<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

قازاق ويۋ - ورنەكتەرىنىڭ ەكى ءتۇرلى بەينەلەۋ اعىمى

ءنۇريلا قىزىقان قىزى

قازاق ويۋ - ورنەكتەرىنىڭ جالپى مازمۇن قۇرىلىمىن قۇرايتىن اسەم سىزبالار ۇلكەن ەكى توپتاعى اعىمدى قامتيدى:

ءبىرىنشىسى، وسىمدىك سۇلبالارى اعىمى، ياعني قولونەردە «گۇل - جاپىراق ورنەكتەرى» دەپ اتالاتىن ورنەكتەر.

ەكىنشىسى، «ءمۇيىز ويۋ - ورنەگى» اعىمى، ول ۇلتىمىزدىڭ ءوزى جاراتىپ، ءوزى دامىتىپ كەلگەن ءمۇيىز ءپىشىندى يمەك، دوعالاردان ءيىرىم - تولقىندارعا قيۋلاستىراتىن سىزبا ونەرى.

قولدانىمداردا بۇل ەكى ءتۇر كەيدە ارالاس، كەيدە دارا كەلىپ وتىرادى. وسى ەكى ءتۇردىڭ ىشىندە ءمۇيىز ورنەگى قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىمەن بىرگە، تۇرمىس - تىرشىلىگىنەن تامىر العان، جاسامپازدىعى وزىنە ءتان دارا ستيلدەگى ونەرگە جاتادى.

وسىمدىك سۇلبالارى اعىمى

وسىمدىك سۇلبالارىنا جاتاتىن ورنەكتەردىڭ دە بايىرعى ۇلتتىق قولونەرلەردىڭ ءار تۇرىندە نەداۋىر ورنى بار. قازاق ويۋ - ورنەكتەرىندەگى وسىمدىك سۇلباسىنداعى ورنەكتەردىڭ بەينەلەنۋ ستيلى دە ءمۇيىز ورنەكتەرىنە جاقىنداۋ، ابستراكتتانىپ كەلەدى. مىسالى، بەلگىلى جاپىراقشالاردىڭ ۇشى ءوز اينىندە ەمەس، ءيىرىلىپ، سۇيىرلەنىپ، اي ءمۇيىز، ارقار مۇيىزدەنىپ بەينەلەنەتىن ۇلگىلەر كوپ كەزدەسەدى. ونىڭ ۇستىنە «گۇل» دەگەنمەن ءارقانداي گۇلدەردىڭ دە ءدال بەينەسى ەمەس، اتالمىش وسىمدىكتىڭ سۇلباسى تابيعي ونگەن تۇرىندە بەينەلەنبەي، سيمۆولدىق بەلگىلەرى عانا فانتاستيكالىق سارىندا، ياعني قيالشا قۇرىلادى. بەلگىلى وسىمدىكتەردىڭ تۋرا قاراعان جازىق بەتىنىڭ نوبايى الىنسا، ال ونىڭ جاپىراق، ءدىڭ قوسىمشالارى دا كەز كەلگەن بەينەدە قيۋلاستىرىلا بەرەدى. سونىمەن ول تابيعاتتاعى ءارقانداي وسىمدىكتىڭ شىنايى بەينەسى ەمەس، ابىستراكتتانعان تۋىندى، ياعني قيالدان ونگەن «وسىمدىكتەر» بولىپ كەزىگەدى.

حانزۋدىڭ ماي بوياۋ، جۇڭگوشا سۋرەتتەرى مەن كەستەلەرىنە قارايتىن بولساق، مىسالى، تۇڭعيىق گۇلى، مۋدان گۇلى سىزىلسا نەمەسە ونى كەستەلەيتىن بولسا، ولاردىڭ ۇلبىرەپ تۇرعان اسەم بەينەسىن، ءبىر قىرىنان قاراعانداعى ءپىشىنىن اۋدارماي بەينەلەيدى دە، رەال كوركەمدىكتى قايتا تۋىنداتادى. نەگىزىنەن دالدىك ەرەكشەلىگىمەن ايقىندالىپ، بەلگىلى مانگە سيمۆولداندى دەگەن كۇندە دە، باستى سۇلباسى تانىلاتىن دارەجەدە بولادى. باسقا ەلدەردىڭ اسەمونەرىندە دە ومىردە بار سونداي جاندى - جانسىز زاتتاردىڭ پىشىندەرى نەگىز ەتىلىپ، كوركەمدىكتى بەينەلەيدى. مىسالى، ەرتە عاسىرلاردا ەۆروپادا ادامنىڭ جالاڭاش دەنەسىنىڭ سۇلۋلىعى ناتۋرال بەينەلەنگەن اسەمونەر ورلەۋى كورنەكتى بولعان.

قازاق ويۋ - ورنەگىنىڭ دامۋىن زەرتتەۋ بارىسىندا وسىمدىك سۇلباسىنداعى اعىمنىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋىندا باسقا ۇلتتاردىڭ سىزبا ورنەكتەرىمەن تاريحي ورتاقتاستىعىمىز بار ەكەنىن كورۋمەن بىرگە، ۇلتتىق ەستەتيكالىق كوركەمدىككە بەيىمدەلگەن، وزىنشە بوگەنايلى ەرەكشەلىگىن دە تانۋىمىز كەرەك.

وسىمدىك سۇلباسى ورنەگى قازاق ۇلتىنىڭ كوركەمدىك بەينەلەۋ ستيلىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي، ەرتەدەن بەرى قولونەردە كوبىرەك ەتەك العان ونەر. مىسالى، مۇراعاتتاعى «قۋاندىقتىڭ تونىنداعى» (1) ورنەكتەرگە، الماتى مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىندا ساقتالعان تون - شالبار، كامزولدارعا تىگىلگەن ەرتەدەگى «گۇل ۇلگىسى» كەستەلەرى، «قىزاي كەستەلەرى» ورنەكتەلگەن كيمەشەكتەرگە قارايتىن بولساق، نەگىزىنەن، قيالشا قيىستىرعان «گۇل - جاپىراقتاردى» كورەمىز. مۇنداي گۇل جاپىراق كەستەلەرى شەبەرلەردىڭ جاسامپازدىعىمەن الۋان ءتۇرلى بوپ كەلەدى. گۇل سۇلبالارى ورنەكتەرى ويۋ ويىستىرۋعا دا قولدانىلادى. كەزىندە التاي، تارباعاتاي وڭىرىندە كەڭ تاراعان «بەسباس ويۋ» اتالاتىن ويۋ دا سوعان جاتادى.

ءبىراق، وسىمدىك ستيلىندەگى ورنەكتەردىڭ ۇلتتىق بوياۋى ءمۇيىز ويۋ − ورنەكتەرىنە قاراعاندا سولعىن كورىنەدى. ويتكەنى ول تامىرى ارى تاريحتان بىرگە كوكتەپ، باسقا ۇلتتاردىڭ اسەمونەرىندە دە ساباقتالا بەينەلەنىپ وتىرعان ورتاق جاسامپازدىققا قوسىلاتىن اسەمونەر توبىنا قوسىلادى. ونىڭ ۇستىنە شەبەرلەرىمىز باسقا ۇلتتاردىڭ دا تۋرا كەسكىندى بەينەلەيتىن كەستەشىلىك ونەرىن يگەرە باستاپ، ۇلتتىق ونەردىڭ مازمۇنىن كەڭەيتىپ كەلە جاتقانى بۇگىنگى كەستەشىلەردەن بەلەڭ بەرىپ كەلەدى.

ءمۇيىز ويۋ − ورنەگى اعىمى

قازاق ويۋ - ورنەگىنىڭ ءتول تۋماسى دەپ اتاۋعا تاتيتىن ءتۇرى − ءمۇيىز ورنەگى. ءمۇيىز ورنەگىنە نەگىز بولعان العاشقى نوبايلارى دا بۇدان 3000 جىلدىڭ ار جاعىندا پايدا بولعانىن زەرتتەۋشى مامانداردىڭ ارحەولوگيالىق قازبالاردان شىققان زاتتاردىڭ ورنەك تۇرلەرىنەن بايقاعان مالىمەتتەرىنىڭ مازمۇندارىنان كەزىكتىرەمىز. سول العاشقى قاراپايىم نوبايلار، مىسالى، پازىرىق قورعانىنان تابىلعان تەكەمەتتەگى شارشى ۇلگى (2)، شاڭ مادەنيەتى قولا داڭعاراسىنداعى ءمۇيىز ويۋ ءپىشىنى (3)، بەرتىندەگى تۇرك قاعاناتى «بىلگا قاعان تاجىسىندەگى» سىڭار ءمۇيىز (4) سياقتى العاشقى قۇرىلىم بولشەكتەرى تالاي ءداۋىردى كەشىرە ءجۇرىپ، وڭدەلىپ، سۇرىپتالىپ، اسەمونەرلىك قيۋ - قيسىنىن تابۋى سوڭعى عاسىرلاردا قازاق مادەنيەتىندە جارىققا شىققانىنا ۇلتتىق تۇرمىستىڭ ءوزى كۋاگەر بولادى.

ءمۇيىز ورنەگى قازاق ويۋ - ورنەگىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسى. اشالاپ ايتقاندا، داۋسىز، تالاسسىز ەنشىمىزگە تيگەن ونەر. قازاق ويۋ - ورنەگىنىڭ باسقا ۇلتتاردىڭ ورنەكتەرىنەن پارىقتاندىرىپ تۇراتىن باستى ەرەكشەگى: ونىڭ باسقا سىزبالارعا ۇقسامايتىن ءپىشىن بوگەنايى بولەك «ءمۇيىز ورنەگى» بولىپ، سول مۇيىزدەردىڭ عاجايىپ قيسىندارعا قالىپتاساتىندىعىندا. ونىڭ كەي ەلەمەنتى اتام زاماندا بارلىققا كەلگەنىمەن، ءيىرىم يرەكتەرىن كوركەم قۇرىلىمعا ەنگىزىپ، اسەمونەرلىك جۇيەگە ءتۇسىرىپ دامىتۋ −− قازاق ۇلتىنىڭ تۇرمىسىندا جارىققا شىعىپ وتىر. بۇلاي مەنشىكتەنۋگە 17 -، 18 - عاسىردىڭ وزىندە رۋ باسىلارى مەن بيلەردىڭ «ماڭعىستاۋ قۇلپى تاستارى» مەن (5) ساعانالارىنا سالعان ءمۇيىز ويۋ - ورنەكتەرى دالەل بولادى. ال وسى ءمۇيىز ويۋ - ورنەگى اسەمونەرلىك اعىم رەتىندە كەيىنگى عاسىرلاردا كيىز - تۋىردىقتى كورشىلەرىمىز قىرعىز، موڭعۇل اعايىنداردىڭ قولونەرىنە دە ىقپال جاساعانىن بايقايمىز.

ءمۇيىز ويۋ - ورنەگىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى شاعىن بولعانىمەن، ول جاندى قوزعالىسقا ەنەتىن مۇشەلەر بولىپ قيسىنعا قۇرالادى. بەينە تىلىمىزدەگى ۇندەستىك ۇيقاستى تابا بىلگەن ادامداردىڭ قارا ولەڭ قيسىنىن قالاعانىنشا قۇراي الاتىنى سياقتى، ءمۇيىز ويۋ - ورنەك مۇشەلەرىنىڭ سايكەستى ورنى مەن قۇرىلىمدىق قاعيداسىن بىلگەن ادام ءمۇيىز مۇشەلەرىن الۋان ءتۇرلى قيسىنعا كەلتىرىپ، بەلگىلى كوركەمدىكتى بەينەلەگەن جاسامپازدىق ۇلگىلەردى تۋىنداتا الادى.

ءمۇيىز ويۋ - ورنەگى: كوركەمدىك جاقتان باۋراۋى كۇشتى، يگەرۋگە وڭاي، جالپىلاستىرۋعا قولايلى بولعاندىعىنان، الا شاپقىن زامانداردان دا امان ءوتىپ، ءارقانداي زاتتىق ماتەريالدارعا، ءارقانداي تۇرمىستىق بۇيىمدارعا، ءارقانداي رەڭ - بوياۋلارعا سايكەسە بەرەتىن يكەمدىلىككە يە قاسيەتىمەن قولونەردە وتە كەڭ تارالعان ءارى ۇزدىكسىز جالعاسىپ دامىپ كەلە جاتقان اعىم ەسەپتەلەدى.

ءمۇيىز ويۋ - ورنەگى، بىرىنشىدەن، ۇلتتىق جاسامپازدىق، ەكىنشىدەن، قۇرىلىمى قيال - عاجايىپ كەلگەن، ءيىرىم قيسىندارىنا كەلەتىن، باسقا سىزبالاردان بوگەنايى بولەك ءداستۇرلى اسەمونەر بولعاندىقتان ءارى ۇلتىمىزدىڭ كوركەمدىك تالعامىمەن قابىسىپ كەلگەندىكتەن، بايىرعى تۇرمىستاعى ءارقانداي قولونەردە كەڭىنەن قولدانعان كوركەمدەۋ اعىمى.

قازاق ويۋ - ورنەگىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى بولمىسىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان وسى ەكى ءتۇرلى اعىم قاتار ءومىر ءسۇرىپ، قاتارىنان جاڭارىپ، تۇرلەنىپ، قۇرىلىمدىق ۇلگىلەرى بارعان سايىن كەمەلدەنىپ، بايىپ كەلەدى. وسى جاعدايدان ايتقاندا، ۇلتتىق بوياۋعا ءسىڭىپ كەتكەن وسىمدىك سۇلبالارى ستيلىن دە شەتكە قاعا المايمىز. دامي كەلە، بۇل ءتۇرىن دە قازىرگى شەبەرلەر ورىندى پايدالانىپ، ءمۇيىز ورنەكتەرىمەن قابىستىرىپ جاراتقان كوركەم ۇلگىلەر جارىققا شىعۋدا. ويۋ - ورنەك ءبىلىمىن تانۋدا وسى ەكى ءتۇرلى اعىمدى ايىرا ءبىلۋ كەرەك.

 (1) التاي ايماعى بۋرشىن اۋداندىق مۇراجايدا ساقتاۋلى.

 (2) مارگاريتا شاياقىمەت «قازاق ويۋ - ورنەكتەرى» 20 - بەتىنەن.

 (3) ياسين قۇمار «الىستاعى اتا مۇرا» كىتابىنان.

(4)«موڭعۇليا ۇلتتىق تاريح مۇراجايى» ماتەريالدان.

(5)«ماڭعىستاۋ قۇلپى تاستارى» البومى. قازاقستان. اۋەزوۆ ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحاناسىنان.

كەلۋ قاينارى: ءتاڭىرتاۋ تورابى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn