<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>مادەنيەت

قاز قاناتىنا جازىلعان جىر

بولات قۇسىمان ۇلى

 

پوەزيا كوركەمدىك قۇنى، تاربيەلىك ءمانى، ەستەتيكالىق نارىمەن قۇدىرەتتى. سوسىندا اقىن تۋرا كوڭىلمەن تۋىندى دەپ ۇسىنعان ەكەن، وندا حالىق قاجەتىنە جارايتىن ەستەتيكالىق قۇندىلىق بولۋ كەرەك. ويتكەنى ولەڭنىڭ مىندەتى دە حالىقتىڭ رۋحاني دۇنيەسىن سۋسىنداتۋ، ەستەتيكالىق قۇدىرەتى ارقىلى وقىرمانعا كۇش - قۋات باعىشتاۋ، كومەسكى ءلاززاتتىڭ راقاتىنا بولەۋ. دەمەك، «ءار ولەڭنىڭ وزىندىك سۇلۋلىعى بولۋ كەرەك» دەپ اي چيڭ ايتقانداي، وسىنداي تۋىندىلاردا عانا وزگەنىڭ كوڭىلىنە ساۋلە تۇسىرە الاتىن وزگەشە سۇلۋلىق بولادى.

ەندەشە، سوناۋ 1980 - جىلداردىڭ باسىندا قولىنا قالام الىپ:

جىر دەسە، قاشان نەگە ىركىلىپ ەم،

قۇنارلى قۋات تابام جىر تىلىنەن.

دوسىما، جاۋىما دا، حان - قاراعا،

ايتارىمدى ايتامىن جىر تىلىمەن ، - دەپ جىرلاعانىنداي، پوەزيادا ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان اقىن، پەداگوگ مۇقامەتحان شاكەي ۇلىنىڭ 2013 - جىلى شىلدە ايىندا «شينجياڭ جاستار - ورەندەر باسپاسىنان» جارىق كورگەن «كۇمىس قىلاۋ» اتتى جىر جيناعىنداعى وزىندىك سۇلۋلىعى بار جىر جولدارىنا ءۇڭىلىپ، قالىڭ وقىرمان قاۋىممەن وي ورتاقتاستىرعىم كەلدى...

جىر جيناعى «ادامدار - اي»، «ەلىم − جەرىم، تۇعىرىم»، «ساعىنىش ارمان» سىندى 3 بولىمگە ءبولىنىپ، اۆتوردىڭ بۇرىن - سوڭدى جازىلعان جۇزدەن استام ولەڭى قامتىلعان. ءبىرىنشى بولىمىندە اقىننىڭ ازاماتتىق ليريكالارى مەن كوڭىل كۇي ليريكالارى ورىن السا؛ ەكىنشى بولىمىندە وتاندى، تۋعان جەردى جىرلاعان، تابيعات كورىنىستەرى سۋرەتتەلگەن ولەڭدەرى يەلەگەن؛ سوڭعى ءبولىمىنىڭ نەگىزى ماحاببات ليريكالارى.

اقىن ءومىر دەتالدارىن، تابيعات دۇنيەسىن سەزىم - سىرعا بولەپ، حالىقتىق تىلمەن الديلەپ، ودان فيلوسوفيالىق تۇيىندەر ءتۇيىپ، وقىرماندارعا وي تاستاۋعا قۇلشىنعان. ايتسە، تۋعان جەرى، اۋىل ءومىرى، ونداعى قاراپايىم جاندار اقىن قالامىنان قاعىس قالعان جوق، ونى جىرلاۋدان اقىن جۇرەك تە ءبىر ءسات تىنعان ەمەس. اقىن نەنى جىرلاسادا ولەڭدەرىندە وزىندىك ءۇنى ەستىلىپ، قولتاڭباسى كورىنىپ تۇرادى. دەمەسەدە، «كۇمىس قىلاۋدا» بولات بالتاسىن قولىنا العان جۇمىسشى دا، اي وراعىن ويناتقان ەگىنشى دە، اقپانداتقان جىلقىشى دا، كۇزەتتەگى جاۋىنگەر دە، تاۋ دا، وي دا، دالا دا، قالا دا ءۇن قاتادى.

اتالعان جيناقتاعى ءومىردىڭ وزەگىنەن ءورىپ الىنعان ولەڭدەر كۇنمەن قۇبىلىپ، جەلمەن تەربەلىپ، قۇلا تۇزدە قۇلپىرعان قىر گۇلىندەي جانىڭا جىلىلىق باعىشتاپ، كوركەم ەستەتيكالىق ءلاززات بەرىپ تۇر. وتباسىنا، دوس - جارانعا، قورشاعان ورتا، جان - جانۋارعا دەگەن ىستىق ىقىلاستان باستاۋ العان ماحاببات سەزىمى وتانىنا، تۋعان جەرىنە دەگەن سيلاستىقپەن ۇلاسسا، ول اقىننىڭ رۋحاني دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتسە كەرەك.

ەلدە وستىك، ەل دەپ وستىك جاسىمىزدان،

نە كەرەك تابىلارى قاسىمىزدان.

ايالاپ باۋىرىنا باسىپ كەلەدى،

ەل ءبىزدى قۇس ۇشىرماي باسىمىزدان («ەلىم مەنىڭ»، 93 – بەت).

كۇزەتتەمىن، قۇزار شىڭنىڭ باسىندا،

قىران كوكتە، تەك قارعالداق قاسىمدا.

كۇزەتتەمىن تۋعان ولكەم −− انامدى،

باستىرمايمىن جاتقا ءتۇيىر تاسىن دا («كۇزەتتەمىن»، 114 - بەت). ەلىم − جەرىم دەپ ەمىرەنگەن اقىنعا ىشتەي ءسۇيىنىپ، اقىندىققا ءتان اڭقىلداق پەيىلىنە ءتانتى بولاسىڭ. جوعارىدا ايتىلعانداي جيناقتىڭ «ەلىم − جەرىم، تۇعىرىم» بولىمىندەگى ولەڭدەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى اقىننىڭ وسكەلەڭ ءومىردى، انا وتانىن، اتا مەكەنىن اسقاق اۋەنمەن جىرلاعان ازاماتتىعىنىڭ ايعاعى.

بەلنسكي: «شىن مانىندەگى ءىرى، ىرگەلى اقىن ءوزى تۋرالى، ءوزىنىڭ جەكە <مەنى> تۋرالى جىرلاسا، بارلىق ادام بۇكىل ادامزات تۋرالى جىرلاعانى، ويتكەنى ونىڭ ءوزىنىڭ قۋانىشى مەن قايعىسى، جەكە باسىنىڭ تولعانىسى مەن تەبىرەنىسى جالپى ادامزاتتىڭ تولعانىسى مەن تەبىرەنىسى» دەگەن ەدى. جىلت ەتەر ويى، جۇرەك تولقىتار سەزىمى بار اقىن، ارينە، ءارقاشان بۇل قاعيدانى بويتۇمار ەتىپ تاعىنۋعا مىندەتتى. مۇقاڭ دا سول قاتاردا تۇرىپ، وزگەنى وزىمەن بىرگە ويلاندىرا، تولعاندىرا ءبىلدى.

وزگەرىپ كەتىپسىڭ عوي قايران دالام،

وزگەرىپ كەتىپ پە ەكەن قارا بالاڭ؟!

بۇل كۇيگە مەنى اكەلگەن تەك ۋاقىت،

ال سەنى قانداي جاۋىز جارالاعان؟!

قۇندىز كەرەك بىرەۋدىڭ «سەرىسى» ءۇشىن،

بۇلبۇل كەرەك بىرەۋدىڭ «پەرىسى» ءۇشىن.

شىبىن جانىن جالمايدى بەيكۇنا اڭنىڭ،

الاقانداي ۇستىندە تەرىسى ءۇشىن («ادامدار»، 52 – بەت).

مىنە، اق مارجانداي ولەڭ شۋماقتارى «اقىن بولۋ ءوز ەركىڭ، ازامات بولۋ بورىشىڭ» دەپ بىلەتىن اقيقاتتى ۇستانعان اقىننىڭ اق قاۋىزىنداي اقتارىلعان شىن سىرى. سىناپتاي سىرعىپ، بۇلاقتاي بۇلقىنىپ، تالداي ءورىلىپ تۇرعان شىندىققا ودان ارتىق تۇسىنىكتىڭ نە كەرەگى؟!

ماحاببات كەڭ ۇعىم، ماحابباتسىز ءومىر −− تۇل ءومىر. جارىق دۇنيەنىڭ قىزىعى دا، قىلىعى دا، ءمانى دە، ءسانى دە، ءانى دە ماحاببات. ماحاببات ارناسىندا وي تولعاماعان، سەزىم اشپاعان، قيال كەشپەگەن اقىندار جوق - اۋ، تەگى. اقىن ازاماتتىق پافوسقا توعىتىلعان، تاڭ تازالىعىنا سۋارىلعان ءدىرىلدى جىرلار شىعارىپ، سىرشىل سەزىمنەن سىرباز سىر اقتاردى.

ەكىنتى مەن اقشامنىڭ اراسىندا،

سەن سول جەرگە قالقاشىم باراسىڭ ءا.

باعىم مەنىڭ جانعالى تۇرما دەيمىن،

كۇن مەن ءتۇننىڭ ءولارا تالاسىندا.

ەكىنتى مەن اقشامنىڭ اراسىندا،

سەن كوزىڭدى مەن جاققا سالاسىڭ با؟

قۋانا ما جۇرەگىم قايتەدى ءوزى،

وڭ قاباعىم تارتتى راس ناناسىڭ با؟ («ەكىنتى مەن اقشام»، 145 - بەت). ولەڭدە جۇدىرىقتاي جۇرەگىنىڭ سوعىسى جيلەپ، ءوزى اڭساعان قالقاشى كەلەر بەيۋاقتى اسىعا توسقان بەيباقتىڭ (جىگىتتىڭ) الاسۇرا سوققان جۇرەگى الدە نەنى اڭسايدى، تىنىم تاپپاي تىقىرشيدى - اۋ، شىركىن!

سىنشى جەڭىسقان مۇقاتاي ۇلى: «تالانت پەن شەبەرلىك جەتسە، ماحاببات ليريكالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ جان الەمىنە جارلىق شاشىپ، ولاردى باسا كوكتەپ باسقارىپ الماي، وزدەرىمەن وزدەرىن اۋاشا قالدىرىپ، وزدەرىن ءوز جۇرەكتەرىمەن عانا تىلدەستىرگەنگە نە جەتسىن» دەگەنىنە ءتۇسىپ - اق تۇر. ۋىزداي ۇيىپ، پىسكەن ۇزىمدەي ۋىلجىپ تۇرعان جىر جولدارىنا نەگە شىركىن دەمەسكە!

مەن كەلگەندە سەن ەدىڭ سىر اقتارعان،

مەن كەتكەندە سەن ەدىڭ جىلاپ قالعان.

جىلا مەيلى، كۇرسىنبە ءبىراق، قارعام،

مەدەت بەرىپ جۇرەيىن جىراقتاردان («كۇرسىنبەشى»، 148 – بەت).

ولەڭدە كىرشىكسىز جۇرەك سىرى، نازىك سەزىم ءوز قالاۋىن تاپقان. اقىن ادامگەرشىلىكپەن ارلەنگەن ماحابباتىن ءمورالدىق قاسيەتپەن بەينەلەپ، ءوزىنىڭ ىشكى جان سەزىمىمەن قۇنداقتايدى.

جيناقتاعى سۇلۋلىقتى، پاكتىكتى، كىرشىكسىز ادالدىقتى تۋ ەتكەن ماحاببات ليريكالارىن وقي بەرگىڭ كەلەدى. بەينە ءوز جۇرەگىڭنەن توگىلىپ تۇرعان سەزىمگە قوسىلىپ بىرگە اندەتەسىڭ.

قيۋادا كەزدەسىپ وزىڭمەنەن،

ءبىر جىلۋدى بويىڭنان سەزىنگەن ەم.

سودان بەرى كەلەمىن ايداي ارۋ،

ارپالىسىپ ءبىر سەندىك سەزىممەنەن («ءوزىڭ دەپ»، 188 – بەت).

سۇيكىمدىسى - اي وسى ءبىر قىز بالانىڭ،

مەن قاراداي ونى ەلدەن قىزعانامىن.

تىم بولماسا كوز نۇرىم قانسا ەكەن دەپ،

ول تۇراتىن كوشەگە ءجۇز بارامىن («قالا قىزى قارلىعاش»، 159 – بەت).

ءبارى دە جاراسىپ تۇر. سۇلۋ مانەرىمەن، تابيعي بوياۋىمەن، شارپىسقان سەزىم، شارپىلعان رومانتيكاسىمەن ەستە قالاتىنداي. جانىڭدى سۇلۋلىققا سۋارىپ، قيالىڭا قانات ءبىتىرىپ، وزگەشە سەزىمگە جەتەلەيتىن اقىن ليريكالارىنان جاس ۇلعايعانىمەن، جۇرەككە ءاجىم تۇسپەيتىنىن، سەزىم دەيتىن قۇدىرەتتى تۇيسىكتىڭ قاي - قاشان دا قارتايمايتىنىن تۇسىندىك. اقىن رۋحنىڭ الاۋىنا ءتانتى بولدىق.

ف. ۆولتەر «سۋرەت − مىلقاۋ پوەزيا، ال پوەزيا − جاندى سۋرەت» دەگەن ەدى. اقىن پوەزياسىنداعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك سۋرەتكەرلىگى، جانسىز نارسەنى جاندى ەتىپ كەيىپتەۋى. سول ارقىلى ونى تاعى ءبىر قىرىنان بەينەلەپ، وقىرماندى وزىنە باۋراي تۇسەدى.

كۇن مەن ءتۇننىڭ الماسقان ءساتىن اقىن بىلايشا كەستەلەيدى:

ءتۇن تۇڭلىگىن ءتۇرىپ شىراق جاققانداي،

بالىق باۋىر تاڭ كەلەدى اق ماڭداي.

عايىپ بوپتى جۇلدىزدار دا ءبىر - بىرلەپ،

تەرىپ بىرەۋ الىپ كەتىپ جاتقانداي.

بىرتە - بىرتە باسىپ كەتتى نۇر جايناپ،

(سۇلۋلىقتى كورە المايسىڭ مۇنداي ناق).

كوكجيەكتەن كوتەرىلگەن ساۋلەمەن،

شىرايلانىپ بال - بۇل جاندى گۇل ايماق.

الىنعانداي جەر انانىڭ جەلەگى،

(تاڭ دالانى التىن نۇرعا بولەدى).

شىمىلدىقتان جاڭا شىققان كەلىندەي،

سۇلۋ كۇن دە كوتەرىلىپ كەلەدى («تاڭ»، 88 - بەت). قانداي كەرەمەت! ولەڭدە كوركەم كورىنىس، تۇنىق سەزىم، قيمىل، وبراز ءوزارا جاراسىم تاۋىپ، اسەم كارتينا بولىپ الدىڭا تارتىلادى.

قارلى شىڭعا قاپساعاي،

قاراپ قالام تاڭدانىپ.

اسقاقتىعىن باق ساناي،

تۇرادى ىلعي پاڭدانىپ.

اق دۋىلعا، كوك ساۋىت،

كوپ ورماننان كيىنىپ.

باياعىنىڭ الپاۋىت،

ساردارىنداي ءتۇيىنىپ («قارلى شىڭ»، 21 - بەت)، - دەيدى. ەستى وقىرمان اق دۋىلعانىڭ − شىڭ باسىنداعى قار، كوك ساۋىتى − القارا كوك اسپان، كيىمى − باۋرايىنداعى تۋسىعان ورمان ەكەنىن بىردەن اڭعارادى. وقىپ وتىرعانىڭىزدا - اق ويىڭىزبەن جارىسا جەتكەن باتىر تۇلعاسى ەلەستەيدى.

ءتىل كوركەمدىگى − ءدىل كوركەمدىگى. ءتىل − وي شىندىعى. «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى، ول اقىننىڭ ءبىلىمسىز ءبيشاراسى» دەگەن اباي تاعىلىمىن جاسامپازدىق بارىسىنا مىقتاپ سىڭىرگەن اقىن اسىرە جالتىراۋىق سۋرەتتەۋلەر، ۇعىمعا اۋىر سوزدەرمەن تىركەستەردى قولدانبايدى. قايسى ءبىر ولەڭىن وقىساڭىز دا ءتىلى جاتىق، تۇسىنىكتى، لوگيكالى.

كەمەل ويدىڭ كەرەگەسىن جايىپ، حالقىنىڭ رۋحاني ىزدەنىستەرى مەن قاجەتىن شەشۋ جولىندا ساماي شاشىن اعارتىپ، جۇرەك قانىن سارقىعان اقىننىڭ قىمباتتى ويلارى مەن ەلەۋلى ەڭبەكتەرىن تۇراقتاندىرىپ، سوڭعى ۇرپاقتارعا ۇلاعات ەتە ءبىلۋ − ىنىلەردىڭ ارقالار جۇگى. سوسىندا، جۇيەدەن، قۇمىل وڭىرىندەگى اعا بۋىن اقىنداردىڭ ءبىرى رەتىندە مۇقامەتحان شاكەي ۇلىنىڭ «كۇمىس قىلاۋ» جىر جيناعىن وزىمىزشە ازدى - كوپتى بەزبەندەپ، كوڭىل تارازىسىنا سالعان بولدىق. سولايدا، مۇقاڭ ولەڭدەرى مۇلدە ءمىنسىز دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن.

«بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەي وتىرىپ، مۇقاڭ پوەزياسىنداعى ولقىلىقتاردى مىناداي بىرنەشە تۇيىنگە جيناقتاۋعا بولاتىن سياقتى. بىرىنشىدەن، ولەڭدەرىندە كوپ بولماسا دا وي قايتالانۋشىلىق بار. بالكىم بۇرىن جازعاندارىنا كوڭىلى تولماي، قايتا وڭدەپ جازعاندىعىنان بولار. ەكىنشىدەن، كەيبىر تاماشا ويلارىن وبرازسىز جالاڭ ايتىپ، كەلتە قايىرعان اتتەگەن - اي تۇستارى دا جوق ەمەس. قاراڭىز:

ءومىر دەگەن ءتۇپ - ءتۇزۋ،

ءبىر سىزىقتىڭ بويى ەمەس.

ءومىر دەگەن قىپ - قىزۋ،

دۋماندى وتكەن توي ەمەس.

ءومىر دەگەن سۇركەيلى،

تەڭىز ەكەن تەلەگەي.

نوسەر بۇلتى بۇركەيدى،

ىرعالاسىڭ كەمەدەي («ءومىر»، 53 - بەت). بار - جوعى ەكى شۋماق. تاقىرىپتىڭ تاقياسىنا تار كەلىپ قالعان. ولەڭنەن «ءومىر باستان - اياق سۇركەي» دەيتىن ۇعىم مەن تار ورىستىلىك جارىسا شىعىپ تۇر. مۇنداعى «ءومىر دەگەن قىپ - قىزۋ»، «ءومىر دەگەن سۇركەيلى» جولدارى دا ۇيقاس ءۇشىن زورلانىپ تۇرعانداي. وسى قاتاردا «قاستىقشىلعا»، «انىق سوقىر»، «باستا مەنى»، «ءبىر بويداققا» قاتارلى ولەڭدەرىن اتاۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن، «تىڭق ەتەر»، «قاس قابىرى قازۋلى» قاتارلى ءىشىنارا ولەڭدەرىندەگى تاقىرىپ جۇتاڭدىعى سۇلۋدىڭ جامالىنداعى تىرتىقتاي، تارتىمدى جىر جولدارىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. جوعارىداعى كەمشىلىكتەرگە كەشىرىممەن قاراپ، ات قۇلاعىنان اقسامايدى دەي تۇرعانمەن، قالىڭداي بەرسە، اقىنىمىزدىڭ العى قادامىنا ورالعى بولارى ءشۇباسىز. قورىتىپ كەلگەندە:

تابىنارىم ولەڭ ءپىرىم،

جىر سونىسىن ىزدەپ تاپسام.

قالسا ۇرپاققا وتتى جىرىم،

باقىت بار ما ونان اسقان («تولعانىس»، 182 – بەت).

وسىلاي تارتىپ كەلەم جىر ازابىن،

ازاپتى جىر قادىرىن ءبىل قازاعىم.

تىنىسىم دا ىرىسىم، سىرىم دا وسى،

ايتەۋىر ەمىرەنە جىر جازامىن («جىر ازابى»، 138 - بەت)، - دەپ اقىن ءوزى تولعانعانداي، مۇقاڭ پوەزيا كوشىندە تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ، ۇدەرە العا تارتىپ كەلە جاتقان اقىن. ەندىگى جەردە سامايىن «كۇمىس قىلاۋ» شالىپ كەمەلىنە كەلە باستاعان اقىننىڭ الداعى جاسامپازدىق ساپارىندا بەرگەنىنەن بەرەرىنىڭ كوپ ەكەنىنە سەنەمىز

كەلۋ قاينارى : شينجياڭ گازەتى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn