<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ادەبيەت ايدىنى

ابايدىڭ ماقساتتى ماحاببات ليريكالارى

ءابدىحاميت ورنىقباي ۇلى

ۇلى اباي شىعارماشىلىعى تۋرالى زەرتتەۋلەر مەن تالداۋلار 1909 -جىلى جارىق كورگەن بار − جوعى 56 عانا ولەڭنەن تۇراتىن اباي ولەڭ جيناعىنداعى العى ءسوز رەتىندەگى تانىستىرۋلاردان باستالادى دەپ بىلەمىز ءارى اباي تانۋعا ارنالعان ەڭبەكتەردىڭ ۇشان - تەڭىز ەكەنىن اڭعارامىز. 1994 - جىلى قازاقستانداعى«انا ءتىلى» باسپاسىندا جارىق كورگەن مەكەمتاس مىرزاحمەتتىڭ «اباي تانۋ تاريحى» اتتى كىتاپتا اباي تانۋ جايىندا جازىلعان ماقالالاردىڭ سانى 4000 عا تاياعانى ايتىلعان. بۇل ەڭبەكتە: «كاكىتاي اباي ءومىرى مەن تۋورچەستۆاسىنا جالپى توقتالعانىمەن، سول ءداۋىردىڭ وزىندە − اق اباي جونىندە ويلى پىكىرلەر ايتا ءبىلدى» (مەكەمتاس مىرزاحمەت: «اباي تانۋ تاريحى»، 1994 - جىل، 03 - بەت)، - دەلىندى. اباي ءومىرى مەن شىعارمالارى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەرگە، مونوگرافيالارعا، ديسسەرتاتسيالارعا زەر سالعاندا، سول شىعارمالاردىڭ ابايدىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋدى؛ تولىسۋ بارىسىن زەردەلەۋدى؛ شىعارماشىلىق جولىنىڭ حالىقتىق نەگىزدەرىن، ۇلتتىق سيپاتىن ايقىنداۋدى جانە ليريكالىق شىعارمالارى مەن داستاندارىنىڭ، قارا سوزدەرىنىڭ تاقىرىپتىق، يدەيالىق، تىلدىك سيپاتتارىن، جازۋ ستيلىندەگى سۋرەتكەرلىك ادىستەرىن، كوركەمدىك شەبەرلىكتەرىن، دۇنيە تانىمىن، قوعامدىق، ساياسي، الەۋمەتتىك، فيلوسوفيالىق، ەستەتيكالىق كوزقاراستارىن تولىعىمەن قامتىپ جاتقانىن بايقايمىز.

اباي شىعارمالارى جانر، مازمۇن، كوركەمدىك، قۇرىلىم، ءتىل، ت. ب جاقتاردا ءار سالا، جىك بويىنشا ءار قىرىنان زەرتتەلگەندىكتەن، ايتىلماعان پىكىر، كوزقاراس قالماعانداي سەزىلەدى. ءبىراق كوپتەگەن تىلدەردە ىشكەرىلەي زەرتتەلۋدە. باسقا ۇلت ماماندارىنىڭ تانىمى تۇرعىسىنان ۇلتتىق سانا مەن ۇرپاق تاربيەسىندەگى ورنى، قادىر - قاسيەتى تۇرعىسىنان زامانعا بەيىمدەلگىشتىگى، بۇكىل الەمنىڭ، ادامزاتتىڭ اسىل مۇراتىنا ۇيلەسۋى تۇرعىسىنان ابايدىڭ بىزگە قالدىرعان مۇرالارى قۇنىن جويماق ەمەس. تىڭ زەرتتەۋ ادىستەرى مەن جاڭا ادەبيەت نازاريالارىنىڭ جارىققا شىعۋىنا ساي، اباي شىعارمالارىنىڭ جاڭا قىرلارى اشىلا بەرمەك. ءار ءداۋىر وقىرماندارىنىڭ رۋحاني سۇرانىسىنىڭ قاجەتىنەن شىعىپ، كەيبىر شەشىلمەيتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ جاۋابىن تاۋىپ بەرۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى اباي شىعارمالارىنىڭ بىزگە جەتكەن نۇسقالارى كولەمدى بولماعانىمەن، قامتىعان تاقىرىبى مەن مازمۇنى وتە كەڭ. ۇلى عۇلامانىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرى قازساڭ تاۋسىلمايتىن، تۋىنداي بەرەتىن كەن ىسپەتتى كورىنەدى.

