<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ۇلتىق سالت-سانا

ءسابي دۇنيەگە كەلەردەگى سالت - داستۇرلەر

كەز كەلگەن اتا -انا بالاسى ۇيلەنىسىمەن - اق سوڭىندا شاڭىراعىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇراتىن، اتىن وشىرمەي ۇرپاق جالعاستىعىن ساقتاپ قالاتىن بالا كۇتەدى. ەگەر جانعان وتى ءسونىپ، سوڭىندا ءتۇتىنىن تۇتەتەتىن، قول جايىپ، قۇران باعىشتايتىن بىردە -ءبىر تۇياق قالمايتىن بولسا، ول-ۇلكەن قايعى-قاسىرەت. سول سەبەپتى دە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز: «بالالى ءۇي-بازار، بالاسىز ءۇي-قۋ مازار» دەگەن.

كەلىن تۇسكەننەن كەيىن قامقور، ءجون-جوسىقتى بىلەتىن ەنە وعان العاش سويىلعان مالدىڭ ۇلتابارىن جەگىزەدى. بۇل-ۇل نەمەرەلى بولۋ ءۇشىن جاسالاتىن العاشقى سالت -ءداستۇر، ىرىم. ەگەردە جاڭا تۇسكەن كەلىن بىرەۋدىڭ ۇيىنە ءوز داستارحانىنان ءبىر ءدام اپارىپ بەرەتىن بولسا، ونى ءۇي يەلەرى جەگەنىمەن، ءوزى «قىز تاۋىپ قويامىن» دەپ جەمەيدى. بۇل-ەكىنشى ىرىم. جاس كەلىننىڭ بويىنا بالا بىتكەنىن كورشى-كولەمنىڭ ايەلدەرى سەزسە، ەنەسىنە بارىپ «كەلىننىڭ قۇرساعى اق ايرانعا تويىپتى، اق العىستى بولىپتى» دەپ قۋانىشتى حاباردى جەتكىزەدى. مۇنى ەستىگەن ەنە «كەلىندى اتاسىنىڭ ارۋاعى جەلەپ - جەبەپ ءجۇرسىن» دەپ اۋىلدا تۇرسا، اۋلەتتەرىندەگى ۇلكەن ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە اق ورامال تاڭادى. ول-جاس كەلىننىڭ جۇكتى بولعانىن بۇكىل اۋىل ءبىلسىن دەگەن «كەرەگەگە اق ورامال تاڭۋ» ىرىمى. مۇنان كەيىن جاس كەلىننىڭ اسقا تابەتى شاپپاي، ءجيى-ءجيى لوقسىپ، قۇسا بەرسە، بۇل-جەرىك بولۋ. ال وسى كەزدە ونىڭ ءبىر تاماققا ىقىلاسى كەرەمەت كۇشتى بولىپ، سونى قاتتى ىزدەسە، ول-جەرىك اسى. وسى كەزدە جۇكتى جاس كەلىننىڭ ەنەسى كورشى- كولەمىن شاقىرىپ، كىشىگىرىم توي جاسايدى. ونى «قۇرساق شاشۋ» ءداستۇرى دەپ اتايدى. وعان تاجىريبەلى انالار ءوز ۇيلەرىندە ارنايى ءبىر ءدامدى پىسىرىپ اكەلەدى. مۇنداعى ماقسات: كەلىننىڭ جەرىك بولعان اسىن تاۋىپ بەرۋ. جەرىك اسىن تابا الماعان نەمەسە از عانا اۋىز ءتيىپ، جەرىگى قانباعان ايەل لوقسىپ، ىشكەن اسىن قۇسىپ تاستاي بەرەدى. بۇل-«ءيت جەرىك» بولۋ. اناسى يتجەرىك بولىپ تۋعان ءسابي دە ەس جيعانشا اۋزىنان سىلەكەيى اعا بەرەدى. قارت اجەيلەردىڭ ايتۋىنشا، ايەل ىشتەگى بالاسىنىڭ كوزى بىتەردە جەرىك بولاتىن كورىنەدى. مۇنى ولار قايدان بىلەدى، ول جاعى ماعان ءمالىم ەمەس. ويتكەنى، اجەيلەر مۇنى وزدەرىنىڭ ەنەلەرىنەن ەستىگەندەرىن ايتادى.

عالىمدار ايەلدىڭ قۇرساعىنا العاش بالا بىتكەننەن باستاپ ونىڭ انالىق سەزىمى وياناتىنىن ايتادى. وسى سەزىم ءالى جارىق دۇنيەگە شىقپاعان بالاسىنا دەگەن انالىق ماحابباتىنا اعىل-تەگىل جول اشىپ، ءسابيى شىر ەتىپ عاشىق-عۇمىر ەسىگىن اشقانىندا ءون بويىنداعى الپىس ەكى تامىرىن يىتەدى. اكە ءوز بالاسىن توعىز اي، توعىز كۇن كوتەرمەسە دە، ءسابيىنىڭ اناسىنان كەم جاقسى كورمەيدى. بۇل اڭنىڭ دا، قۇستىڭ دا ەركەگىنە ءتان قاسيەت. ءتىپتى، جىرتقىش اڭ سانالاتىن قاسقىردىڭ ارلانى الىستان اۋلاپ، جىققان ولجاسىن ءوزى اش بولسا دا جەمەي، كۇشىكتەرىنىڭ الدىنا اكەلىپ تاستامايدى ما؟

اڭىز اڭگىمەلەرگە نازار اۋدارساق، جولبارىستىڭ، قاسقىردىڭ جۇرەگىنە دە جەرىك بولعان انالارىمىز بار. ال ونداي انالارىمىزدان ءباھادۇر باتىرلار ومىرگە كەلگەن. جاس كەلىن جەرىك بولا باستاعان كەزدە - اق، ونىڭ بويىنداعى بالا شىمىر بولىپ ءوسسىن، اناسىنىڭ تابەتى اشىلسىن دەپ مىنانداي وسىمدىكتەردى جەگىزگەن: دالا جۋاسى، ءيت جۋا، تاۋدا وسەتىن راۋعاش، قىمىزدىق. جانە مىنانداي ساعىزداردى شايناتقىزعان: قۇم ساعىز، جەر ساعىز، قاراعاي ساعىز. ايەلدىڭ جۇكتى كەزىندە ەسىندە ساقتاپ، ورىندايتىن ىرىمدارىنىڭ تاعى ءبىر توبى: يتكە «كەت» دەپ ايتپاۋ (ول تولعاقتى اۋىرلاتادى)، ارقان ەسپەۋ (بوسانعاندا بالانىڭ كىندىگىنە ورالىپ قالۋى مۇمكىن)، قاپتىڭ اۋزىن بۋىپ بايلاماۋ، تۇيە ەتىن جەمەۋ (ولاي جاساسا بالانى 12 اي كوتەرۋى مۇمكىن(

جاس كەلىننىڭ بويىنا بالا بىتىسىمەن-اق، ەنەسى تۇسىك تاستاماسىن دەپ، كويلەگىنىڭ ەتەگىن ءبۇرىپ قويادى، شوشىنباس ءۇشىن تۇندە دالاعا جالعىز شىعارمايدى، جۇكتى ايەلدىڭ مەزگىلى جاقىنداعانىندا جاز بولسا، وعان جالاڭ اياق جەر باسقىزىپ : «ءتوسى تۇكتى جەر -انا، كۇش - قۋات بەرە گور» دەيدى. مۇنىڭ ءبارى بويعا بالا بىتەر الدىنداعى جانە بويعا بالا بىتە باستاعانىنداعى ورىندالاتىن سالت-داستۇرلەر مەن ىرىمداردىڭ ءبىر شوعىرى عانا.

انا تولعاعى كەزىندەگى ىرىمدار

ەكىقابات انالاردىڭ تولعاعى بالا تۋار الدىندا عانا ەمەس، وعان دەيىن دە بىرنەشە رەت بولادى. ولار: «ۇزىن تولعاق»، «ورتا تولعاق»، «اي تولعاق» دەپ اتالادى. بۇلاردىڭ ءبا-رى دە جاس انانىڭ بوسانۋىنا ارنالعان دايىندىققا، ءتۇرلى سالت - داستۇرگە، ىرىمدارعا تولى.

