايلانىس ورناتۋ، وزەن الابىن باسقارۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، سايكەستىرۋ سىندى كەلەلى ماسەلەلەردى، ياعني قايتكەندە الۋان ءتۇرلى قاتىناس - تاسىمال فورماسىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، سايكەستى دامىتۋعا، قاتىناس - تاسىمالدىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە، جالپىلىق قاتىناس - تاسىمال ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا، بۇرىننان بەرگى جاعالاۋ سىزىعىنان پايدالانۋ ونىمدىلىگىن قالاي جوعارىلاتۋعا، چاڭجياڭ وزەنى جاعالاۋىنداعى ونەركاسىپ جانە كەمەجاي جاعالاۋى سىزىقتارىنىڭ تارتىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قالاي وزگەرتۋگە بولادى دەگەن ماسەلەلەر جونىندە وي جۇگىرتۋ كەرەك. ءتورتىنشى، ۇكىمەت ورىندارىن ىقشامداپ، ۇقىقتى تومەنگە بەرۋ، فاكتورلاردىڭ ۇيلەسىمدى اينالىسىنا كەدەرگى بولاتىن جەرگىلىكتى ساياساتتاردى، زاڭ - ەرەجەلەردى اداقتاۋ، بازارداعى قامالدى تالقانداۋ، ەڭبەككۇش، قارجى، تەحنيكا قاتارلى فاكتورلاردىڭ ءوڭىر اتتاپ ەركىن اينالىمعا ءتۇسىپ، جايعاسۋىن جاقسارتۋ كەرەك. قازىنا - سالىق تۇزىلىسىندە جاڭالىق اشا ورنالاستىرۋ جاساپ، ۇكىمەت ارالىق كەڭەسىپ باعا كەلىسۋ مەحانيزمىن ەنگىزىپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ مۇددەسى مەن ءوڭىردىڭ مۇددە قاتىناسىن ويداعىداي ءبىر جاقتى ەتۋ قاجەت.

  ءۇشىنشى ماسەلە: چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋدەگى قىزمەت تەبىنىن كۇشەيتۋ

  پارتيا 19 - قۇرىلتايىندا چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ جونىندە جالپىلىق ورنالاستىرۋ جاسالدى، ورتالىقتىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت ماجىلىسىندە ورنالاستىرىلدى، وسى ورنالاستىرۋلار بويىنشا سەنىمدى بەكەمدەپ، جاۋاپكەرشىلىكتى باتىلدىقپەن ارقالاپ، بەرىك تە تاباندى ارىنمەن قىزمەتتى ناقتى دا ويداعىداي يگەرۋ قاجەت.

  ءبىرىنشى، ۇيىمدىق باسشىلىقتى كۇشەيتۋ. ءار دارەجەلى پارتكوم مەن ۇكىمەتتەگى باسشى جولداستار، اسىرەسە، پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى «4 تانىمدى»، ءسوز جوق، كۇشەيتۋ، باسشىلىق جاۋاپكەرشىلىك ءتۇزىمىن تياناقتاندىرۋ ءتيىس، جوعارىنىڭ ساياساتىنا تومەندە امال قولدانۋعا جول بەرىلمەيدى، تاڭداپ اتقارۋعا ءتىپتى دە بولمايدى. بۇل پارتيا ورتالىق كوميتەتىمەن وسكەلەڭ ءبىر اۋىزدىلىقتى ساقتاعان - ساقتاماعاندىعىن ساراپقا سالاتىن قاتاڭ سىن. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىنا باسشىلىق ەتۋ گرۋپپاسىنىڭ چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ اتقارىلۋىنا ءبىر تۇتاس جەتەكشىلىك ەتۋىن جەبەپ، ءوڭىر، تاراۋ اتتاعان كەلەلى ىستەردى ءبىر تۇتاس سايكەستىرىپ، ءتۇيىندى قىزمەتتەردىڭ تياناقتانۋ جاعدايىن باقىلاپ، تەكسەرىپ، ماڭىزدى مىندەتتەر مەن كەلەلى ساياساتتار جونىندە جاۋاپكەرشىلىكتى قاداعالاپ، قىسىم ءتۇسىرىپ، باعالاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. قاتىستى تاراۋلار مىندەت اتقارىپ، جاۋاپكەرشىلىكتى ادا ەتىپ، بەلسەنە رول اتقارىپ، قىزمەت بارىسىندا ءدوپ كەلگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسۋ كەرەك. چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى 11 ولكە، قالانىڭ پارتكومدارى مەن ۇكىمەتتەرى باسشىلىقتى كۇشەيتىپ، قىزمەت ارناۋلى القاسىن تولىقتاپ، جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ، ستيلگە بۇرىلىس جاساپ، قىزمەتتى ناقتاپ تياناقتاندىرۋعا كەپىلدىك ەتۋ ءتيىس.

  ەكىنشى، ءار جاقتاعى كۇشتەردى اتتانىسقا كەلتىرۋ. «تىلەك بىرىكسە، تايشان تاۋىن دا جىلجىتۋعا بولادى». چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋى چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى جەرلەردىڭ پارتكومدارى مەن ۇكىمەتتەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى عانا ەمەس ءارى تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق ءىسى. جاپپاي قورعاۋدى تەڭ يگەرۋگە، جاپپاي اشۋمەن اينالىسپاۋعا تۇتاس قوعام جابال ات سالىساتىن جاعدايىنىڭ قالىپتاسۋىن جەدەلدەتىپ، ءارقايسى جاقتاردىڭ كۇشىن ونان ارمان ءونىمدى تۇردە اتتانىسقا كەلتىرۋ جانە ۇيىستىرۋ كەرەك. جوعارى، ورتا، تومەنگى اعاردىڭ ىقپالداستىق سەلبەستىگىن كۇشەيتۋ، تومەنگى اعارداعى وڭىرلەر قارجى جانە تەحنيكا شىعارۋمەن بىرگە، ءتىپتى دە جاسىل كاسىپ سالاسى سەلبەستىگىن جەبەپ، تومەنگى اعارداعى وڭىرلەردەگى دارىندىلاردىڭ، قارجىنىڭ، تەحنيكانىڭ ورتا، جوعارى اعارعا ويىسۋىن ىلگەرىلەتۋ كەرەك. ءتۇرلى كاسىپورىندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردى چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن قولداۋعا ىنتالاندىرىپ جانە وعان قولداۋ كورسەتىپ، ادام كۇشى، زات كۇشى، قازىنا كۇشى جاعىندا ۇسىنىلىمدى ارتتىرۋ قاجەت. سانشيا توبى ءتيىستى رولىن ويداعىداي ساۋلەلەندىرىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى ءوڭىرى ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ورتانى قورعاۋ قۇرىلىسىنا بەلسەنە ات سالىسۋ ءتيىس.

  ءۇشىنشى، ءتۇزىلىس، مەحانيزمدى كۇشەيتۋ. ورتالىق ءبىر تۇتاس جوسپارلايتىن، ولكە باستى جاۋاپكەرشىلىكتى اتقاراتىن، قالا، اۋدان تياناقتاندىرۋدى مىقتى يگەرەتىن باسقارۋ ءتۇزىلىسىن ورناتۋ كەرەك. ورتالىق جوعارى دەڭگەيدە جوبا جاساۋدا، باستىسى، مىناداي ەكى جاقتى مىقتى يگەرۋ ءتيىس: ءبىرى، ساياسات، قارجى جاعىندا جەرگىلىكتى ورىنعا شارت - جاعداي ازىرلەۋ، ەندى ءبىرى، تۇتاس الاپتىڭ، ءوڭىر ارالارىنىڭ ستراتەگيالىق ىستەرىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، سايكەستىرۋدى جانە باقىلاپ، تەكسەرۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. ولكەلەر، باستىسى، جوعارى مەن تومەندى سايكەستىرىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ماڭىزدى ساياساتتارى مەن باعىتتارىن، شەشىمدەرى مەن ورنالاستىرۋلارىن اتقارۋ جوباسى ەتىپ، جەتەكشىلىك ىستەۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتىپ، قىزمەت ورىستەتۋدى جەبەۋ ءتيىس. قالالار، اۋداندار جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي قىزمەتتىڭ تامىر تارتىپ، وركەن جايۋىن جەبەۋ قاجەت.

  ءتورتىنشى، ىشكى قوزعاۋشى كۇشكە قوزداتۋ. قاتىستى تاراۋلاردىڭ، چاڭجياڭ جاعالاۋىنداعى ولكە، قالالاردىڭ، قاتىستى كاسىپورىنداردىڭ باسشى كادرلارىن ارناۋلى تاربيەلەپ، ەكولوگيانى قورعاۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويۋ، جاسىل دامۋ يدەيالىق تانىمىن جوعارىلاتىپ، جاپپاي قورعاۋدى تەڭ يگەرۋ، جاپپاي اشۋمەن اينالىسپاۋ سىندى ارەكەت سانالىلىعىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ۇكىمەتتىڭ سۋبيەكتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن تياناقتاندىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ، كىم ورتانى لاستاسا ءوزى جونگە سالاتىن پرينسيپ بويىنشا، ەكولوگيالىق ورتانى بۇلدىرۋدەگى سىرتقى وزىندىك قۇندى ىشكە باعىتتاپ، كاسىپورىنداردى تيبىن جاڭالاپ دەڭگەيدى كوتەرۋگە ىنتالاندىرۋ جانە ماجبۇرلەۋ كەرەك. قوعامدىق پىكىر ارقىلى جەتەكشىلىك ەتۋ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەپ، وركەنيەتتى تۇرمىسقا تالپىناتىن تاماشا راي قالىپتاستىرۋ، قالىڭ حالىق بۇقاراسىنىڭ بەلسەندىلىگىن، ىرىقتىلىعىن، جاسامپازدىق قۋاتىن ارتتىرىپ، انا وزەندى ويداعىداي قورعاۋ كەرەك.

  جولداستار! چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قامال الۋ شايقاسى بولۋمەن بىرگە، ونان دا ماڭىزدىسى، ۇزاققا سوزىلاتىن سوعىس. ءبىز سەنىمدى بەكەمدەپ، نىسانانى مىقتاپ كوزدەپ، قاجىرلىلىقپەن، تىڭعىلىقتى ىستەپ، تىنباي قۇلشىنىپ، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋ ستراتەگياسىن ويداعىداي اتقارۋ جولىندا بىرگە كۇرەس جۇرگىزۋىمىز كەرەك.

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 6 - ايدىڭ 13 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