بۇل ماقالا دا اباي پوەزياسىنىڭ ءبىر بۇتاعى بولعان ماحاببات ليريكالارىنىڭ كوركەمدىك تابيعاتىنا ساياتىن تانىم جانە تالعام جونىندە تالداۋ جاساپ، زەردەلەمەكپىن. اباي ليريكالارىنىڭ بارىنە ورتاق ەرەكشەلىك −− وي كوركەمدىگى، وبرازدى ءتىل كوركەمدىگى، تاربيە كوركەمدىگى سياقتىلاردىڭ ءبىر - بىرىمەن تىعىز قاباتتاسىپ، كىرىگە جىمداسىپ، بولىنبەس تۇلعاعا اينالعانى. سول ەرەكشەلىكتەردىڭ كورنەۋ جانە جاسىرىن سيپاتىن تولىق تاني الساق، ونىڭ شىنايى كوركەمدىك تىلسىمدەرىنىڭ تەرەڭدىگىنە بويلاي الار ەدىك. «قالىڭ ەلىم قازاعىم، قايران جۇرتىم»، «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن»، «ماقساتىم ءتىل ۇستارتىپ، ونەر شاشپاق»، «جازدىم ۇلگى جاستارعا بەرمەك ءۇشىن»، «ءسوز تۇزەلدى، تىڭداۋشىم سەن دە تۇزەل»، «جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا»، «جاس ءوسپىرىم زامانداس قاپا قىلدى» دەپ نە جازسا دا الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ جازعان. تىڭداۋشىم ءتۇسىنىپ قابىلداسا ەكەن دەپ ارمان ەتەتىن اقىننىڭ «ويىما كەلگەن نارسەلەردى قاعازعا جازا بەرەيىن، اق قاعاز بەن قارا سيانى ەرمەك قىلايىن، كىمدە − كىم ىشىنەن كەرەكتى ءسوز تاپسا، جازىپ السىن، ءيا وقىسىن، كەرەگى جوق دەسە، ءوز ءسوزىم وزىمدىكى» (اباي: «وكىنىشتى كوپ ءومىر كەتكەن ءوتىپ»، الماتى، «راريتەت» باسپاسى، 2008 - جىل، 308 - بەت) دەپ ءبىرىنشى قارا سوزىندە ايتقانىنداي، اقىننىڭ ءاربىر شىعارماسىنا تەرەڭ وي جۇگىرتپەي تۇرىپ، سىرتقى كوركەمدىگىنە عانا تامسانىپ، جەڭىل تۇسىنىك جاساساق، جۇرەك تۇكپىرىنە جاسىرىنعان وي قازىناسىنىڭ قاتپارلارىنا قول جەتكىزە المايمىز.

اباي باسقا ۇزدىك تۋىندىلارى سەكىلدى ماحاببات ليريكالارىن دا 40 جاستان اسقاندا جازعان. بۇدان اباي نە ءۇشىن ماحاببات تۋرالى تاقىرىپتى وسى كەزدە جازدى؟ نە ءۇشىن ماحاببات ليريكالارىن جىگىت اتىنان، قىز اتىنان، سىرت كوز تۇرعىسىنان، ءوزىنىڭ شىنايى كوڭىل تۇرعىسىنان، زامان تۇرعىسىنان جازدى؟ نە ءۇشىن كەيبىرەۋىنە ءان اۋەنىن قوسىپ، جاستار اراسىندا تاراتۋدى ماقسات ەتتى؟ ابايدىڭ ماحاببات ليريكالارىنىڭ سول تۇستاعى جاستارعا قانداي تانىمدىق، تاربيەلىك ماڭىزى بولدى؟ بۇگىنگى اقىندار ءۇشىن، جاستاردىڭ ماحاببات، نەكە ءىسى ءۇشىن قاجەتى قانشالىق؟ باسقا تاقىرىپتاعى شىعارمالارى سەكىلدى قوعامدىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ما؟ قازىرگى كەزدەگى سىرتقى قۇرىلىمدىق، فورمالىق سۇلۋلىعى كوز سۇرىندىرەتىن، سۋ توگىلمەس جورعاداي مايدا، زامانىنا قاراي وزگەرگەن ادام پسيحيكاسىنىڭ، مىنەزدەمەسىنىڭ بوياۋى سىڭگەن جاڭا ماحاببات ليريكالارىنان ابايدىڭ ماحاببات ليريكاسىنىڭ وزگەشەلىگى نە؟ دەگەن سياقتى سۇراقتار تۇرعىسىنان اقىننىڭ ماحاببات ليريكالارىنا ۇڭىلگەندە، ءاربىرىنىڭ وزىندىك العا قويعان وي - ماقساتى، سول وي - ماقساتقا لايىقتاپ جاسالعان ولەڭدىك قۇرىلىم، كوركەمدىك سيپات، تاربيەلىك ءمان - ماعىنا تولىق ەكەندىگىن بايقايمىز. ابايدىڭ ماحاببات ليريكالارىنىڭ جازىلۋ ماقساتى، سەبەبى شىعارمالارىنان تابىلادى. اباي ءوز تۇسىنداعى ءداستۇرلى تاربيەنىڭ اۋقىمىنان اسا الماعان جاستاردىڭ ماحاببات پسيحيكاسىنا اسەر ەتىپ، ولاردىڭ وسى جاقتاعى جان دۇنيەسىن تاربيەلەۋ ماقسات - مۇراتىمەن وسى تۇردەگى ليريكالارىن جازعانىن سەزىنەمىز.

