<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

قازاقتىڭ سەسى − قامشىدا

قامشى ارقىلى تالاي سىردى بىلەتىن،

قامشى تاستاپ نە وي بارىن بەرەتىن.

قازاق بابام مىنگەنىندە كارىنە،

جەردى داعى جون ارقادان تىلەتىن.

قامشى − قازاق حالقىنىڭ بايىرعى كەزدەگى شارۋاشىلىق، مادەني ومىرىندە اسا كەڭ تاراعان، «كولىكتى ايداپ جۇرگىزۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن، تاسپادان ءارءتۇرلى نۇسقا دا ءتۇيىپ، توبىلعى نەمەسە باسقا زاتقا ساپتاپ جاساعان ەجەلگى ات ايداۋىش قۇرالداردىڭ ءبىرى، ەر - تۇرماننىڭ ءبىر قۇرامى». ءبىراق قازىرگى كەزدە وسىنداي قاراپايىم قامشىنىڭ ءوز «قۇپياسى» بارىن كوبىمىز اڭعارا بەرمەيتىن ءتارىزدىمىز. «قامشى» ۇعىمىنىڭ قۇرىلىمدىق مازمۇنى ايتارلىقتاي كۇردەلى، ويتكەنى اتالمىس ۇعىمنىڭ اتاۋى رەتىندەگى بۇل ءسوز، ءبىر جاعىنان، تىلدىك تاڭبالار جۇيەسىنىڭ بىرلىگى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، ەتنومادەني جۇيەنىڭ بىرلىگى بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ، تىلدىك تاڭبا مەن مادەني تاڭبانىڭ توعىسىنداعى بۇل ۇعىمدى الدىمەن تىلدىك جۇيەنىڭ بىرلىگى رەتىندە تاريحي جانە قازىرگى كەز تۇرعىسىنان قاراستىرۋعابولادى.

قامشىعا بايلانىستى ايتىلاتىن ماقال - ماتەلدەر مەن تۇراقتى ءسوز ورامدارىنىڭ ءجيى كەزدەسۋى ونىڭ ەتنوس ومىرىندە اسا ماڭىزدى ورىن العاندىعىن بايقاتادى. بۇل ايتىلعاندى تومەندەگىدەي تىلدىك ماتەريالدان اڭعارۋعا بولادى:

باسىنا قامشى ويناتتى − «قورلىق، زورلىق - زومبىلىق كورسەتتى»؛ بيلىك قامشىسى − «بيلىك يەسىنىڭ قولىنداعى كۇش»؛ قامشى بىلەمدەدى − قىر كورسەتتى، جۇدىرىق كورسەتتى، قوقاڭدادى، كىجىڭدەدى»؛ قامشىعا قامشى قايتاردى − «كۇشكە كۇشكورسەتتى»؛ قامشى جەدى − «سوققى كوردى، تاياققا جىعىلدى»؛ قامشى جۇمسادى − «سابادى، سوقتى»؛ قامشىنىڭ استىنان الدى − «قاتتى سابادى، سوقتى، ۇردى»؛ قامشىسىنان قان سورعالاعان − «قاتىگەز، قاتاڭ، قاھارى كۇشتى»؛ قامشىسىنىڭ ۇشىن بەرمەدى − «بولىسپادى، جاردەم ەتپەدى، قارايلاسپادى؛ قامشى سىلتەپ كەلدى − «تالايدان بەرى ەگەسىپ كەلدى»؛ قامشى تاستادى − «داۋلاسقان، تالاسقان ەكى جاق ءبيدىڭ الدىندا جەرگە قامشىلارىن تاستاپ، ءسوز كەزەگىن الۋى»؛ قامشى تۇتەدى −«تاياق جاۋىپ كەتتى، سوققىلاعان قامشى جاۋدى»؛ قامشى ۇرعىزدى − «تاياقتادى، ۇردى، سوقتى؛ دۇرە سوقتى»؛ قارا قامشى − «قارا كۇش يەسى، قاھارلى، وكتەم ادام»؛ قامشى بويى − «قامشىنىڭ سابى مەن ءورىمىنىڭ ۇزىندىعىنداي قاشىقتىقتى بىلدىرەتىن حالىقتىق ولشەم»؛ قامشى سالىم جەر − «وتە جاقىن قاشىقتىقتى بىلدىرەتىن حالىقتىق ولشەم»؛ قامشى بولدى − «سەبەپ بولدى، تۇرتكى بولدى»؛ قامشىنىڭ ۇشىن جالعادى - «ات ءىزىن سۋىتپادى، حابارلاسىپ تۇردى»؛ قامشى سالدىردى − «بولدىردى، شارشادى»؛ قامشىسىن الىپ كەلۋگە جارامادى − «شىرىك، بىلجىر، قولىنان دانەڭە كەلمەيتىن كىسى ماعىناسىندا»؛ قارا ءسوزدى قامشى قىلدى − «سوزگە دەس بەرمەي سويلەدى.»

قامشى سابىنىڭ توبىلعى، ىرعاي، ەلىكتىڭ سيراعى ءتارىزدى، ت. ب زاتتاردان جاسالاتىنى بەلگىلى، اسىرەسە، توبىلعى ساپتى قامشى ءجيى كەزدەسەدى، ونىڭ سەبەبى توبىلعىنىڭ ەرەكشە مىقتىلىعىنا، ونى ەتنومادەني ۇجىمنىڭ ساناسىندا ەرەكشە قادىر تۇتاتىن زات ەكەنىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. قانشا جۇيرىك بولسا دا، قازاناتقا باپ كەرەك، قاسيەتتى قامشىعا توبىلعىدان ساپ كەرەك دەيتىن ءسوز ورامى وسىنى اڭعارتادى.

كەيبىر ورىمشىلەر ات قامشىنىڭ سابىن قايىستىڭ وزىنەن تىعىز ەتىپ ورەدى. ونى ورمە ساپتى قامشى دەيدى. قامشىنى، نەگىزىندە، مىقتى قايىستان ورەدى. تۇيەلى ەلدە شىدەر، شىلبىر، قامشى، ت. ب تۇيەنىڭ قۇيىرشىعىنان ىستەلەدى. قامشى ءورۋدىڭ شەبەرلەرىن قازاقتار «ءورىمشى» دەپ ارنايى اتاعان. كەيبىر ورىمشىلەر ادەتتە ءورىمنىڭ ۇزىندىعىن قامشى يەسىنىڭ تۇتامىنا لايىق ورۋگە تىرىسقان. ورىمشىلىكتە ايتىلاتىن «سەگىز تۇتام» ورىمشىلەردىڭ ورتاق ولشەمى. قامشىنىڭ قىرعىز ءورىم، قىرىق سەگىز تاسپا دەيتىن تۇرلەرى بار. قامشىنىڭ تاسپادان وزەك سالىنعان تۇرلەرى: دويىر قامشى، بۇزاۋ ءتىس سارى الا قامشى، دىراۋ قامشى. سوڭعى تىركەستەگى «دىر» ءسوزىن «دىرداي جىگىت» دەگەن تۇراقتى تەڭەۋ قۇرامىنداعى دىر سىڭارىمەن توركىندەس دەۋگەبولادى. سوعىس - ۇرىس قارۋى رەتىندە قولدانىلاتىن قامشىنىڭ دىراۋ، ءبىرتارتار، بەسقاسقا ءتارىزدى، سونداي - اق قازۇيالى قامشى دەگەن تۇرلەرى بار. ۇرىس قارۋى ساناتىنا جاتاتىندىقتان، حان ورداسىنا قامشىمەن كىرگىزبەيتىن بولعان.

قامشىنى اڭشىلىقتا دا قولدانادى. «قاسقىرعا قىرىق سەگىز تاسپا قامشىدان ارتىق قارۋدىڭ كەرەگى جوق» (ع. مۇسىرەپوۆ). تاسپالارىن ءتورت قىرلاپ ءتىلىپ، اراسىنا تاسپادان وزەك سالىپ ورگەن قامشى اڭشىنىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانىلادى.

اڭشىلىق كەزىندە، ۇرىس - سوعىستاردا قامشى سالىپ، ولجا تۇسىرگەن قامشىگەرگە قامشى سىباعاسى بەرىلەتىن بولعان.

بايىرعى ومىردە بيگە جۇگىنۋگە كەلگەندەر ءبيدىڭ الدىنا قامشى تاستايتىن بولعان. بۇل ءسوزدىڭ ءمانى، داۋ - دامايدى «ۇرىس - سوعىسسىز»، بيگە جۇگىنۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى، دەگەندى اڭعارتادى. جىلقىشىلار شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋدا قامشىنى اساۋ ۇيرەتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانعان. اساۋ اتتىڭ ۇستىڭگى ەرنىنە قامشىنىڭ بۇلدىرگەسىن كيگىزىپ، سابىمەن بۇراۋ سالادى. مۇنى «شۇرا سالۋى» دەيدى. شۇرانى ادەتتە شۋ اساۋعا سالادى. ۇلى سۋرەتكەر م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىندا» وسپاننىڭ اساۋ تايدى ۇيرەتەتىن تۇسىندا شۇرايلاپ دەگەن ءسوز بار.

قامشىنىڭ ەگىندى اۋىلدا قولدانىلاتىن ءبىر ءتۇرى بالاقپان دەپ اتالادى. جەرگىلىكتى ءتىل ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ كورسەتۋىنشە، بالاقپان «ۇرعاندا تارسىلدايتىن ۇزىن قول بيشىك». بالاقپانمەن تارى پىسكەن كەزدە ەگىنگە تۇسكەن قۇستى ۇركىتەدى. قامشى ءتۇرىنىڭ بالاقپان اتالۋ سەبەبى، كايىستىڭ ۇشىنا اتتىڭ بىرەر قىلىن جىڭىشكە ەتىپ ءورىپ، بايلاپ قويادى. وسى بايلانعان بالاق ءجىپ قامشىنى وسا تارتقاندا تارس ەتكەن اششى دىبىس شىعارىپ، تارى اتاۋلىنىڭ قاس جاۋى شىمشىق، تورعايلاردىۇركىتەدى. «شىمشىق موماقانسىپ ءجۇرىپ، ءبىر مويىن جەردى جەپ قويىپتى» دەگەن تۇراقتى ءسوز وسى ورايدا ايتىلسا كەرەك. بۇل جايت «قامشى» ۇعىمىنىڭ تەك مالمەن عانا ەمەس، تانىمدىق سانادا بەينەلەنگەن اقيقات دۇنيەنىڭ وزگە دە ۇزىكتەرىمەن سىبايلاس بايلانىسىن كورسەتەدى.

بايىرعى كەزدەگى تىلدىك - مادەني قوعامداستىقتا قامشى تاڭباسىنىڭ سەمانتيكاسىندا ەتيكەتتىك ءارءتۇرلى اقپاراتتاردىڭ بار ەكەنى بايقالادى. مىسالى، ەرتەرەكتە «ۇيگە قامشىنى بۇكتەپ الىپ كىرۋ» ادەپتىلىكتى بايقاتادى دەپ ەسەپتەگەن. قامشىنى سالاقتاتىپ نەمەسە شوشايتىپ كىرۋدى ادەپتىلىككە بالاماعان، ونداي ادامنىڭ وزىنەن بۇرىن قامشىسى ۇيگە كىرگەندەي جاعىمسىز اسەر قالدىرادى. بۇل ايتىلعاندار قامشىمەن بايلانىستى ادەپتىلىك نورماسىن بايقاتاتىن تىلدىك ەمەس، ەتيكەتتىك تاڭبا بولىپ سانالادى.

بۇرىن بابالارىمىز «نەشە بالاڭ بار؟» دەپ سۇراماعان - كوز - تىلدەن قورىققان. قامشى ۇستاۋعا جاسى كەلمەگەن بالانى «كۇل شاشارىڭ بار ما؟» دەپ سۇراعان قالعانىن كەرەگەدەگى قامشىعا قاراپ تۇسىنگەن. ءۇي يەسى جولاۋشىلاپ كەتكەن ۇيگە كەلگەن بوگدە ەر ادام ادەتتە قونۋعا باسقا ۇيگە بارادى، ءبىراق «قايتا سوعاتىنىن» بىلدىرىپ، قامشىسىن تاستاپ كەتەدى. ءۇي يەسى كەلگەن سوڭ، الگى ادامنىڭ قامشىسىنا قاراپ كىم ەكەنىن جورامالدايدى، ارنايى شاقىرىپ، كەلگەن شارۋاسىن، بۇيىمتايىن سۇرايدى. ەل اراسىنداعى ادەپكە بايلانىستى بۇل سالتتى «قامشىتاستار» دەپ اتايدى.

قامشىنىڭ سابى سىندى، قامشى تاياندى دەگەندەر − «ۋايىم»، «قايعى» ۇعىمىن وبەكتيۆتەندىرىپ تۇرعان تاڭبالار. سوندىقتان جاسى ۇلكەن ادامدار: قامشى تايانباس بولار دەپ بالالارعا ەسكەرتىپ وتىرادى.

بايىرعى كەزدە باقسىلار سارى ات ءمىنىپ، سارى ءتۇستى كيىم كيىنىپ، قولىنا سارى الا قامشى ۇستايتىن بولعان. ال سارى الا قامشى اتتىڭ تەرى سىڭگەندىكتەن جىن - شايتاندى جولاتپايدى، اتتىڭ تەرىندە ەرەكشە قاسيەت بار دەگەن تۇسىنىكتى اڭعارتادى.

قامشىنى 50 جاسقا كەلگەندە «ەندى سەن ەل اعاسى بولدىڭ» دەپ، كيەلى ەلىكتىڭتۇياعىنان ساپتاپ قولىنا ۇستاتادى. ونى «ەل اعا قامشىسى» دەيدى. بيلىككە كەلگەن ادام، قول باسشى، اق ساقال سيلى قاريا، سەرىلەر سابى كيەلى تاۋ تەكەنىڭ مۇيىزىنەن جاسالىنىپ، التىننان، كۇمىستەن اشەكەي ورناتىلعان قامشىنى ۇستايدى.

بالانى سۇندەتكە وتىرعىزعاندا ءوز اتاسى ات مىنگىزسە، ناعاشى اتاسى قامشى ۇستاتادى. ال ناعاشى اتاسى ات مىنگىزسە ءوز اتاسى قامشى سيلايدى. ءسويتىپ، پىشتىرىلگەن بالا سيلى اتپەن قامشى يەسى بولىپ ەسەپتەلەدى.

ەلشىلەردىڭ قامشىلارى وتە قاراپايىم جاسالىنعان. سابىن توبىلعىدان جاساپ، ەشقانداي اشەكەي ويۋ - ورنەك ورناتپاعان.

كەلۋ قاينارى: ءتاڭىرتاۋ تورابى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn