<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>مادەنيەت

داۋلەتقان شىلبى ۇلى جانە ونىڭ «ءومىر ورنەكتەرى»

ياسىن جۇپبايەۆ

داۋلەتقان شىلبى ۇلى 1920 - جىلى قۇلجا اۋدانى اۋليە اۋىلىنىڭ نارىنسالا دەگەن جەرىندە وقىمىستى وتباسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان. 6 جاستان 15 جاسقا دەيىن اكەسى شىلبى كوبەك ۇلىنا ىلەسىپ، ىلە ءوڭىرىن دەرلىك ارالاپ، ەلمەن، جەرمەن تانىسىپ، اكەسىنىڭ ءبىر ءبولىم ولەڭ، جىر، تاقپاق، اقىليا سوزدەرىن جاتقا الادى. 1936 - جىلعى كۇنەستىڭ نارات جايلاۋىنداعى وقىتۋشى جەتىلدىرۋ كۋرسىندا وقىپ زەكتى، تۇرگەن اۋىلدارىندا وقىتۋشى بولىپ ىستەيدى. ول ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىندا ارتىنا مول مۇرا قالدىرىپ، 1988 - جىلى 27 - قىركۇيەكتە ومىردەن وزدى.

داۋلەتقاننىڭ اكەسى شىلبىدان تىكەلەي ءتالىم العانىن، شىعارمالارىن جاتتاپ وسكەنىن جوعارىدا ايتتىق. اقىن، ءانشى اسەت نايمانبايدىڭ ولەڭدەرى مەن اندەرىنىڭ ىلەگە كەڭ تارالعان كەزى اقىننىڭ بوزبالالىق، جاستىق شاعىنا تۋرا كەلدى. ايگىلى اقىن تاڭجارىقتىڭ اسا ءبىر تانىمالى بولىپ، ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن مەزگىلى دە ونىڭ جالىندى جاستىق شاعىمەن تۇسپا - تۇس كەلەدى. اسىلحان مىڭجاسار ۇلى، دوسبەر ساۋرىق ۇلى، اقىت ءۇلىمجى ۇلى شىعارمالارىمەن دە كەڭىنەن تانىسۋ مۇمكىندىگى مول ەدى.

داۋلەتقاننىڭ «مادەنيەت زور توڭكەرىسىنەن» امان قالعان شىعارمالارىن قاسەن داۋلەتقان ۇلى مەن نۇردانعازى سەيىتقان ۇلى «ءومىر ورنەكتەرى» دەگەن اتپەن باسپادان شىعارىپ، وقىرمانمەن بەت كورىستىردى(2004 - جىل، ۇلتتار باسپاسى، بەيجيڭ).

داۋلەتقان ءوز ومىرىندە كوپتەگەن شاعىن ولەڭدەر جازۋمەن بىرگە، كولەمدى تولعاۋلەر مەن داستاندار دا جازعان. توي - تومالاقتار مەن باس قوسۋلاردا ايتىسقا دا تۇسكەن. ولەڭدەرىنىڭ كوركەمدىك ورەسى نەداۋىر جوعارى، يدەيالىعى كۇشتى بولىپ، جۇڭگو قازاق ادەبيەتىندەگى بەلگىلى اقىنداردىڭ ءبىرى سانالادى.

داۋلەتقان شىلبى ۇلى جاس كەزىندە اكەسى شىلبىعا ەرىپ، ەل ارالاپ، جەر ارالاپ، ول كىسىنىڭ ايتقان ولەڭ، تاقپاقتارىن جاتتاپ عانا قويماي، حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ مول قازىناسىنان دا مەيلىنشە قانىپ ىشكەن. ويتكەنى شىلبى بۇكىل ىلە ءوڭىرىن تۇگەل ارالاپ، ەلدىڭ يگى جاقسىلارىمەن، اقىن - جىرشىلارىمەن، ءانشى - كۇيشىلەرىمەن، شەشەن - شەجىرە قارتتارىمەن كوپ ارالاسىپ، كەلەلى كەڭەستەردە، ماعىنالى سۇحباتتاردا بولىپ، تالاپتى ۇلىن ءومىر مەكتەبىنەن مول قارماۋعا جەتەلەپ وتىرعان. ول كىسىنىڭ ءوزى دە جۇڭگو تاياۋ زامان قازاق ادەبيەتىندەگى كورنەكتى اقىنداردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان، جۇرگەن جەرى ولەڭ - جىرسىز، ءماسليحاتسىز، كەڭەسسىز بولماعان. ىزدەنگىش، ىنتالى، زەرەك داۋلەتقان ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ ەدى.

داۋلەتقان شىلبى ۇلىنىڭ ولەڭدەرىنىڭ مازمۇنىنان قاراعاندا، ءوز ءومىرىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭدەرى، باسىنا تۇسكەن اۋىر، تاۋقىمەتتى كەزدەر مەن شۋاقتى، قۋانىشتى ساتتەرىن تاقىرىپ ەتە وتىرىپ، ءومىردىڭ ءار الۋان جاقتارىن شىنايى كورسەتكەن. سوندىقتان ولەڭدەرىنەن ءداۋىر تىنىسى ايقىن كورىنىپ تۇرادى. اقىننىڭ «ءومىر ورنەكتەرى» جيناعى «ولەڭنىڭ سىنى» اتتى ولەڭمەن باستالعان. ءارقايسىنىڭ دا وزىندىك ايتارى بار. ارينە، داۋلەتقان دا ولەڭگە وزىنشە تالاپ قويىپ، ولەڭنىڭ مازمۇنى مەن فورماسىنا ءومىر مەن ولەڭنىڭ قاتىناسىنا، ولەڭ مەن وقىرمانعا، ولەڭ مەن اقىن (اۆتور) مىنەزىنىڭ سايكەستىلىگىنە ءمان بەرە وتىرىپ جىرلايدى.

كەي ولەڭ تاقىرىپتان الشاق كەتىپ،

جاراماس شاپپاق تۇگىل شوقىرعانعا...

ءسوزىڭدى سىنعا تاستا، حالىققا بەر،

زاماننىڭ جىرىن جىرلا تاريحقا ءبول.

   

تەربەتسىن، ويسىزداردىڭ ويىن اشسىن،

قۇمارتىپ تىڭداعانداي تارىققان ەل. (3 – بەت)

جەل بولماي جاۋىنى جوق جەر كەپتىرگەن،

سوزىڭە دۇرىس كەلسىن ءوز مىنەزىڭ. (14 - بەت) دەگەن جولدار داۋلەتقاننىڭ ولەڭگە وتە تالعامپاز، سىندارلى كوزقاراسىنىڭ ايعاعى.

داۋلەتقان دا «مادەنيەت زور توڭكەرىسى» كەزىندە ادىلەتسىز جازا كورگەن، جاپا شەككەن ادامنىڭ ءبىرى. سوندىقتان 1960 − 1970 - جىلدار ارالىعىندا جازعان ولەڭدەرىندە، ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعان، حالىققا زور زوبالاڭ كەلگەن، اق پەن قارا شاتاسقان زاماننىڭ بەينەسىن ايشىقتاعان. بۇعان «ارمان»، «جان سىرىم»، «دومبىرام»، «قورلىق»، «ءومىر كورىنىستەرى» قاتارلى تولىپ جاتقان ولەڭدەرى كىرەدى.

قارالىق باسىپ جاتىر تۇمانداتىپ،

كەزىكتىك قاسىرەتكە باسىڭ قاتىپ.

كوڭىلدى بولىپ جۇرگەن جان كورمەيسىڭ،

ءبىرىڭدى - ءبىرىڭ اڭدىپ تاقىمداتىپ.

   

باس شايقاپ ءجونىڭدى ايتساڭ جاقسىلىق جوق،

تىرىدەي كورگە سالار اقىمداتىپ.

ايتاقتاپ قاي - قايداعى اقىماقتى،

ەتىڭنەن ەت تۇسىرەر تاقىلداتىپ. (72 - بەت) بۇل جولدار شاش ال دەسە باس العان، جاقسىلارعا قاستىق جاسالعان كەزدىڭ اينا قاتەسىز سۋرەتى. قاستىق جايلاعان، بىلىقپالىق قاپتاعان «مادەنيەت زور توڭكەرىسىن» اقىن قانداي بۋىرقانعان ىزامەن پاش ەتسە، ەل جاعدايى جاقسى بولعان، ەلىمىزدىڭ ەكىنشى كوكتەمى «رەفورما جاساپ، ەسىك اشقان» ءداۋىردى دە تاسقىنداعان شابتپەن جىرلاي ءبىلدى.

گۇلدەنگەن ءومىر كوردىم جاڭالانعان،

كوكسەگەن ەل ارمانى اڭساپ الدان،

عاسىردىڭ جيرماسىنشى اياعىندا،

ەلىمە ءتۇستى شۇعىلا اتقان تاڭنان.(64 -، 65 - بەتتەر) دەپ ەمىرەندى.

داۋلەتقان شىلبى ۇلى پوەزيانىڭ كولەمدى تۇرىمەن دە شۇعىلدانپ، نەداۋىر تابىسقا جەتكەن. بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرىن تولعاۋلار جانە داستاندار دەپ جىكتەۋگە بولادى.

ءبىرىنشى، داۋلەتقان شىلبى ۇلىنىڭ «ومىرگە شولۋ»، «اقىن شولۋى»، «اكبار - سەيىت حيكاياسىن وقىعان سوڭ»، «زىندان تاريحى»، «دۇنيە - اي»، «شينجياڭ شولۋى» قاتارلىلار بار.

«ومىرگە شولۋدا» اقىن بالا شاعىنان باستاپ، وقىپ - ۇيرەنگەن، قوعامدا قىزمەت ەتكەن، ازاتتىق اياسىندا تەڭدىككە جەتكەن ءداۋىردى جىرلاعان. جازىقسىز جالاعا ۇشىراعان جانە ونان اقتالعان كەزدەردى جيناقى بەينەلەگەن. تولعاۋدىڭ كولەمى شاعىن بولعانىمەن، اقىننىڭ جارتى عاسىردان استام ءومىرىن شوعىرلى جيناقتاعان.

«اقىن شولۋىندا»:

ۇلگى الىپ ۇلكەندەردەن جازدىم ولەڭ،

مەنداعى قۇر قالمايمىن بۇل ونەردەن،

كەشەگى اباي، جامبىل، ءبىرجان، سارا،

ولەڭنەن وتاۋ تىككەن شەبەرلەرىڭ.( 136 - بەت) دەي وتىرىپ، مىرجاقىپ، مۇحتار، ءسابيت، قاسىم، اسەت، شورتانباي، دۋلات، بۇقار، اقان سەرى، شىلبى، اقىت، اسىلحان، تاڭجارىق، راقىمجان، دوسپەر قاتارلى اقىن - جازۋشى اتتارىن اتاي وتىرىپ، «سىماعۇل، بوزداق، سۇلتان، اقىن بولماس» قاتارلى زامانداس اقىندارعا دەيىن زور قۇرمەتپەن، ىقىلاسپەن جىرعا قوسادى. ءوزىنىڭ سولاردان ۇلگى، ونەگە العانىن ماقتانىش ەتەدى.

«اكبار - سەيىت حيكاياسىن وقىعان سوڭ» اتتى تولعاۋىندا، جۇمادىل ماماننىڭ قالامىنان تۋعان اكبار - سەيىت ومىرىنە ارنالعان تاريحي شىعارمانىڭ وزىنە اسەرىن بايانداپ، حالىق باتىرلارى اكبار مەن سەيىتكە بولعان وسكەلەڭ قۇرمەتىن بىلدىرەدى.

«زىندان تاريحىندا» جازىقسىز جالا كورىپ، قولعا الىنىپ، زىنداندا جاتقان ادامداردىڭ كورگەن قورلىعىن شىنايى دا شىمىر بەينەلەگەن.

اسپاققا بارماعىڭنان اسىپ جاتىر،

قىزىل قان سۋداي بولىپ شاشىپ جاتىر.

مىنگىزىپ ەكى ادامدى كەۋدەسىنە،

تۇمسىقتان تۇنشىقتىرىپ باسىپ جاتىر. (148 - بەت) دەپ جازادى.

ەكىنشى، داستاندار. داۋلەتقان شىلبى ۇلىنىڭ «كورىكتى ساياحات»، «وزگەرگەن ءۇرىمجى»، «توعىسقان جۇرەك تولقىنى» قاتارلى داستاندارى بار.

«كورىكتى ساياحات» اقىننىڭ داستاندارى ىشىندەگى كولەمدىسى. «مادەنيەت زور توڭكەرىسى» اياقتالىپ، ەلىمىزدىڭ ەكىنشى كوكتەمى كەلگەن تۇستا پارتيا بەن ۇكىمەت كەزىندە جازىقسىز جالاعا ۇشىراعان، ورىنسىز قاقپايلانعان ءار سالاداعىلارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. زاتتىق جانە رۋحاني جاقتان قولداۋ كورسەتتى. سونىڭ ءبىر كورنەكتى بەلگىسى رەتىندە، ءار سالا قايراتكەرلەرىن ۇيىمداسىتىرىپ، استانامىز بەيجيڭدى قامتىعان ىشكى ولكەلەرگە بارىپ ساياحاتتاۋعا ۇيىمداستىرىپ وتىردى. اقىن دا، مىنە، وسىنداي ساياحاتپەن اۋىلىنان اتتانادى. داستاندا اقىن ءوز اۋىلى كورىكتى كۇنەستەن شىققاننان باستاپ، بارعان - كورگەن، سەزگەن - بىلگەن جايلارىنىڭ ءبارىن دە زور شابىتپەن، وسكەلەڭ قۇرمەتپەن جىرعا قوسادى. قوعامنىڭ وزگەرىسىن، جاڭالانۋىن، پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ابزال ساياساتتارىن جىرلايدى. ءار جەرلەرگە بارعاندا، تەك سىرتقى وزگەرىستەرگە تامسانىپ، تاماشالاپ قالماي، ونىڭ تاريحىنا دا كوڭىل اۋدارادى.

گۋاڭشۇي حان جيىرما سەگىز جاسقا كەپتى،

ورنىنا اتاسىنىڭ پاتشا بوپتى.

پاتشالىق وسى جاستان ۇكىم ۇستاپ،

جاسىندا وتىز سەگىز ءولىپ قاپتى...

   

سىشي تايحۋ ءوز قولىنا تاڭبانى اپتى،

سۇراعان بيلىك شاشىپ بارلىق جاقتى.

ءۇش جاستاعى بالانى پاتشا سايلاپ،

كەلگەندە جەتپىس تورتكە ول دا ءولىپتى.(189-، 190 - بەتتەر) دەپ، تاريح پاراقتارىنا دا ۇڭىلەدى.

يحىيۋاندى ءبىز كوردىك قالاسىمەن،

گۋاڭشۇي حان، قاتىن، قىزى، اناسىمەن،

قۇرىلىسى جەتى قاتار سالىنىپتى،

بىتكەن ول ون ءتورت جىلدىڭ شاماسىمەن، - دەپ ءوزىنىڭ كوزىمەن كورگەن، ەت قۇلاعىمەن ەستىگەنى بويىنشا تاريحي شىندىقتى ولەڭ سوزىمەن كەستەلەپ كورسەتەدى.

داستاندا بەيجيڭ، شاڭحاي، حاڭجوۋ، سۋجوۋ، ءۇرىمجى قاتارلى ءىرى قالالاردىڭ وتكەن تاريحى مەن بۇگىنگى كەلبەتى سالىستىرىلا، جارىستىرىلا سۋرەتتەلىپ، ۇلى سوتسياليستىك وتاننىڭ تابىستارىن زور ماقتانىشپەن جىرلايدى، ەلەۋلى وقيعالار جايلى ناقتىلى مالىمەتتەر بەرىپ وتىرادى. مىسالى، ەسەنكەلدى باتىردىڭ كەزىندە قازاق ەلشىلەرىمەن بىرگە بەيجيڭگە بارۋى، گۋاڭشۇي حاننىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر، يۋان حاندىعى، لي زىشيڭ، سۇن جۇڭشان، ماۋ زىدۇڭ قاتارلى جەكە ادامدارعا قاتىستى مالىمەتتەر بەرىلە وتىرىپ، ءبىر كەزدەرى جۇڭگولىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اينالعان نانجيڭ - چاڭجياڭ كوپىرىنىڭ سۋرەتى:

كوپىرى نانجيڭ - چاڭجياڭ نەتكەن عاجاپ،

اۆتوبۋز، پويەز جولى ەكى قابات.

جارىسىپ ۇشقان قۇستاي استى - ۇستىندە،

دەم الىپ توقتامايدى مينۋت، ساعات، - دەپ سيپاتتالادى.

داستاندا كوزبەن كورگەن، قۇلاقپەن ەستىگەن تاريحي دەرەكتەردى شىنايى سۋرەتتەي وتىرىپ، وتانىمىزدىڭ جاڭا زامانداعى تابىستارىن اسا زور ىقىلاس، سۇيىسپەنشىلىكپەن جىرلايدى.

«وزگەرگەن ۇرىمجىدە» ءۇرىمجى جايلى ءوزىنىڭ بالالىق، بوزبالالىق كەزىندە ەلدەن ەمىس - ەمىس ەستىگەندەرىن، ۇرىمجىگە بارىپ كەلگەندەردەن ەستىپ ۇققاندارىن ايتا وتىرىپ - اق ءۇرىمجىنىڭ كونە، سۇرەڭسىز بەينەسىن كوزگەن ەلەستەتە وتىرىپ، كەيىن ءوزىنىڭ ۇرىمجىگە بارعان سوڭ كورگەن، ءوزى كۋا بولعان جاڭا ءۇرىمجىنى، وسىزاماندانعان، وركەندەگەن، عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ورتالىعى بولعان ۇلگىلى ءۇرىمجىنى ىقىلاسپەن جىرلاپ، وتانىمىزدىڭ سوڭعى كەزدەردەگى وزگەرىسىن ءبىر قىرىنان كورسەتكەن.

داۋلەتقان شىلبى ۇلىنىڭ ادەبي مۇرالارىنا زەر سالساق ابايدان، شىلبىدان، اقىتتان، تاڭجارىقتان ۇلگى، ونەگە العانى اڭعارىلادى.

كەلۋ قاينارى : شينجياڭ گازەتى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