بۇل توپتاعى ماحاببات ليريكالارىن جازۋىنا اقىننىڭ ءوزى جاساپ وتىرعان قوعامدىق ورتاسى، وقىعان - ۇيرەنگەن ءبىلىمى، قازاق سالت - داستۇرىندەگى نەكە تەڭسىزدىگى قاتارلىلار اسەر ەتكەن بولۋى ابدەن مۇمكىن. اقىن «قىز ءسوزى» ولەڭىنىڭ سوڭىندا:

مۇنى جازدىم ويلانىپ،

ويدا باردان تولعانىپ.

كىرسە ىشىڭە وقي بەر،

بوزبالالار قولعا الىپ.

مۇنى وقىسا كىم تانىپ،

جۇرەگىنە وت جانىپ.

ءسوزدى ۇعارلىق جان تاپسا،

ايتسا جارار ءان سالىپ.

ولەڭ جيعان تىربانىپ،

ءان ۇيرەنگەن ىرعالىپ.

سورلى كوكپاي قور بولدى - اۋ،

وسىندايدان قۇر قالىپ، - دەپ تەگىن جازباسا كەرەك. اباي جاساعان داۋىردەگى حالىقتىق كوزقاراستا «الىپ انادان تۋادى»، «قىز وسسە ەلدىڭ كوركى»، «بالاسى تۇزدە اتقا شاپسا، اناسى ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىسادى» دەگەن سياقتى تارتىمدى سوزدەرمەن - اق ايەلدەردىڭ قوعامدىق ورنىنا حالىق جاعىنان جوعارى باعالار بەرىلگەنىمەن، رەال ومىردە ايەلدەردىڭ «شالەكەڭ المايدى، مالەكەڭ الادى» دەيتىن تەڭسىز كوزقاراستارعا ۇشىراپ كەلگەنى بەلگىلى. «ايەل تەڭسىزدىگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ تامىرلى ءبىر سالاسى ەكەنىن جەتە اڭعارعان اباي ايەلدەردىڭ بوستاندىعى، ماحاببات ەركىندىگى ماسەلەسىن تۇتاس قازاق قوعامى تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءىرى ءىس رەتىندە كوتەردى. ءسۇيۋ ەركىندىگىن ىسكە اسىرۋعا ۇندەيدى. ماحاببات، ايەل تەڭدىگى تاقىرىبى اقىن ولەڭدەرىندە كەڭ قامتىلىپ، جالپى ادامگەرشىلىك يدەياسىمەن قابىسىپ جاتادى» (بىرلىك ناۋكەن ۇلى: «شينجياڭ جوعارى وقۋ ورىندارى عىلمي جۋرنالى»، 2001 − جىل، 3 - سان، 49 – بەت).

اباي حالىقتىڭ قالاۋلى ءبيى رەتىندە ايەلدەر تاعدىرىنا قاتىستى كوپتەگەن تەڭسىزدىك ماسەلەنى ءادىل شەشىپ، اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا. ەل اۋزىندا ايتىلىپ قاعازعا تۇسكەن ءبىرتالاي مالىمەتتەردەن، «اباي»، «اباي جولىندا» ەپوپەياسىنان بۇل تۋرالى دەرەكتەردى كوپتەپ كورەمىز. حالىق ىشىندەگى وسى ماسەلەلەنى ءتۇپ - توركىنىنەن تارتىپ بۇگە - شىگەسىنە دەيىن كوزىمەن كورىپ، قولىمەن ۇستاپ، تەرەڭ ارالاسقانى، باسقا وزىق ۇلتتاردىڭ قالامگەرلەرىنىڭ ماحاببات تاقىرىبىندا جازعان ۇزدىك شىعارمالارىن كوپ وقىپ، ايگىلىلەرىن اۋدارىپ، اۋدارا ءجۇرىپ ۇيرەنىپ، جازۋ ستيلى، وي، كوزقاراس جاقتارىنان كوپ تاجىريبە قابىلداعانى اقىن شىعارمالارىنىڭ ءداستۇرلى پوەزياعا ۇقسامايتىن دارالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن يدەيالىق مازمۇنىنان ايقىن كورىنەدى. «اۋدارما اباي ءۇشىن شەبەرلىك جەتىلدىرۋ، ونەر جارىستىرۋ عانا ەمەس، ءوزى تەڭدەسپەن سىرلاسۋ، ورتاسىنا <جات> ويلار مەن سەزىمدەردى قازاقشا ورنەكتەۋ تالابىنان تۋعان قاجەتتىلىك دەپ قاراۋ كەرەك» (تۇرسىنجان شاپاي: «شىن جۇرەك − ءبىر جۇرەك»، «جازۋشى» باسپاسى، الماتى، 2000 - جىل، 23 - بەت) دەگەن پىكىردىڭ دە جانى بار.

اباي جالپى ايەل تاعدىرىنا ساياتىن ليريكالارىندا ايەلدەر مەن قىزداردى بىرەۋگە انا، بىرەۋگە قارىنداس، بىرەۋگە قامقور، اقىلشى، جان اشىر، بىرەۋدىڭ سۇيگەن جارى دەپ ءوزىنىڭ جاڭاشىل، تۋراشىل تۇرعىسىن انىق اڭعارتتى. مىسالى، «ماسقۇت» داستانىنداعى باس كەيىپكەر ماسقۇتقا كەزدەسكەن قىدىر شال: اق، قىزىل، سارى ءۇش ءتۇرلى جەمىستىڭ بىرەۋىن عانا تاڭدا.

اقتى جەسەڭ اقىلىڭ جاننان اسار،

سارىنى الساڭ داۋلەتىڭ سۋداي تاسار.

ەگەر دە قىزىل جەمىس الىپ جەسەڭ،

ۇرعاشىدا جان بولماس سەنەن قاشار، - دەگەندە، ماسقۇت قىزىل جەمىستى الادى. «ءبىر سۇلۋ قىز تۇرىپتى حان قولىندا» اتتى ولەڭىندە قازاق قىزىنىڭ مالعا ساتىلىپ، ەرىكسىز شالعا بارۋى، حاننىڭ مالىندىرا كيىندىرگەن تورعىن - تورقاسى مەن التىن - كۇمىس ءزىننات بۇيىمدارىنا الدانباي، تەڭسىز ومىرگە نارازىلىق ءبىلدىرىپ، «ەتىمدى شال سيپاعان قۇرت جەسىن» دەپ جارتاستان تەرەڭ سۋعا قۇلاپ تراگەديالىق حالگە ۇشىراۋى، ءبارى - ءبارى دە ابايدىڭ اقىلدىق تاڭداۋى، ۇلكەن تولعانىسىنىڭ، وزىق ويدىڭ جەمىسى دەۋگە ابدەن بولادى.

سونداي تەڭسىز كۇنگە قالماي، جولدى دۇرىس تاڭداۋ ءۇشىن جاستارعا قالاي ۇلگى كورسەتۋ كەرەك، قانداي ءجون سىلتەۋ كەرەك. اقىن بوزبالالارعا «الىپ وقىسا، انگە سالىپ ايتسا، كوڭىلىنە ۇيالاسا...» دەپ ولەڭمەن ونەگە كورسەتۋ ارقىلى ماقساتىنا جەتپەك بولعانى انىق. ابايدىڭ اينالاسىندا كوكپاي باستاعان ءتۇرلى ونەرگە جەتىلگەن شاكىرتتەرى بولعانىن بىلسەك، باسپا ارقىلى تاراتۋدىڭ مۇمكىندىگى از بولعان سول كۇندە سول شاكىرتتەرى ارقىلى ءوزىنىڭ وزىق يدەيالارىن ۇگىتتەپ، ەل ىشىنە جالپىلاستىرۋدىڭ الۋان ادىستەرىن ويلاپ باس قاتىرعانىن دا تۇجىرىمداۋعا بولادى. ابايدىڭ «قىز ءسوزى» («قيىستىرىپ ماقتايسىز») ولەڭىنە جاسالعان ءبىر تالداۋدا «مۇنى ساحارادا ادال، اشىق وسكەن مىنەزدى جاستاردىڭ كولگىرسىمەي كوڭىل ءبىلدىرۋ، ءوزارا سىر اشۋ سالتىنا لايىق سوزدەر دەپ قاراعانىمىز ءجون بە؟ الدە ءومىر كورگەن، جاستىق داۋرەندى باسىنان وتكىزگەن اقىننىڭ عاشىقتاردىڭ ۇياڭ بولماي، ەركىن بولعانىن قۇپتاعانى دەيمىز بە؟ اباي جىگىت پەن قىزدىڭ وسى سوزدەرىن سىرت كوزگە بىلدىرمەي سۇيگەنىنە عانا ايتسا بولدى دەمەي، انگە سالىپ ايتسا جارار ەدى دەۋى تەگىن ەمەس» (زاكي احمەتوۆ: «ابايدىڭ اقىندىق الەمى»، انا ءتىلى باسپاسى، الماتى، 1995 - جىل، 501 - بەت). سول ءداۋىر، سول ورتاعا بارىپ ويلانساق، حالىقتىڭ ءداستۇرلى وتباسى تاربيەسىنىڭ قاتاڭ اتقارىلىپ، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تيىم» سالىنىپ، «اكە قارعىسى وق» بولىپ تيمەۋى ءۇشىن، جاستار ۇلكەندەردىڭ ايتقانىنا مۇلدە قارسى تۇرمايتىن زامان الدىمىزدان شىعادى. دەمەك، «اۋىلدارى الىستاپ كەتكەندە اق قاعازبەن عانا امانداسىپ»، ءبىر - بىرىنە شىن سۇيەتىنىن قالاي ءبىلدىرۋدىڭ ءجونىن تاپپاي، ۇياڭدىقتىڭ، قاتاڭ ءتارتىپتىڭ سىناعىنا ءدوپ كەلەتىن جاستارعا ءبىر - بىرىنە ىڭكارلىعىن ءبىلدىرۋدىڭ ادەمى، قيسىندى جولىن كورسەتپەك بولعان. قازىرگى تىلىمىزبەن ايتقاندا، «پسيحيكالىق كەڭەس بەرمەك» بولعان اباي ماقساتىن اڭعارامىز ولەڭىنەن. ەندەشە، جاستىقتىڭ جالىندى كەزدەرىنىڭ قادىر - قاسيەتىن، ىشكى يىرىمدەرىن باسىنان كەشىرگەن، ءبىلىمى جان - جاقتى تولىپ، كەمەلدەنگەن، اينالاسىنىڭ قالتارىس - بۇلتارىسىنىڭ، ۇلت مىنەزدەمەسىنىڭ ىشكى تابيعاتىنا ابدەن قانىق بولعان ۇلى تۇلعانىڭ ماحاببات ليريكالارىنىڭ وسىنداي ۇلگىسىن جازۋى، ارينە، كەزدەيسوق ەمەس دەپ كەسەتىپ ايتقان ءجون. ەندى ءبىر جاقتان، اباي باتىستىڭ، ورىستىڭ وزىق مادەنيەتىن سەزىنگەنىن، پۋشكيننىڭ، لەرمەنتوۆتىڭ، كريلوۆتىڭ شىعارمالارىن وقىپ، قاجەتتىلەرىن اۋدارىپ (كەي تۇرلەرىن ءدال قالپىندا، كەي تۇرلەرىن وزدەستىرە ەركىن اۋدارىپ)، شىت جاڭا دۇنيەنى ءوز وقىرمانىنىڭ تۇسىنىگىنە بەيىمدەگەنىن بايقايمىز. «پۋشكين شىعارماسىنا وزىنشە قوشقار مۇيىزدەر سالۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى، - دەيدى مۇقتار اۋەزوۆ، - <ەۆگەني ونەگين> رومانىنا ابايدىڭ وزگەشە ءبىر ماقساتپەن كەلگەندىگىنەن تۋىپ وتىر. بۇل اڭگىمەنى سۇيىسپەنشىلىك جىرى ەتىپ، قازاق ساحاراسىنا ۇسىنعاندا، اباي ءوز ويىمەن ۇستازدىق ماقساتىن كوزدەيدى. جار، ايەل، دوس دەگەندەردى باعالاي الماي، قالىڭ مالدىڭ سوماسىمەن ولشەيتىن كوڭىلى سوقىر، ويى كەرەڭ ورتاعا، مىرزا مەن بەك ورتاسىنا اباي ايەلدىڭ سەزىمىن، تەرەڭ تولعاۋىن تاتيانانىڭ نازىك، شەبەر ءتىلى ارقىلى ايتىپ جەتكىزبەك بولادى» (مۇحتار اۋەزوۆ: «اباي تانۋ ماسەلەلەرى»، شينجياڭ حالىق باسپاسى، ءۇرىمجى، 1994 - جىل، 12 - بەت). دەمەك، ۇلى اقىن تاتيانا مەن ونەگيننىڭ «حات» ولەڭىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ءوز حالقىنىڭ جاستارىنىڭ وي جۇيەسىنە لايىقتاپ اۋدارۋى دا، «قىز ءسوزىن» قازاق قىزدارىنىڭ اتىنان ۇلگى ەتىپ جازۋى دا «ەرمەك ءۇشىن» ەمەس. جۇرەگىنىڭ وتى لاۋلاپ، ءوز سۇيگەن ادامىنا ىنتىزارلىعىن قالاي ايتۋدى، ءوز ويىن قالاي حات ەتىپ جازۋدى جاس شاكىرتتەرىمەن ءجيى پىكىرلەسەتىن، تاپسىرما بەرەتىن ۇستاز اقىننىڭ تولعانباي قويۋى مۇمكىن ەمەس. «جىگىت ءسوزى» («ايتتىم سالەم قالام قاس»)، «كوزىمنىڭ قاراسى» قاتارلى ادەمى اۋەنىمەن، عاجايىپ كوركەم تىلىمەن سول كەزدەن باستاپ قازىرگە دەيىن جۇرت اۋزىنان تۇسپەيتىن ايگىلى شىعارمالارىنىڭ توركىنى تۋرالى كوپ ءتۇرلى كوزقاراستار ايتىلسا دا ءوز كەزىندە ابايدىڭ جاستاردىڭ ماحاببات ەركىندىگى ءۇشىن، ارماندا كەتپەي، كوڭىل كۇيلەرى توعىسىپ، ءتىل تابىسۋى ءۇشىن جازعان ونەگەلىك ولەڭ ەكەنىنە كوز جۇمباۋ كەرەك.

مۇحتار اۋەزوۆ «اباي تانۋ ماسەلەلەرى» اتتى كەسەك زەرتتەۋ ەڭبەگىندە اباي شىعارماشىلىعىنىڭ كوپ قىرىنا تەرەڭدەي تالداۋ جاساعان بولسا دا «ليريكالارى» جونىندە ايتقاندا، «جەلسىز تۇندە جارىق اي» قاتارلى تابيعات پەن ادام سەزىمىن جارىستىرا سۋرەتتەيتىن كوركەم دۇنيەلەرىنە عانا توقتالىپ، جالپى ماحاببات ليريكالارى تۋرالى كوپ پىكىر قوزعامايدى. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ سوڭىنداعى جىل دەرەگىنە قاراعاندا، ۇلى عالىم بۇل زەرتتەۋىن 60 جاسقا تاياعان كەزدە جازعان. ەندەشە، مۇقتاردىڭ جاساعان الەۋمەتتىك ورتاسى، جازۋشىنىڭ قوعامدىق ورنى، جاس كەزەڭى تۇرعىسىنان بۇل جاعىنا كوپ «نازار اۋدارماعانىن» تۇسىنۋگە بولادى. اباي «ايتتىم سالەم قالام قاس» ءانىن توعجانعا ارناعان دەۋشىلەر بار. عاشىعىنا قولى جەتپەگەن اقىن ىشكى دەرتىن 40 جاسىنان كەيىن ولەڭ ەتىپ جازدى دەسەك، ەسكە العان تۇرعىدان، سول ءبىر كەزدى اڭساعان تۇرعىدان جان دۇنيەسىن اشسا كەرەك ەدى. ءبىراق اقىن جالىندى جاس جىگىت ەسەبىندە جاقسى كورگەن عاشىعىنا جاقىننان ءتىل قاتادى. «سۇيگەنىنە عاشىقتىق سەزىمىن حاتپەن ءبىلدىرۋ قازاق اراسىندا ول كەزدە ادەت بولعان نارسە. جىگىتتىڭ بۇلايشا سالەم جولداۋى عاشىق قىزىنا بەتپە - بەت كەلمەي، وڭاشا وتىرىپ ايتار ءسوزىن تەبىرەنە ويلانعان، ساعىنىش سەزىمىنە ابدەن بەرىلىپ، عاشىعىنا ىنتىق بولعان ىنتىزار قالپىن بايقاتادى» (زاكي احمەتوۆ: «ابايدىڭ اقىندىق الەمى»، انا ءتىلى باسپاسى، الماتى، 1995 - جىل، 104 - بەت) دەپ تۇسىنسەك، بۇل ولەڭنىڭ توعجان ءۇشىن جازىلۋى مۇمكىن ەمەس، قايتا جاستارعا «عاشىقتىق ءتىلىن» قالاي جەتكىزۋدى ۇيرەتپەك بولعان اقىننىڭ قۇلشىنىسىنان قۇدىرەتتى ولەڭگە اينالعان سەزىمىن كورەمىز. اقىن جاس كەزىندە ءوزى سۇيگەن ادامعا قوسىلا الماي قينالعان، اكەسى ايتتىرعان قىزدى العان. بۇنىڭ ءبارى ابايدىڭ ساعىنىش، كۇيزەلىس سەزىمدەردى ءوز باسىنان وتكىزىپ وتىرعانداي تەبىرەنىسپەن جازۋى. بۇل «جىگىت ءسوزىنىڭ» شىنايىلىعىن اسىرعان، جاس جىگىتتەردىڭ جۇرەك ءۇنىن تارتىمدى، تابيعي بەينەلەۋىنە دەمەۋشى بولعان دەۋگە بولادى.

ابايدىڭ كوڭىل اۋدارارلىق ەندىگى ءبىر تۋىندىسى «كوزىمنىڭ قاراسى». «مۇندا اقىن عاشىعىنا قاراعان كوزىنىڭ كوڭىلىنىڭ ساناسىمەن تۇتاسىپ جاتقان قۇبىلىسىن شەبەر سۋرەتتەگەن. وسى جىردى وقىعاندا سانامىزدا عاشىقتىقتان جارالى بولعان جۇرەكتىڭ، ىنتىزارلىققا كۇپتى بولعان كوڭىلدىڭ، ساعىنعان سانانىڭ سيپاتىن جيناپ عاشىعىنا قاراي قالعان <مەن> نىڭ جانارى نۇسقالانسا ءجون ەدى» («اباي پاراساتى»، ىلە حالىق باسپاسى، كۇيتۇن، 1995 - جىل، 26 - بەت) دەپ ءار ءسوزىنىڭ استارىنان وي كوركەمدىگىن ىزدەسەك، اقىن ولەڭىنىڭ ءار تارماعى ءبىر ماقالانىڭ جۇگىن كوتەرەر ەدى. شىعارمانىڭ «جىگىت سوزىمەن» ۇندەسىپ، ءبىر جۇلگەگە ءتۇسىپ جاتاتىن جەرى مۇندا دا جىگىتتەردىڭ عاشىقتىق سەزىمىن جۇرەگىمەن، جان - تانىمەن جىرلاۋى. ال وزگەشەلىگى: ءبىرىنشى، مۇندا قازاق ولەڭى قۇرىلىمىندا بۇرىن كەزدەسپەگەن ۇلگى بار، ياعني ءار تارماعى 6 بۋىننان قۇرالادى. ەكىنشى، فولكلورلىق جىرلاردا، اسىرەسە، قازاقتىڭ عاشىقتىق ەپوستارىندا سۇلۋ ايەلدىڭ پورترەتى ءۇشىنشى جاقتان بايان ەتىلسە، مۇندا «مەن» نىڭ اتىنان ءبىرىنشى جاقپەن باياندالىپ، قاسىندا تۇرىپ «جوندەپ تە ايتپادىم، جۇرەگىم لۇپىلدەپ» دەگەندەي، جۇزبە - ءجۇز سويلەسكەندەي سەزىم تۋدىرادى. ءۇشىنشى، ءان اۋەنىنىڭ بىرگە جازىلىپ، ءان مەن ءماتىن سىندى قوس قاناتىنىڭ ارقاسىندا ماڭگىلىك سامعاپ كەلە جاتقانى. سوندىقتان بۇل شىعارمانىڭ «عاشىعىنا ىنتىزارلىعىن، ماحاببات سەزىمىن تەبىرەنىپ ايتۋى، قىزدىڭ سۇلۋلىعىن، جاراسىمدى مىنەزىن كوركەمدەپ بەينەلەۋى جاعىنان سالەم حات تۇرىندەگى ولەڭگە جاقىن كەلەتىن تۇستارى مول» (زاكي احمەتوۆ: «ابايدىڭ اقىندىق الەمى»، انا ءتىلى باسپاسى، الماتى، 1995 - جىل، 105 - بەت) دەگەن كوزقاراستىڭ سالماعى تارازى باسادى. دەسە دە «ەر ەمەس قىمسىنار، اركىم - اق ۇمسىنار» دەگەن اقىن ءسوزىنىڭ استارىنا ۇڭىلگەندە، بۇل ولەڭ بەلگىلى بىرەۋ ءۇشىن عانا جازىلىپ وتىرماعانى بەلگىلى. مازمۇن مانەرى، ساز سيپاتى مۇلدە جاڭاشا. بۇل ءاننىڭ جاستار اراسىندا كەڭ تارالىپ، باس قوسۋلاردا، مەرەكە - تويلاردا كوپ ايتىلۋى بۇل ءاننىڭ ەركىن سۇيىسپەنشىلىككە، نەكە بوستاندىعىنا تالپىنعان جاستاردىڭ جۇرەك قىلىن شەرتۋ، ساناسىنا ساۋلە توگۋ ءۇشىن كيەلى مۋزيكالى حات رەتىندە ۇلكەن رول ويناعانىن كورسەتەدى.

بۇل شىعارما تۋرالى ۇلى مۇحتاردىڭ «جاستار ماحابباتىنىڭ ناقتى شىندىعىنان گورى سۇلۋدىڭ كوركىن ماداقتاۋ كوپ» دەگەن پىكىرىنە كەلسەك، اقىننىڭ وسى ولەڭىنىڭ الدىندا جازىپ، ەل اراسىنا تاراتقان اندەرى مەن ولەڭدەرىنىڭ ىقپال اسەرى تۋرالى تاجىريبە قابىلداپ، مۇمكىندىگىنشە حالىق قۇلاعىنا ءسىڭىستى، ۇيرەنشىكتى سۋرەتتەۋ تاسىلدەرىنەن دە پايدالانىپ، جاڭا مەن ەسكىنىڭ وزىق رۋحي تۇيىندەرىن ءساتتى قيىستىرىپ، ءوز ونەگەسىن دارىپتەۋدىڭ باسقا دا جولدارىن سالۋ ماقساتىمەن بايلانىستى دەۋگە بولادى. ويتكەنى اقىن بۇل ولەڭدە تەك «كوركىنە كوز تويمايتىن» سۇلۋدىڭ سىمباتىن عانا ايتىپ وتىرماعان سەكىلدى:

جۇرەكتەن قوزعايىن،

ادەپتەن وزبايىن.

ءوزى دە بىلمەي مە،

كوپ سويلەپ سوزبايىن.

تەرەڭدەپ قارايسىڭ،

تەلمىرىپ تۇرمايسىڭ.

بەيحابار جۇرگەنسىپ،

بەك قاتتى سىنايسىڭ، - دەپ اقىن ايتقانىنداي، «جىگىتتى سىناي الاتىن» قىزدىڭ جان سۇلۋلىعى دا كەرەمەت قالپىمەن كورىنىپ تۇرعانى بايقالادى.

«كوزىمنىڭ قاراسى» مەن ءبىر مەزگىلدە جازىلعان تاعى ءبىر ماحاببات ليريكاسى «قىزارىپ سۇرلانىپ». ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ساتتەگى ىشكى جان دۇنيەسىندەگى الۋان بۇلقىنىستى، تۋلاعان سەزىمدى كوركەم سوزبەن سيپاتتاۋ اباي پوەزياسىنان بۇرىنعى پوەزيالاردا مۇلدە كەزدەسپەيدى. 4 تارماق، 9 شۋماق، 36 جولدان تۇراتىن بۇل ولەڭنىڭ حيكمەتى دە، باعا جەتپەس قۇنى دا وسىدا. تىلمەن جەتكىزۋگە بولمايتىن ءبىر عاجايىپ ءتاتتى سەزىمنىڭ كوزبەن كورگەندەي سۋرەتكە اينالعانىن سول تۇستىڭ جاستارى العاش وقىپ بىلگەندە، ەرەكشە قارسى العانى انىق. ولەڭدە شىن ءسۇيىسىپ، باستارى ارەڭ قوسىلعان ەكى جاستىڭ جۇزدەسۋ بارىسى پسيحيكالىق تىلمەن ءسوز ەتىلەدى. ولاردىڭ كەزدەسۋ سۋرەتتەرى، جۇرەكتەرىمەن الىسىپ، ءۇنسىز تۇسىنىسۋلەرى، قۇشتارلىق سەزىمدەر، ايتار ءسوزىن اۋزىنان شىعارا الماي دەمى قۇرىپ الاسۇرۋى، ءبىر - بىرىنە شىن عاشىق جانداردىڭ جان دۇنيەسىندەگى ادەتتە ايتىلا بەرمەيتىن، جاي اڭگىمە ەتىپ ايتسا دا قيىسپايتىن پسيحولوگيالىق بارىس. اباي جاستاردىڭ وسى كەزدەسۋ ءساتىن:

اياڭداپ اقىرىن،

جۇرەكپەن الىسىپ.

سىبدىرىن، تىقىرىن،

كوڭىلمەن تانىسىپ.

دەم الىس ىسىنىپ،

ساۋساعى سۋىنىپ.

بەلگىسىز قىسىلىپ،

ءپىشىنى قۇبىلىپ.

يىعى ءتيىسىپ،

 تومەندەپ كوزدەرى.

ۇندەمەي ءسۇيىسىپ،

ماس بولىپ وزدەرى، - دەپ كەلەتىن شۋماقتاردان كورەمىز. جاستاردىڭ بەلگىسىز قىسىلىپ، قىمسىنۋىنىڭ استارىنان ەرەكشە سۇيگەندىكتى، كوزگە ءتۇسىپ قالۋدان قورقاتىن ادەپتىلىكتى اڭعارامىز. ابايدىڭ جاستاردىڭ «جانىنا جاپىراقتى، ۇستىنە جۇلدىزدى» كۋا ەتىپ قوسىپ قويۋىنىڭ دا وسىنداي قيسىنى بولسا كەرەك. جۇرەكتەرى ەلجىرەپ، بۋىندارى قۇرىپ، كوزدەرىنە جاس تولىپ تۇرعان جاستاردىڭ بۇل كۇيىن اباي دا باسىنان وتكىزگەن. سوڭعى شۋماقتا:

جۇيرىك ءتىل، تەرەڭ وي،

سول كۇندە قايدا ەدىڭ؟!

عاشىققا مويىن قوي،

جەڭىلدىڭ، جەڭىلدىڭ!... دەپ وزىنە قاراي بۇرىپ اكەتۋىن دە، جاستاردىڭ كوڭىل تۇكپىرىنىڭ قالتارىس، بۇلتارىستارىنا دەيىن تولىق ارالاپ، جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەي الۋىن دا اقىن كەشىرمەسىمەن بايلانىستىرا ويلاۋعا بولادى. اقىننىڭ ءسوز قولدانۋ شەبەرلىگى جاستاردىڭ بويىن بيلەگەن ارپالىس سەزىم بارىسىن ءدال بەينەلەيتىن ءارى قيمىل - قوزعالىسقا تولى كۇيدى تولىق بىلدىرەتىن كوسەمشە تۇرىندەگى ەتىستىكتەردەن جاسالعان ۇيقاس سوزدەرىنەن انىق بايقالادى.

ۇلى اقىننىڭ وسى تۇردەگى ماحاببات لريكالارىنا بار زەيىن − زەردەسىن جۇمساپ، بيىك كوركەمدىك دەڭگەيگە كوتەرە سۋرەتتەۋى ءوز جاسامپازدىعىنىڭ وسى تاقىرىپتى بەينەلەۋگە دە عاجايىپ تالانتىن تانىتتى. حالىق پوەزياسىندا بۇرىننان كەلە جاتقان ءداستۇرلى عاشىقتىق ولەڭدەردىڭ ارناسىن كەڭىتىپ، جاڭا ۇلگىنى جەتىلدىردى. قازاق جاستارىنىڭ ماحاببات ماسەلەسىندە كەزدەسىپ وتىراتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردەن اتتاپ ءوتىپ، ولاردىڭ جان دۇنيەسىن تاربيەلەيىن، پسيحيكالىق تانىمىن تەرەڭدەتەيىن دەگەن ارمان مەن ماقساتپەن جازعانىن اڭعارۋعا بولادى.

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn