<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن قاستەرلەيىك

نۇربول توكەن ۇلى

دومبىرا - قازاق حالقىنىڭ قاستەرلى مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ ىشىندەگى سەتەرى ءارى سەركەسى. “دومبىراسىز ءان قايدا، دومبىراسىز ءسان قايدا، ءان مەن كۇي بار ومىردە، وت تا لاۋلاپ جانباي ما” دەگەندەيىن، دومبىرا قازاق حالقىنىڭ تۇتاس تىرشىلىگى، جاساعان ورتاسى، اتا سالتى، ءداستۇرلى مادەنيەتى، ءسۇيىنىشى مەن كۇيىنىشى، مۇڭ-مۇقتاجى، ارمان-تىلەگى، قايعى-قاسىرەتى، ءتىپتى، داۋرەندەگەن ءداۋىرى مەن كەرى كەتكەن زاماندارىمەن دە بىتە قايناسىپ، دومبىرا شاناعىنان توگىلىگەن كۇيلەر قازاقتىڭ تاريحىن كەلەسى ۇرپاقتارعا جالعاپ، ايشىقتى وي، اسقاق ارمان، قايىسپاس قايرات، تالىقپايتىن تالاپ، مۇقالمايتىن جىگەر باعىشتاپ، ۇرپاقتارىن ونەر-ءبىلىم ۇيرەنۋگە، ەڭبەكشىلدىككە، ادامگەرشىلدىككە، باۋىرمالدىققا تاربيەلەپ، تۇتاس قازاق حالقىن وردالى ەل، زەردەلى حالىق بولۋعا جەبەپ كەلەدى.

قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆ:

دومبىرا سەندە ءمىن بارما؟

ءمىنسىز بولساڭ ءتىل بار ما؟!

ءتىلسىز دەۋگە بولا ما،

تىلدەن ارتىق ءۇن بار ما!؟

دومبىرانىڭ كۇشى مول،

كومەيىندە كۇي باردا.-دەپ، دومبىرانىڭ قاسيەتىن، قادىرىن، مۋزىكالىق جاقتاعى قۋاتىنىڭ، تەبىنىنىڭ كۇشتىلىگىن، ونىڭ بيىگىن ەسكەرتەدى.

ايگىلى قازاق باتىرى، جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى دومبىرانىڭ قازاق حالقىنىڭ قانىمەن بىتە قايناسقانىن ەسكەرتىپ، ءوزىنىڭ تار جول، تايعاق كەشۋلەرىن كوز الدىعا كەلتىرگەندە: «دومبىرانى قاستەرلەي بىلمەگەن قازاقتىڭ بالاسى تۋعان حالقىنىڭ جانىن بىلمەيدى. ال، حالقىنىڭ جانىن تۇسىنبەگەن ادام، تامىرى شابىلعان اعاشپەن تەڭ. ونداي اعاش جاپىراق جايىپ، سايا بولا المايدى، جەمىس تە بەرە المايدى» دەپ دومبىرانى قازاقتىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستىرىپ، ءار قازاق ازاماتتىق ار-نامىسىن، قادىر-قاسيەتىن ساقتاۋدى ايتادى. سوزبەن ايتىپ جەتكىزە الماس جان سىرىڭدى، كوكىرەككە سيماس قۇلازىعان كوڭىلدى، شاتتىققا تولعان قۋانىشىڭدى قازاعىمنىڭ قوڭىر دومبىراسىنىڭ شاناعىنان توگىلگەن كۇمبىر كۇيىمەن قانا جەتكىزەسىڭ دەپ، دومبىرانىڭ ءتىلسىم ءتىلىن، قۇدىرەتىن، قاسيەتىن ىشكەرىلەي ۇعىندىرىپ، دومبىرانى قادىر تۇتىپ، قاستەرلەۋدى ۇيرەتەدى.

دومبىرا قازاق حالقىنىڭ جاساعان تاريحي ورتاسى، اتا سالتى، دارا مادەنيەتىنەن بيىك ورىن العان. ايتالىق، توي-تومالاق، باسقا دا دۋمانداردا، سالتاناتتى جينالىستاردا، جاقسى مەن جايساڭدار باس قوسقاندا دومبىرامەن كۇي شەرتىلىپ، وتىرىستىڭ سالتاناتىن اسىرعان. عاشىقتىق سەزىمدەردى دە وسى قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ ءتىلسىم تىلىمەن “ءاسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي، قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار” دەگەندەيىن، جۇرەكتەن جۇرەككە جەتكىزگەن. ءتىپتى قارالى ءولىم، قازالى قايعىنى دا دومبىرانىڭ كۇڭىرەنگەن كۇيى، بوزداعان ۇنىمەن ەلگە ەستىرتىپ، ءسۇيىنىشى مەن كۇيىنىشىن ءبىلدىرىپ، جۇباتۋ ايتىپ، قايعى- قاسىرەتتەن ايىقتىرىپ وتىرعان.

اڭىزداردا ايتىلۋىنشا، ورتا ازيانى بيلىگىنە باعىندىرعان شىڭعىسحانننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى ساياتقا شىققان جولىندا ابايسىزدا كيەلى اڭ قۇلاندى اتىپ قالادى. سودان ورداسىنا ورالعاننان توسەك تارتىپ اۋىرىپ، كوپ ۇزاماي ەش ەم داۋا بولماي قايتىس بولادى. سودان شىڭعىسحان «بۇل سۋىق حاباردى كىم جەتكىزسە، سونىڭ كومەكەيىنە قورعاسىن قۇيامىن» دەپ جارلىق شاشقان. وردا ءمانساپتىلارى قارالى قازانى جەتكىزۋگە شاراسىز قالىپ، تيتىقتاپ تۇرعاندا، قازاقتان شىققان ايگىلى كۇيشى كەتبۇعا «مۇنى ەستىرتۋدى ماعان تاپسىرىڭدار» دەپ وتىنگەن. سودان كۇيشى كەتبۇعا قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن الىپ، شىڭعىسحاننىڭ ورداسىنا بارىپ، «اقساق قۇلان» دەگەن كۇيدى شەرتكەن ەكەن. كۇي سارىنىنان، كۇڭىرەنگەن كۇمبىرىنەن بالاسىنىڭ قايتىس بولعانىن بايقاعان شىڭعىسحان ايتقان سەرتىنەن قايتىپ، سۇم حاباردى جەتكىزگەن دومبىرانىڭ كومەكەيىنە قورعاسىن قۇيعان.

ەل باسىنا كۇن تۋىپ، ەر ازاماتتار ەتىكپەن سۋ كەشىپ، ات اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ، اتا جاۋىمەن الىسقان تۇستاردا “سارى ارقا”،“اداي” سياقتى جاۋىنگەر كۇيلەر ەرگە مەدەت، ەلگە جىگەر بەرىپ، ەلىن، جەرىن قورعاۋعا جەبەپ، جەڭىستىڭ جارشىسى، تاريحتىڭ كۋاسى بولعانى انىق.

دومبىرانى اتا كاسىپ ەتكەن شەبەر ورىنداۋشىلار مەن ايگىلى كۇيشىلەر ونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ، قاستەرلى قازىناسى ىسپەتتى قاستەرلەپ، كۇنگە قاقتىرماي، شاڭ جۇقتىرماي، وتباسىنىڭ بەرەكەسى، ەلدىڭ قۇتى، جاقسىلىقتىڭ جاقتاۋشىسى دەپ ءبىلىپ، ۇكىلەپ، ءتوردىڭ توبەسىنە ءىلىپ، ءتىپتى، اتا مۇرا رەتىندە اتادان بالاعا قالدىرىپ كەلگەن. قازاق تاريحىندا قيماس دوستار ءبىر-بىرىنە دومبىرانى ساۋعا جولىنا ۇسىنىپ، ونى ات مىنگىزىپ، شەكپەن جاپقاننان دا جوعارى باعالاعان. قازىر دە سولاي جالعاسىپ كەلەدى.

دومبىرا قازاقتىڭ ماڭىزدى مۋزىكالىق اسپابى ءارى تاريحتىڭ كۋاگەرى، ءداۋىردىڭ جارشىسى، مادەنيەتتىڭ جالعاۋشىسى.

قۇرمانعازى، تاتتىمبەت، دينا، كاسىمباي قۇسايىن ۇلى، الىپبەك مالىك ۇلى، داۋلەت حالىق ۇلى قاتارلى كومپوزيتورلاردىڭ مۋزىكالىق جاسامپازدىعىنان تۋىنداعان كۇيلەردەن ءبىز جان تەبىرەنتەرلىك مۋزىكالىق ءلاززات جانە شابىت الساق، ەندى ءبىر جاعىنان، قازاقتىڭ قايسارلىعىن، مويىماس جىگەرىن، ماڭعاز مىنەزىن، ارمان-تىلەگىن اڭعارساق، «سارى ارقا»، «سارى جايلاۋ»، «اسەم قوڭىر»، «كورىكتى قۇشتاي»، «بالبىراۋىن»، «ىلە تۇلپارى»، «توعىسقان تىلەك»، «ناۋرىز» سياقتى كۇيلەرى-اق قازاقتىڭ سارى ارقاداي سارى دالاسىن، جاسىل القاپ، ءمولدىر بۇلاعىن، باياندى باقىتىن تاۋىپ، تولعان ايداي تولىقسىعان ءداۋىرىن بەينە كينو ەكرانىنداي كوز الدىڭىزعا اكەلەدى.

دومبىرا كۇمبىرلەگەن كۇيىمەن قاراشانىڭ تورىنەن، حاننىڭ ۇيىنەن تابىلسا، مۋزىكالىق قاسيەتىمەن بۇگىنگى داۋىردە ساحارادان ساحىناعا كوتەرىلىپ، تەرمەشىگە تەبىن، اقىنعا شابىت، بيشىگە قانات ءبىتىرىپ، قازاق حالقىنىڭ تىرشىلىگىنە تىنىس، ونەرىنە وركەن بولىپ، سالتاناتتىڭ ساناتىن اسىرىپ، ۇلاعاتتى ۇرپاقتارىنىڭ تالانت تالعامىنا اينالعانىنا قاشان.

دومبىرامەن كۇي شەرتىپ، ءان سالۋ قازاق حالقىندا كوپ كەزىگەدى. دومبىرانىڭ بابىن تاۋىپ، كۇيدى ناشىنا كەلتىرە ورىنداۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن بەلگىلى كاسىپتىك ورە، مۋزىكالىق سەزىم، ورىنداۋ شەبەرلىگى، قيىت ەتكەندى قيا كەتىرمەيتىن مۋزىكالىق سەزگىرلىك، ۇيرەنگەندى يگەرە بىلەتىن تاباندىلىق بولۋ كەرەك.

ماقالانىڭ سوڭىندا ايتارىمىز: قازاقتىڭ قارا دومبىراسى ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ مۇراگەرى، زاماننىڭ جارشىسى. بۇگىنگى ۇرپاقتاردىڭ قولىنا تابىس ەتىلگەن اسىل قازىنا. سول ءۇشىن ونى اتادان بالاعا جالعايىق. ءتىپتى، ەسترا، وركەستىرگە كوتەرىلگەن اسىلىمىزدى ارداقتاپ، مارتەبەسىن اسىرىپ، قازىرگى بار شارت-جاعدايدان تولىق پايدالانىپ، قاتىستى كاسىپتىك تاراۋلار مەن ءبىلىم ورتالارىنىڭ رولىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، ونەرىمىزدى وركەندەتىپ، قاناتىن ۇشتاپ، مادەنيەتتىڭ، كوركەمونەردىڭ بيىگىنەن كەلىستى ورىن بەرۋ كەرەك. دومبىرانى حان دا، قاراشا دا قاستەرلەيتىن بولسىن!

كەلۋ قاينارى: ىلە كەشى گازەتى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