     «ۇزىن تولعاق» - بوسانۋعا ءۇش اي قالعاندا باستالاتىن تولعاقتىڭ ءبىرىنشى ءتۇرى. بۇل كەزدە جاس كەلىن امان-ەسەن بوسانسىن دەپ دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بوسانار كەزىندەگى تولعاق ۇستىندە قۇيمىشاق سۇيەگى اشىلماي قالماسىن دەپ كۇن سايىن كەشكىلىك جاس كەلىننىڭ قۇيمىشاعىنان باستاپ جاۋىرىنىنا دەيىن بەس ساۋساقتى باتىرىپ، قويدىڭ قۇيرىق مايىمەن سىلاپ سيپاعان. مۇنى اققول انالار اتقارعان. جانە ولار «بوپەڭ ايداي سۇلۋ بولسىن» دەپ، جاس كەلىندى ايلى تۇندە سۋعا دا تۇسىرگەن.

«ورتا تولعاق» - بوسانۋعا ەكى اي قالعاندا باستالادى. اققول انالاردىڭ ايتۋىنشا، «ورتا تولعاقتا ىشتەگى بالا جارىق دۇنيەگە شىعۋعا دايىندالا باستايدى». وسى كەزدە جۇكتى ايەلدىڭ ءىشىنىڭ سىرتقى پىشىمىنە قاراپ، انا قۇرساعىنداعى بالانىڭ ۇل، قىز ەكەنىنە بولجام جاسالادى. بوساناتىن ايەلدىڭ ءىشى: كىشكەنە، شوشاق، ۇشكىر بولىپ كەلسە - قىز؛ ۇل بوساناتىن ايەلدىڭ ءىشى: دومالاق، دوڭەس بىتەدى. بۇل-تاجىريبەلى انالاردىڭ بولجامى. ورتا تولعاق كەزىندە جاس كەلىن ەرتە بوسانىپ قالماسىن دەپ، ونىڭ قولىنا كەسكىش، تەسكىش قۇرالداردى (پىشاق، ءبىز، ارا، ت.ب) ۇستاتپايدى.

«اي تولعاق» - بوسانۋعا ءبىر اي قالعاندا باستالاتىن تولعاقتىڭ ءتۇرى. وسى ايتولعاعى كەزىندە ەنەلەرى «ىشتەگى بالانىڭ ەتى قىزىلدانىپ كەتەدى» دەپ وعان جاس ەت ۇستاتپايدى، «كىندىگىنە ورالىپ قالماسىن» دەپ وعان ينەمەن ءىس تىككىزبەيدى، «تۇسىك تاستاماسىن» دەپ جۇرەسىنەن وتىرعىزبايدى. بوسانار كەز تاقاعاندا اجەلەرى جاس كەلىندى ەرتىپ، جەتى بۇلاقتىڭ كوزىن اشتىرىپ، بۇلاققا ماي قۇيىپ، تەڭگە تاستاتىپ، باستاۋدىڭ جانىنداعى اۋليە اعاشقا شۇبەرەك تە بايلاتقان. ءسويتىپ، «سەنىڭ اتا-باباڭ وسى جەردەن سۋ ىشكەن، تولعاتقان كەزىڭدە سەنى دەمەپ، جەبەپ ءجۇرسىن» دەپ تىلەك تە ايتقان. ونداي ىرىمداردان جاس كەلىن قۋات - كۇش العان.

«ءتىس تولعاق» - بالا جارىققا شىعاردا اناسىنىڭ ءبىر مۇشەسىن ەرەكشە اۋىرتاتىن بولعان سوڭ جانە كوبىنەسە ونىڭ ءتىسى اۋىراتىن بولعان سوڭ سوڭعى تولعاقتى وسىلاي دەپ تە اتايدى. سول سەبەپتى قازاقتا «ءاربىر بالا اناسىنىڭ ءبىر ءتىسىن الادى» دەگەن ءسوز بار. ال ەندى بوساناردا اناسىنىڭ تىزەسى اۋىرسا، ونى «تىزە تولعاق»، جەلكەسى اۋىراتىن بولسا، ونى «جەلكە تولعاق» دەپ تە اتاعان.

بالا دۇنيەگە كەلەردە

بۇرىندارى ءار ايەل بوساناتىن ءۇيدىڭ بوساعاسىنا قانجار، قىلىش، قامشى ءىلىنىپ قويىلاتىن. نەمەسە، قوڭىر ايۋدىڭ، جولبارىستىڭ، قاسقىردىڭ تەرىسىن تاستايتىن. بۇل - وسى زاتتار ايەلدىڭ تولعاعىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن جىن-پەرىلەردى ۇيگە كىرگىزبەيدى دەگەن ىرىمنان شىققان.

ايەل بوساناردا ارشا تۇتاتىلىپ، ونىڭ باسىنان اينالدىرىپ الاستايدى، ەتەك جاعىنان كۇكىرت تۇتەتەدى. بالا تەرىس كەلسە، ايەلدىڭ ءىشىن قولمەن سىلاپ، بالانى وڭداپ الادى.

«جارىس قازان». جارىق دۇنيەنىڭ تابالدىرىعىن ءالى اتتاپ ۇلگىرمەگەن ءسابيدىڭ قۋانىشىنا ارنالعان كادە، جول-جورالعى. ول ايى-كۇنى تولعان كەلىنشەكتىڭ ءسابيىن جارىق دۇنيەگە اكەلۋ قۋانىشى ءۇشىن جاسالادى. كەلىنى بوساناردا ەنەسى ساقتاپ جۇرگەن كادەلى ەتتەرىن قازانعا سالىپ اسادى. بۇل تاماق «جارىس قازان» ءدامى. وعان كورشى-كولەمنىڭ، ىلىك-جەكجاتتىڭ ايەلدەرى كەلىپ، ءدام تاتادى. ساماۋرىن قويىلىپ، تاباققا ءسۇت تە ءپى- سىرىلەدى. ساندىقتاردىڭ، قاپ- تاردىڭ اۋزى اشىلادى، بۋىلعان تەڭدەر شەشىلەدى. »بەل تارتۋ» - ايەل بوسانا الماي قينالىپ جاتقانىندا قارۋلى ەر ادام شاقىرىلىپ، ول ايەلدى بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ، ءىشىن تومەن باسىپ كومەكتەسەتىن ءتاسىل.

بالا دۇنيەگە كەلىسىمەن

بالا دۇنيەگە كەلەر الدىندا اتا-ەنەسىنىڭ الدىن الا «كىندىك شەشەنى» تاڭداپ قوياتىنى بەلگىلى. ول جاس نارەستە جارىققا شىعىسىمەن كوتەرىپ الادى دا، قۇيرىعىنان شارت ەتكىزىپ ۇرىپ، كىندىگىن وتكىر ايبالتا، قانجار، پىشاقپەن كەسىپ الادى. نەمەرەسىنىڭ اتا-اجەسى كىندىك شەشەگە «كىندىك كەسەر» دەپ اتالاتىن سي بەرەدى. جاڭا تۋعان بالانى ەمىزبەستەن بۇرىن، الدىن الا قايناتىلعان تازا سۋعا مالىنعان قاسقىردىڭ نەمەسە سىرتتاننىڭ جۇنىمەن اۋىزداندىرۋ سالتى بار. بۇل كونە تۇرىكتەردىڭ وزدەرىن كوك بورىدەن جارالعانبىز دەپ ساناۋىنان.

ومىرگە جاڭا كەلگەن ءسابيدى شومىلدىراردا ءتىلىن جۇتىپ قويماسىن دەپ ونى ارنايى تارتاتىن ادەت قالىپتاسقان. بالا توبەسىنەن باستاپ جۋىلىپ، سۋدان شوشىنباس ءۇشىن وعان اياعىن بىرتىندەپ باتىرادى، العاش شومىلدىرعاندا سۋ تيمەگەن جەرى قالماۋعا ءتيىستى. جاڭا تۋعان بالانى شومىلدىرىپ بولعان سوڭ كىندىگىنە قويدىڭ مايىن جاعىپ، بايلاپ، قۇنداقتاپ تاستايدى. جاس بوسانعان كەلىن قىرىق كۇنگە دەيىن اياق-قولىن سالقىن سۋعا تيگىزبەيدى. سوزىلعان ءىشى قالپىنا كەلۋى ءۇشىن بەلىن بۋىپ، ءتىسى ءتۇسىپ قالماۋى ءۇشىن اۋزىن دا ۋاقىتشا ورامالمەن بۋادى، سۋىق سۋ ىشكىزبەيدى، شاشىن مىقتاپ تۇرىپ ءورىپ تاستاپ، باسىنا ورامال تارتقىزادى. سوندا بالاعا قىل-قىبىر جولامايدى.

نەمەرەلى بولعان اتا-اجەسى تۋعان-تۋىستارىنا بالالارىن جىبەرىپ، ءسۇيىنشى سۇراتادى. ولار «كىم تۋدى؟» دەگەن سۇراققا ۇل تۋسا - «تىزگىن ۇستار»، «نوقتا جەتەكتەتەر» دەپ، قىز تۋسا - «قىرىق جەتى» دەپ، تۇسپالداپ جاۋاپ بەرەدى. قۇتتى بولسىن ايتا كەلگەن ادامدار: «ءتىفا، ءتىفا! تىل-كوزىم تاسقا، ءوزى جامان بالا ەكەن» دەپ تۇكىرگەن بولىپ كەتەدى.

توعىز اي، توعىز كۇن دەپ نەگە ايتادى؟

ءبىر ايدا وتىز كۇننىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. جۇلدىزشىلار ونىڭ العاشقى ءۇش كۇنىن «اسپاندا اي كورىنبەيتىن ءۇش كۇن، ءولى كۇن« دەپ اتايدى. ولار دا، كورىپكەلدەر دە، بالا تۋۋ تۋرالى بولجام جاساۋشىلار دا وسى ءولى كۇندەرى ەكى جاستىڭ توسەكتە كەزدەسۋىنە تيىم سالادى. وسىعان وراي ەسەپشىلەردىڭ بولجاۋى بويىنشا، جۇكتى بولعان ايەلدەردىڭ ءاربىر ايى 27 كۇننەن تۇرادى. جانە دە بۇل 27 كۇننىڭ باسى ايەلدىڭ ەتەككىرى كەلگەن كۇننەن باستالادى. ال ەندى وسى العاشقى اي ءۇش توعىزعا بولىنەدى دە، ءبىرىنشى توعىزى - «ەتەككىر توعىزى»، ەكىنشى توعىزى - «ارىلۋ توعىزى»، ءۇشىنشى توعىزى - «كەزدەسۋ توعىزى» دەپ اتالادى. سوعان سايكەس، جاس جۇبايلار ءۇشىنشى توعىز - «كەزدەسۋ توعىزىندا» عانا توسەك قاتىناسىنا بارۋعا ءتيىستى. سوندا دەنى ساۋ بالا ومىرگە كەلەدى. اللاھ تاعالانىڭ بۇيرىعىمەن ءاربىر ايەلدىڭ ءوز نارەستەسىن توعىز اي، توعىز كۇن كوتەرىپ، تۋاتىنى ءمالىم. وسى ورايدا جوعارىداعى ەسەپكە جۇگىنەتىن بولساق، ءارقايسىسى 27 كۇننەن تۇراتىن توعىز ايدا 243 كۇن بار، اققول انالار وعان ءۇشىنشى «كەزدەسۋ توعىزىن» قوسىپ ەسەپتەيدى.

سوندا توعىز اي، توعىز كۇن شىعادى. ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى «توعىز اي، توعىز كۇن» تىركەسىنىڭ قالىپتاسۋ سىرى وسىنداي. بۇرىندارى تاجىريبەلى انالار ءوز دورباسىنا 243 قۇمالاقتى سالىپ الىپ، كۇنىنە ونىڭ ءبىرەۋىن لاقتىرىپ وتىرىپ، كەلىننىڭ بوسانۋ مەرزىمىنىڭ جاقىنداعانىن انىقتاعان كورىنەدى.

راس، كەيدە نارەستە توعىز اي، توعىز كۇننەن بۇرىن نەمەسە اسىپ بارىپ تا تۋادى. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەبى بار. ولاردىڭ كەيبىرى انالاردىڭ دىمكاس، اعزاسىنىڭ ءالسىز بولۋى، شوشىنۋى، تاعى دا باسقا جاعدايلار. ەگەردە نارەستە كۇنى جەتپەي تۋسا، ونى «شالا تۋعان» دەپ اتايدى. مۇنداي بالالاردى بۇرىندارى اتا-بابالارىمىز تىماققا سالىپ، كەرەگەنىڭ باسىنا ءىلىپ قويىپ اسىراعان، قازىر دە جەتى ايلىق «شالا تۋعان» بالالاردىڭ كوبىسى امان-ساۋ جەتىلىپ، قاتارعا قوسىلىپ جاتادى. جاس نارەستە شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە شىعىسىمەن، ونىڭ ءومىر جاسى باستالىپ، بەلگىلى ءبىر كۇندەرى ارنايى اتاۋعا يە بولىپ، ول ءارتۇرلى ءسالت-داستۇر، ىرىم، ويىن-تويمەن ارى قاراي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

كەلۋ قاينارى: ىلە كەشى گازەتى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn