<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

بولاشاققا بەت العان بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندە

 

ۋاڭ فۋجوۋ

(مادەنيەت مينيسترلىگى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى)

ءتۇيىن ءسوز

بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ىشكى مايەكتىك قۇنىنىڭ وزەگى «ادام». قوعام، تاريح بارىسىنداعى ادام بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى ءتۇرلى امالياتتان وتكىزۋدەگى نەگىزگى سوبيەكتيۆ تۇلعا ءارى بەيزاتتىق مادەنيەتكە ىقپال ەتەتىن وبيەكتيۆ تۇلعا.

ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەگى ۇزدىك مادەني مۇراعاتتاردى ساقتاپ قالىپ جانە ونى قورعاپ، ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولەكتەرىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، جاڭعىرتىپ، ولاردى ءوزارا توعىستىرىپ، بولاشاقتى – باعدار، ءداستۇردى - نەگىز، مادەنيەتتىڭ ۇزدىكسىز تۋىنداۋىن - وزەك ەتكەن وسى زامانعى مادەنيەت قالىپتاستىرۋ كەرەك.

ءبىز كورىپ جۇرگەن جەتىگەن شىن مانىندە بەيزاتتىق مادەنيەتكە جاتادى، مۇندا جاي كوزبەن كورە المايتىنىمىز جەتىگەننىڭ تاپقىرلانۋى، جاسالۋى، ورىنداۋ شەبەرلىگى، ساز مەلودياسى، ورىنداۋ فورماسى، مۇراگەرلىك ەتۋ جۇيەسى، يدەيالىق ءمانى سياقتىلار قامتىلعان.

سوڭعى جىلداردان بەرى بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن نەگىز ەتكەن «ءوندىرىس سيپاتىندىق قورعاۋ» ماڭىزدى «جۇڭگو تاجىريبەسىنە» اينالدى. وسى تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلىپ ءبىز ءالى دە بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ىشكى ءمانى مەن كولەمىن ىشكەرىلەي زەردەلەۋىمىز قاجەت.

بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتاردى قورعاۋ - جۇڭگونىڭ وسى زامانعى مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولەگى. 2001 - جىلى مامىردىڭ 18 - كۇنى كۇنچۇي تەاترى ب م ۇ- نىڭ وقۋ – اعارتۋ، عىلىم – تەحنيكا، مادەنيەت ۇيىمى جاريالاعان الەمدىك تۇڭعىش رەتكى «ادامزاتتىڭ اۋىزشا جالعاسقان جانە بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتارىنىڭ ۋاكىلدىك تۋىندىلارى ەسىمدىگىنە» ەنگىزىلگەننەن بەرى، جۇڭگونىڭ وسى زامانعى بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتاردى قورعاۋ قىزمەتى 10 نەشە جىلدىق بارىستى باستان وتكەردى. بۇگىنگى كۇنى بەيزاتتىق مادەني مۇرا بەيتانىس اتاۋ بولۋدان قالىپ، ول، اۋەلى، ءبىر ءوڭىردىڭ، ءبىر ۇلتتىڭ، ءبىر مەملەكەتتىڭ مادەنيەتتىك فورماتسياسىن بىلاي قويعاندا، بۇكىل قوعامنىڭ دامۋىنا تەرەڭ اسەر ەتىپ وتىر.

ۇلتتىڭ ۇلى گۇلدەنۋى مەن جۇڭگو ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇلشىنىپ وتىرعان بۇگىنگى جۇڭگودا مادەنيەتتىڭ ۇيتقىسى، جاسامپازىقتىڭ تامىرى رەتىندە بولاشاققا بەت العان بەيزاتتىق مادەني مۇرالار ءارى مادەنيەتتى دامىتۋداعى ماڭىزدى بايلىق قاينارى، ءارى بۇكىل قوعامدى ورتاق تانىمعا ۇيىستىراتىن، سەنىمدى سەرپىلتىپ، وزەكتى قۇن كوزقاراسىن قالىپتاستىراتىن فاكتورعا اينالىپ ۇلگىردى.

ادامزات وركەنيەتىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان مادەنيەتتىڭ قوردالانۋى مەن جاڭالانۋىن دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك.

ادامزات قوعامىنىڭ ۇزاق تاريحي دامۋى بارىسىندا قالىپتاسقان جانە ۇردىسكە اينالعان وندىرىستىك تۇتىنۋ، اس – سۋ، باسپانا، توي – تومالاق،ءولىم - ءجىتىم، مەرەكە – مەيرام، كوڭىل اشۋ، ويىن - ساۋىق، سالت – سانا، سەنىم سياقتى حالىقتىق جورا – جوسىننىڭ جيىنتىعى ءارى حالىقتىق عۇرىپ – ادەت سياقتىلار ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بەيزاتتىق مادەني مۇرا سانالادى. بەيزاتتىق مادەني مۇرا ادامزات جاسامپازدىعىنىڭ، اقىل-ويىنىڭ جانە ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بولىپ، ول بايىرعى تاريحي جازبالاردا، ءداستۇرلى ەتيكادا مولىنان ساقتالىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنان وشپەستەي ورىن العان.

بەيزاتتىق مادەني مۇرالار مەن ءداستۇرلى مادەنيەت تىعىز بايلانىستا بولعانىمەن، الايدا ەكەۋى ەكى باسقا ۇعىم. ءداستۇرلى مادەنيەت - ءبىر ۇلتتىڭ ۇزاق تاريح بارىسىندا قالىپتاستىرعان مادەنيەتىنىڭ جالپى جيىنتىعى، ال بەيزاتتىق مادەني مۇرا – ءداستۇرلى مادەنيەت ارقىلى بۇگىنگە جالعاسقان ەڭ شۇرايلى دا شىرايلى بولەگى. جەكە ادام جونىنەن العاندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرا – كۇندەلىكتى تۇرمىستىق داعدىنى جانە بەلگىلى باعىتتاعى قۇندىلىقتاردى كورسەتەدى؛ بەلگىلى ءبىر ۇلت جونىنەن العاندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرا - رۋحاني تامىرلاستىقتىڭ جالعاسۋى، سول ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنەن تاماشا ءنار قابىلدايتىن رۋحاني الەمى؛ ال، تۇتاس ادامزات جونىنەن العاندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرا – ادامزاتتىڭ ءتىرى تاريحى ءارى قازىرگىنىڭ مىعىم نەگىزى جانە بولاشاقتىڭ تەرەڭگە تارتقان تامىرى.

بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ىشكى قۇندىلىعىندا ادام ەڭ وزەكتى فاكتور سانالادى. قوعام، تاريح بارىسىنداعى ادام ءارى بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ءتۇرلى امالياتى بارىسىنداعى سوبيەكتيۆ تۇلعا، ءارى بەيزاتتىق مادەني مۇراعا اسەر ەتەتىن وبيەكتيۆ تۇلعا سانالادى. ۇقساماعان ءوڭىر، ۇقساماعان ۇلت، ۇقساماعان ادامدار ۇزاق وندىرىستىك تۇرمىس بارىسىندا ءبىر - بىرىنەن پارىقتى سان الۋان عۇرىپ-ادەت، سالت-سانا قالىپتاستىرعان. وسىنداي ۇقساماعان سالت-سانا ءبىر ءوڭىردىڭ، ءبىر ۇلتتىڭ، ءبىر مەملەكەتتىڭ مادەنيەتىنىڭ ەرەكشە بوگەنايىنا اينالۋمەن بىرگە، وسىنداي مادەنيەت بوگەنايىنان يگىلىكتەنىپ وتىرعان ادامدار اراسىندا مۇراتتاستىق سەزىم مەن تاريحي سەزىم پايدا بولادى. بەلگىلى تۇرعىدان العاندا، ادامنىڭ ءوزى دە بەيزاتتىق مادەني مۇرا سانالادى. بەيزاتتىق مادەني مۇرانى قورعاۋداعى باستى ماقسات – ادامنىڭ جاپپاي دامۋىن جەبەۋ، ال ادامنىڭ جاپپاي دامۋىنداعى نەگىزگى شارت - ادامداردىڭ كۇندەلىكتى كوڭىل كۇيى، وزەكتى قۇن كوزقاراسى مەن ءداستۇرلى سالت – ساناسىنىڭ ۇزدىكسىز قولداۋعا، قۇرمەتكە يە بولىپ، ايقىن جالعاستىق تاۋىپ، ادامزات مادەنيەتىن قوردالاندىرۋدا.

مادەنيەتتىڭ مايەكتەنۋىمەن سالىستىرعاندا مادەنيەتتىك دامۋدىڭ تاعى ءبىر نەگىزگى زاڭدىلىعى وزگەرىسشەڭدىگى. بەيزاتتىق مادەني مۇرا تىنىش كۇيدەگى نارسە ەمەس، وعان ءداۋىردىڭ دامۋى وسى زامانعى تىنىس سيلاپ وتىرادى. وبيەكتيۆ ورتانىڭ وزگەرىسىنە ساي ادامزاتتىڭ تۇرمىس - تىرشىلىگىنىڭ ناقتى مازمۇنى، ءوندىرىس، تۇرمىس ءتاسىلى، ۇزدىكسىز وزگەرىپ وتىرادى، سونىمەن داۋىرلەستىك پەن تاريحيلىقتىڭ ۇزدىكسىز جالعاسۋى بارىسىندا جاڭاشا سالت – ءداستۇر، ادەت – عۇرىپ قالىپتاسادى. مادەنيەتتەگى وزگەرىس ادامزات قوعامىنداعى ماڭگىلىك تاقىرىپ، مادەنيەتتىڭ وسىنداي وزگەرىسشەڭدىك سيپاتى بولاتىندىقتان دا ءبىز ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەگى ۇزدىك مادەني مۇراعاتتارىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز، جالعاستىرۋىمىز، مۇراگەرىلىك ەتۋمىز، جاڭعىرتۋىمىز، ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدىڭ وزگە دە فاكتورلارىمەن توعىستىرۋىمىز، ءتىپتى دە قاجەت بولادى. مۇندا بولاشاقتى باعىت، ءداستۇردى نەگىز، مادەنيەتتىڭ ۇزدىكسىز تۋىنداۋىن وزەك ەتكەن وسى زامانعى مادەنيەت قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مادەنيەت جاسامپازدىعى مادەنيەتتىڭ مارقايۋى بارىسىندا تولاستاماق ەمەس.

ۇلتتىڭ ىشكە بەيىمدەۋ كۇشىن ۇيىستىرۋ تۇرعىسىنان بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ماندىك ەرەكشەلىگىن تەرەڭ يگەرۋ كەرەك

ءبىر ۇلتتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ وزگەشە رۋحاني ىشكى ءمانى بولادى. ول سول ۇلتتىڭ قۇن بەتالىسىن ۇستىنە الىپ، سول ۇلتتىڭ ءوزىن تانۋداعى ىشكى قۋاتىن ۇيىستىرىپ، سول ۇلتتىڭ تۇرمىس تاسىلىنە ىقپال ەتىپ، ءبىر ۇلتتىڭ تاريحي تۇرمىس - تىرشىلىگىن رەال قوعاممەن توعىستىرادى. ءداستۇرلى مادەنيەت ءپىشىندى جانە ءپىشىنسىز فورمادا بولعانىمەن، الايدا كوبىنەسە ءپىشىنسىز رۋحاني مادەنيەت جاعىنان بەينەلەنىپ وتىرادى. ماسەلەن، قۇن كوزقاراسى، تۇرمىس ءتاسىلى، سالت – ءداستۇر، پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىك، ەستەتيكالىق قىزىعۋى سياقتىلاردى كورسەتەدى. بەينە جازۋشى الايدىڭ: «تەك ءتىل – جازۋ، بايانداۋ ءتاسىلى ارقىلى بەينەلەنگەن ۇلتتىق ەرەكشەلىك قانا ەمەس، قايتا باستىسى ارەكەت، تۇرمىستىق مىنەز ارقىلى دا بەينەلەنگەن بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ وزىنە عانا ءتان مىنەز-قۇلقى مەن يدەيالىق تانىمىن كورسەتەدى» دەگەنى سياقتى. الۋان ءتۇرلى مادەنيەت ىستەرىنەن قۇرام تاپقان بەيزاتتىق مادەني مۇرالار بىردەن سايكەستى تۇراقتى فورما قالىپتاستىرعاننان كەيىن، ءبىر ءتۇرلى ەرەكشە وي جۇگىرتۋ قالىبى مەن قايتادان جارىققا شىققان ارەكەت ۇلگىسى ارقىلى قۇدىرەتتى ىشكە بەيىمدەۋ كۇشىن قالىپتاستىرىپ، سانالى – ساناسىز تۇردە بولسا دا بىرىگىپ ورتاق پسيحولوگيالىق نەگىزگە يە رۋحاني ءداستۇر مەن قۇن بەتالىسىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بەيزاتتىق مادەني مۇرانىڭ يكەمدى دامۋ سيپاتىن كورە بىلۋمەن بىرگە، ونىڭ تۇراقتىلىق سيپاتى مەن ورنىقتىلىق سيپاتىن ونان ارى ىشكەرىلەي مەڭگەرىپ، ايقىن رۋحاني ۇيىستىرۋ قۋاتىنا يە بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ادام مەن ورتانىڭ قاتىناسىندا اتقاراتىن ماڭىزدى رولىن دا ونىڭ ايرىقشا ماتەريالدىق دۇنيەنى بەينەلەيتىنىن، وعان اسەر ەتەتىنىن جانە وزگەرتەتىنىن دە كورە ءبىلۋىمىز كەرەك.

جۇزدەگەن جىلداردان بەرى جۇڭگونىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى سان رەت وراسان زور تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەنى بەلگىلى، جۇڭگونىڭ وسى زامانعى قالا – قالاشىقتانۋ اياق الىسى وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كەسكىن ءبىر رەتكىسى سانالادى. ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ گەن جالعاۋشىسى تۇرعىسىنان بەيزاتتىق مادەني مۇرالار ءوزىن قالاي قورعاپ قالۋمەن بىرگە، ءداستۇرلى مادەنيەتتى جالعاستىرۋداي جاۋاپكەرشىلىكتى قايتكەندە ارقالاي الادى؟ ءبىز ۇكىمەتتىڭ قاتىستى تاراۋلارىنىڭ ءداستۇرلى بايىرعى قىستاقتاردىڭ قۇرىپ جوعالۋىمەن بىرگە بىرتىندەپ جوعالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق سالت – سانامىزدى، ۇلتتىق قولونەر تەحنيكامىز بەن جەرگىلىكتى ءان –ءبيلى تەاترىمىزدى قورعاۋ، جەبەۋ سياقتى سايكەستى شارالار مەن جوسپارلاردى ىركەس-تىركەس جاساپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. مۇندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋدا زاتتىق ناتيجە دارىپتەلىپ قانا قالماي، ناقتى زاتتانعان وسى نارسەلەردىڭ قالقاسىنا جاسىرىنعان كەمەلدى شەبەرلىكتەردى، ايرىقشا ويلاۋ فورماسىن، باي رۋحاني بايلىق قاينارى قاتارلىلاردى، ونان دا ماڭىزدىسى، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ءوزىن شىنايى سەزىنۋىمىزدى قاجەت ەتەدى. كوپتەگەن بەيزاتتىق مادەني مۇرا وبيەكتىلەرى زاتتانعان فورمادا بايقالعانىمەن، الايدا ونىڭ قۇندىلىعى نەگىزىنەن مۇراگەرلەردىڭ اۋىزشا ايتۋىمەن جالعاسىپ وتىرادى. ماسەلەن، جەتىگەندى ايتار بولساق، ونى كوزىمىزبەن كورە العانىمىزبەن، ونىڭ شىن مانىندەگى بەيزاتتىق مادەني مۇرا بولاتىنى جەتىگەننىڭ قالاي تاپقىرلانعانى، جاسالۋى، شەرتۋ تەحنيكاسى، ساز اۋەنى، سۇيەمەلدەۋ ءراسىمى، مۇراگەرلىك ەتۋ جۇيەسى، يدەيالىق ءمانى سياقتى ءبىزدىڭ كوزىمىزگە كورىنبەيتىن نارسەلەرى. ءدال وسىنداي بولعاندىقتان دا بەيزاتتىق مادەني مۇرا دا ادامنىڭ قۇنىنا، يكەمدىلىگىنە، ديناميكالىق كۇيىنە، رۋحاني فاكتورىنا، تەحنيكاسىنا، شەبەرلىك دەڭگەيىنە، ورەلىلىگى مەن وزگەشەلىگىنە، ادامنىڭ جاسامپازىق قابىلەتىنە، قالا بەردى بەيزاتتىق مادەني مۇرا ارقىلى بەينەلەنەتىن سول ۇلتتىڭ كۇڭىل كۇيى مەن بەينەلەۋ فورماسىنا، ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ ويلاۋ فورماسى سياقتىلارعا دەن قويىلادى.

وزىق ءداستۇرلى مادەنيەتتى تاراتۋ تۇرعىسىنان جۇڭگونىڭ بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ اياق الىسىن شىنايى جەدەلدەتۋ كەرەك

مەملەكەت جاعدايىن نەگىزگە العاندا، مۇراگەرلەردى وزەك، ءۇزىلىسسىز جالعاستىرۋدى ءتۇيىن، مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن ءار ۇلتتى، وڭىرلەردى، قاۋىمدى جانە جەكە ادامدار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى، قۇرمەتتەۋ مەن باياندى دامۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ، ۇكىمەت جەتەكشىلىك ەتۋ، حالىق بۇقاراسى قاتىناسۋ، شىنايى ىلگەرىلەتۋ نەگىزىندە جالعاستى قورعاۋ كەرەك. ماسەلەن، زاڭ شىعارۋ ارقىلى قورعاۋدا قامتۋ مولشەرى، وزگەرىس بارىسى، قازىرگى حال – جايى، مۇراگەرى، قورعاۋ شارالارى سياقتىلاردى ءوز ىشىنە العان بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋدىڭ «جۇلگەسىن» جاساپ، مەملەكەت، ولكە، ايماق جانە قالا سىندى ءتورت دارەجەلى ەستەلىككە الۋ، قورعاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، مەملەكەت دارەجەلى مۇراگەرلەر ەسىمدىگىن، مەملەكەت دارەجەلى مادەنيەت ەكولوگياسىن قورعاۋداعى سىناق ءوڭىرىن قۇرۋ سياقتىلار ەلىمىزدىڭ جۋىق ون جىلدان بەرگى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ بارىسىنداعى جيناقتاعان تاجىريبەلەرى بولىپ تابىلادى. مىنەن وسىنداعى دارالىق پەن باعىتتامالىلىق حالىقارالىق قوعامنىڭ تۇراقتاندىرۋىنا يە بولىپ، بۇگىنگى كۇنى داڭقپەن «جۇڭگو تاجىريبەسى» اتالىپ وتىر.

سوڭعى جىلداردان بەرى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ەرەكشەلىگى نەگىزىندە العا قويىلعان «ءوندىرىس سيپاتىندىق قورعاۋ» جۇڭگونىڭ ماڭىزدى تاجىريبەسىنە اينالدى. وسى تاجىريبە جونىنەن العاندا، ءبىزدىڭ ءالى دە ىشكى ءمانى مەن كولەمى جونىندە ىشكەرىلەي زەرتتەۋ جۇرگىزۋىمىز قاجەت بولىپ وتىر. كەيبىر بەيزاتتىق مادەني مۇرالار، اسىرەسە ءوندىرىس فورماسى جاعىنداعى كەيبىر قولونەر شەبەرلىكتەرىمىز ادامزاتتىڭ عىلىم – تەحنيكالىق، مادەنيەتتىك دامۋىنا ىلەسە نەگىزگى ءوندىرىس فورماسى رەتىندە ءومىر سۇرۋدەن قالىپ بارادى، دەسەدە، بۇلار ەڭ نەگىزدىك تەحنولوگيا جانە ادامزاتتىڭ سۇڭعىلا اقىل – پاراساتى رەتىندە ءبىزدىڭ بۇگىنگى تەحنيكالىق جاڭالىق جاراتۋ، سونى تاپقىرلىق جاساۋىمىز جاعىندا ءالى دە شابىتتاندىرۋ رولىنا يە بولىپ وتىر. مادەنيەت كاسىبى مەن مادەنيەتتىك جاسامپازدىق ۇلان-قايىر باي بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىمىزعا تامىر تارتىپ، ۇلتتىق ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەن سارا ونىمدەر جاراتقاندا ءارى ونى بازارعا سالعاندا عانا، بۇگىنگى جۇڭگو قوعامىنداعى ءداستۇرلى مادەنيەتتى تاراتۋدىڭ ءبىر ءتۇرلى ماڭىزدى فورماسىنا اينالا الادى. «ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعاۋ» العا قويىلعان ءۇش جىلدان بەرى ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعايتىن ەكى توپتاعى 98 ۇلگى كورسەتۋ بازاسى قوعامعا اشىق جاريالانعان. دەگەنمەن، ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعاۋ تەك ماۋتاي، ۋلياڭيە سياقتى اراقتاردى اشىتۋ سياقتى زاتتىق دەڭگەيدە قالىپ قالماي، قايتا ساحنالىق كوركەمونەر سياقتى رۋحاني ونىمدەردى ءوندىرۋ نەگىزىندە قورعالۋعا ءتيىس.

سونىمەن بىرگە، ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعاۋ دەگەنىمىزدىڭ اشەكەي بۇيىمداردىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىس جەلىسىمەن ۇقساس ەمەس ەكەنىن ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت. بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ وزىندىك كوركەمونەرلىك زاڭدىلىعىن، وزەكتى تەحنولوگياسىن ماشينالاسقان جانە كولەمدەنگەن وندىرىستەن قۇتقارۋ؛ شاكىرت تاڭداۋ، شاكىرت تاربيەلەۋ سياقتىلار ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى جانە تالابى بولىپ تابىلادى.

ونى ءوز بىلگەنىنشە وزگەرتۋگە بولمايدى. ارينە، ءوندىرىس سيپاتتى قورعاۋ بارىسىندا دا الۋان ءتۇرلى ىزدەنۋ بارىسى ءومىر سۇرەدى. ماسەلەن، كوپتەگەن بەيزاتتىق مادەني مۇرالار نىسانىنىڭ امبەباپ قورعالۋى، جەكە نىسانداردىڭ ىشكەرىلەي قورعالۋى، ءداستۇرلى شەبەرلىك پەن وسى زامانعى تەحنيكا توعىستىرىلعان قورعاۋ فورماسى سياقتىلار.

ءداستۇرلى مادەنيەتتى زەرتتەۋ مەن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇنى بەيزاتتىق مادەني مۇرالار ءبىزدىڭ ماڭىزدى «كورسەتكىشىمىز» جانە قىمباتتى بايلىعىمىز. بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى بولاشاققا بەت الدىرۋ مادەنيەتكە مۇراگەرلىك ەتۋدىڭ قاجەتى ءارى مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن باياندى دامۋىنىڭ قاجەتى. جۇڭگودا بەيزاتتىق مادەنيەتتى قورعاۋ بارىسىنداعى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى ءوتىنىش ەتۋ ەستەن كەتپەس ەسىل جىر بولۋعا ءتيىس، ونان دا ماڭىزدىسى، ءبىز وسى بارىستا ءداستۇرلى مادەنيەتتى قورعاۋ تاجىريبەلەرىن ۇزدىكسىز بايىتا تۇسەمىز. «وتكەن مىڭ جىلدى قانىق ءبىلۋىمىز الداعى بەس ءجۇز جىلدىق بولاشاعىمىزدىڭ تاعانىن جاقسى قالاۋ ءۇشىن» دەگەندەي، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋدىڭ امالياتى بىزگە نەشە ۇرپاقتىڭ مادەنيەت جونىندەگى ساناسىن وياتۋ ارقىلى مادەنيەتكە دەگەن سەنىمىمىزدى بىرتىندەپ بەكەمدەپ، مادەنيەت ارقىلى ءوزىمىزدى الۋەتتەندىرە الامىز با دەگەن وي تاستايدى.

اۋدارعان - تۇردان جاناقىن ۇلى

             كەلۋ قاينارى« بولاشاققا بەت العان بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندە

ۋاڭ فۋجوۋ

(مادەنيەت مينيسترلىگى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى)

ءتۇيىن ءسوز

بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ىشكى مايەكتىك قۇنىنىڭ وزەگى «ادام». قوعام، تاريح بارىسىنداعى ادام بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى ءتۇرلى امالياتتان وتكىزۋدەگى نەگىزگى سوبيەكتيۆ تۇلعا ءارى بەيزاتتىق مادەنيەتكە ىقپال ەتەتىن وبيەكتيۆ تۇلعا.

ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەگى ۇزدىك مادەني مۇراعاتتاردى ساقتاپ قالىپ جانە ونى قورعاپ، ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولەكتەرىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، جاڭعىرتىپ، ولاردى ءوزارا توعىستىرىپ، بولاشاقتى – باعدار، ءداستۇردى - نەگىز، مادەنيەتتىڭ ۇزدىكسىز تۋىنداۋىن - وزەك ەتكەن وسى زامانعى مادەنيەت قالىپتاستىرۋ كەرەك.

ءبىز كورىپ جۇرگەن جەتىگەن شىن مانىندە بەيزاتتىق مادەنيەتكە جاتادى، مۇندا جاي كوزبەن كورە المايتىنىمىز جەتىگەننىڭ تاپقىرلانۋى، جاسالۋى، ورىنداۋ شەبەرلىگى، ساز مەلودياسى، ورىنداۋ فورماسى، مۇراگەرلىك ەتۋ جۇيەسى، يدەيالىق ءمانى سياقتىلار قامتىلعان.

سوڭعى جىلداردان بەرى بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن نەگىز ەتكەن «ءوندىرىس سيپاتىندىق قورعاۋ» ماڭىزدى «جۇڭگو تاجىريبەسىنە» اينالدى. وسى تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلىپ ءبىز ءالى دە بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ىشكى ءمانى مەن كولەمىن ىشكەرىلەي زەردەلەۋىمىز قاجەت.

بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتاردى قورعاۋ - جۇڭگونىڭ وسى زامانعى مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولەگى. 2001 - جىلى مامىردىڭ 18 - كۇنى كۇنچۇي تەاترى ب م ۇ- نىڭ وقۋ – اعارتۋ، عىلىم – تەحنيكا، مادەنيەت ۇيىمى جاريالاعان الەمدىك تۇڭعىش رەتكى «ادامزاتتىڭ اۋىزشا جالعاسقان جانە بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتارىنىڭ ۋاكىلدىك تۋىندىلارى ەسىمدىگىنە» ەنگىزىلگەننەن بەرى، جۇڭگونىڭ وسى زامانعى بەيزاتتىق مادەني مۇراعاتتاردى قورعاۋ قىزمەتى 10 نەشە جىلدىق بارىستى باستان وتكەردى. بۇگىنگى كۇنى بەيزاتتىق مادەني مۇرا بەيتانىس اتاۋ بولۋدان قالىپ، ول، اۋەلى، ءبىر ءوڭىردىڭ، ءبىر ۇلتتىڭ، ءبىر مەملەكەتتىڭ مادەنيەتتىك فورماتسياسىن بىلاي قويعاندا، بۇكىل قوعامنىڭ دامۋىنا تەرەڭ اسەر ەتىپ وتىر.

ۇلتتىڭ ۇلى گۇلدەنۋى مەن جۇڭگو ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇلشىنىپ وتىرعان بۇگىنگى جۇڭگودا مادەنيەتتىڭ ۇيتقىسى، جاسامپازىقتىڭ تامىرى رەتىندە بولاشاققا بەت العان بەيزاتتىق مادەني مۇرالار ءارى مادەنيەتتى دامىتۋداعى ماڭىزدى بايلىق قاينارى، ءارى بۇكىل قوعامدى ورتاق تانىمعا ۇيىستىراتىن، سەنىمدى سەرپىلتىپ، وزەكتى قۇن كوزقاراسىن قالىپتاستىراتىن فاكتورعا اينالىپ ۇلگىردى.

ادامزات وركەنيەتىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان مادەنيەتتىڭ قوردالانۋى مەن جاڭالانۋىن دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك.

ادامزات قوعامىنىڭ ۇزاق تاريحي دامۋى بارىسىندا قالىپتاسقان جانە ۇردىسكە اينالعان وندىرىستىك تۇتىنۋ، اس – سۋ، باسپانا، توي – تومالاق،ءولىم - ءجىتىم، مەرەكە – مەيرام، كوڭىل اشۋ، ويىن - ساۋىق، سالت – سانا، سەنىم سياقتى حالىقتىق جورا – جوسىننىڭ جيىنتىعى ءارى حالىقتىق عۇرىپ – ادەت سياقتىلار ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بەيزاتتىق مادەني مۇرا سانالادى. بەيزاتتىق مادەني مۇرا ادامزات جاسامپازدىعىنىڭ، اقىل-ويىنىڭ جانە ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بولىپ، ول بايىرعى تاريحي جازبالاردا، ءداستۇرلى ەتيكادا مولىنان ساقتالىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنان وشپەستەي ورىن العان.

بەيزاتتىق مادەني مۇرالار مەن ءداستۇرلى مادەنيەت تىعىز بايلانىستا بولعانىمەن، الايدا ەكەۋى ەكى باسقا ۇعىم. ءداستۇرلى مادەنيەت - ءبىر ۇلتتىڭ ۇزاق تاريح بارىسىندا قالىپتاستىرعان مادەنيەتىنىڭ جالپى جيىنتىعى، ال بەيزاتتىق مادەني مۇرا – ءداستۇرلى مادەنيەت ارقىلى بۇگىنگە جالعاسقان ەڭ شۇرايلى دا شىرايلى بولەگى. جەكە ادام جونىنەن العاندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرا – كۇندەلىكتى تۇرمىستىق داعدىنى جانە بەلگىلى باعىتتاعى قۇندىلىقتاردى كورسەتەدى؛ بەلگىلى ءبىر ۇلت جونىنەن العاندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرا - رۋحاني تامىرلاستىقتىڭ جالعاسۋى، سول ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنەن تاماشا ءنار قابىلدايتىن رۋحاني الەمى؛ ال، تۇتاس ادامزات جونىنەن العاندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرا – ادامزاتتىڭ ءتىرى تاريحى ءارى قازىرگىنىڭ مىعىم نەگىزى جانە بولاشاقتىڭ تەرەڭگە تارتقان تامىرى.

بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ىشكى قۇندىلىعىندا ادام ەڭ وزەكتى فاكتور سانالادى. قوعام، تاريح بارىسىنداعى ادام ءارى بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ءتۇرلى امالياتى بارىسىنداعى سوبيەكتيۆ تۇلعا، ءارى بەيزاتتىق مادەني مۇراعا اسەر ەتەتىن وبيەكتيۆ تۇلعا سانالادى. ۇقساماعان ءوڭىر، ۇقساماعان ۇلت، ۇقساماعان ادامدار ۇزاق وندىرىستىك تۇرمىس بارىسىندا ءبىر - بىرىنەن پارىقتى سان الۋان عۇرىپ-ادەت، سالت-سانا قالىپتاستىرعان. وسىنداي ۇقساماعان سالت-سانا ءبىر ءوڭىردىڭ، ءبىر ۇلتتىڭ، ءبىر مەملەكەتتىڭ مادەنيەتىنىڭ ەرەكشە بوگەنايىنا اينالۋمەن بىرگە، وسىنداي مادەنيەت بوگەنايىنان يگىلىكتەنىپ وتىرعان ادامدار اراسىندا مۇراتتاستىق سەزىم مەن تاريحي سەزىم پايدا بولادى. بەلگىلى تۇرعىدان العاندا، ادامنىڭ ءوزى دە بەيزاتتىق مادەني مۇرا سانالادى. بەيزاتتىق مادەني مۇرانى قورعاۋداعى باستى ماقسات – ادامنىڭ جاپپاي دامۋىن جەبەۋ، ال ادامنىڭ جاپپاي دامۋىنداعى نەگىزگى شارت - ادامداردىڭ كۇندەلىكتى كوڭىل كۇيى، وزەكتى قۇن كوزقاراسى مەن ءداستۇرلى سالت – ساناسىنىڭ ۇزدىكسىز قولداۋعا، قۇرمەتكە يە بولىپ، ايقىن جالعاستىق تاۋىپ، ادامزات مادەنيەتىن قوردالاندىرۋدا.

مادەنيەتتىڭ مايەكتەنۋىمەن سالىستىرعاندا مادەنيەتتىك دامۋدىڭ تاعى ءبىر نەگىزگى زاڭدىلىعى وزگەرىسشەڭدىگى. بەيزاتتىق مادەني مۇرا تىنىش كۇيدەگى نارسە ەمەس، وعان ءداۋىردىڭ دامۋى وسى زامانعى تىنىس سيلاپ وتىرادى. وبيەكتيۆ ورتانىڭ وزگەرىسىنە ساي ادامزاتتىڭ تۇرمىس - تىرشىلىگىنىڭ ناقتى مازمۇنى، ءوندىرىس، تۇرمىس ءتاسىلى، ۇزدىكسىز وزگەرىپ وتىرادى، سونىمەن داۋىرلەستىك پەن تاريحيلىقتىڭ ۇزدىكسىز جالعاسۋى بارىسىندا جاڭاشا سالت – ءداستۇر، ادەت – عۇرىپ قالىپتاسادى. مادەنيەتتەگى وزگەرىس ادامزات قوعامىنداعى ماڭگىلىك تاقىرىپ، مادەنيەتتىڭ وسىنداي وزگەرىسشەڭدىك سيپاتى بولاتىندىقتان دا ءبىز ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەگى ۇزدىك مادەني مۇراعاتتارىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز، جالعاستىرۋىمىز، مۇراگەرىلىك ەتۋمىز، جاڭعىرتۋىمىز، ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدىڭ وزگە دە فاكتورلارىمەن توعىستىرۋىمىز، ءتىپتى دە قاجەت بولادى. مۇندا بولاشاقتى باعىت، ءداستۇردى نەگىز، مادەنيەتتىڭ ۇزدىكسىز تۋىنداۋىن وزەك ەتكەن وسى زامانعى مادەنيەت قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مادەنيەت جاسامپازدىعى مادەنيەتتىڭ مارقايۋى بارىسىندا تولاستاماق ەمەس.

ۇلتتىڭ ىشكە بەيىمدەۋ كۇشىن ۇيىستىرۋ تۇرعىسىنان بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ماندىك ەرەكشەلىگىن تەرەڭ يگەرۋ كەرەك

ءبىر ۇلتتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ وزگەشە رۋحاني ىشكى ءمانى بولادى. ول سول ۇلتتىڭ قۇن بەتالىسىن ۇستىنە الىپ، سول ۇلتتىڭ ءوزىن تانۋداعى ىشكى قۋاتىن ۇيىستىرىپ، سول ۇلتتىڭ تۇرمىس تاسىلىنە ىقپال ەتىپ، ءبىر ۇلتتىڭ تاريحي تۇرمىس - تىرشىلىگىن رەال قوعاممەن توعىستىرادى. ءداستۇرلى مادەنيەت ءپىشىندى جانە ءپىشىنسىز فورمادا بولعانىمەن، الايدا كوبىنەسە ءپىشىنسىز رۋحاني مادەنيەت جاعىنان بەينەلەنىپ وتىرادى. ماسەلەن، قۇن كوزقاراسى، تۇرمىس ءتاسىلى، سالت – ءداستۇر، پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىك، ەستەتيكالىق قىزىعۋى سياقتىلاردى كورسەتەدى. بەينە جازۋشى الايدىڭ: «تەك ءتىل – جازۋ، بايانداۋ ءتاسىلى ارقىلى بەينەلەنگەن ۇلتتىق ەرەكشەلىك قانا ەمەس، قايتا باستىسى ارەكەت، تۇرمىستىق مىنەز ارقىلى دا بەينەلەنگەن بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ وزىنە عانا ءتان مىنەز-قۇلقى مەن يدەيالىق تانىمىن كورسەتەدى» دەگەنى سياقتى. الۋان ءتۇرلى مادەنيەت ىستەرىنەن قۇرام تاپقان بەيزاتتىق مادەني مۇرالار بىردەن سايكەستى تۇراقتى فورما قالىپتاستىرعاننان كەيىن، ءبىر ءتۇرلى ەرەكشە وي جۇگىرتۋ قالىبى مەن قايتادان جارىققا شىققان ارەكەت ۇلگىسى ارقىلى قۇدىرەتتى ىشكە بەيىمدەۋ كۇشىن قالىپتاستىرىپ، سانالى – ساناسىز تۇردە بولسا دا بىرىگىپ ورتاق پسيحولوگيالىق نەگىزگە يە رۋحاني ءداستۇر مەن قۇن بەتالىسىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بەيزاتتىق مادەني مۇرانىڭ يكەمدى دامۋ سيپاتىن كورە بىلۋمەن بىرگە، ونىڭ تۇراقتىلىق سيپاتى مەن ورنىقتىلىق سيپاتىن ونان ارى ىشكەرىلەي مەڭگەرىپ، ايقىن رۋحاني ۇيىستىرۋ قۋاتىنا يە بەيزاتتىق مادەنيەتتىڭ ادام مەن ورتانىڭ قاتىناسىندا اتقاراتىن ماڭىزدى رولىن دا ونىڭ ايرىقشا ماتەريالدىق دۇنيەنى بەينەلەيتىنىن، وعان اسەر ەتەتىنىن جانە وزگەرتەتىنىن دە كورە ءبىلۋىمىز كەرەك.

جۇزدەگەن جىلداردان بەرى جۇڭگونىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى سان رەت وراسان زور تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەنى بەلگىلى، جۇڭگونىڭ وسى زامانعى قالا – قالاشىقتانۋ اياق الىسى وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كەسكىن ءبىر رەتكىسى سانالادى. ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ گەن جالعاۋشىسى تۇرعىسىنان بەيزاتتىق مادەني مۇرالار ءوزىن قالاي قورعاپ قالۋمەن بىرگە، ءداستۇرلى مادەنيەتتى جالعاستىرۋداي جاۋاپكەرشىلىكتى قايتكەندە ارقالاي الادى؟ ءبىز ۇكىمەتتىڭ قاتىستى تاراۋلارىنىڭ ءداستۇرلى بايىرعى قىستاقتاردىڭ قۇرىپ جوعالۋىمەن بىرگە بىرتىندەپ جوعالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق سالت – سانامىزدى، ۇلتتىق قولونەر تەحنيكامىز بەن جەرگىلىكتى ءان –ءبيلى تەاترىمىزدى قورعاۋ، جەبەۋ سياقتى سايكەستى شارالار مەن جوسپارلاردى ىركەس-تىركەس جاساپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. مۇندا، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋدا زاتتىق ناتيجە دارىپتەلىپ قانا قالماي، ناقتى زاتتانعان وسى نارسەلەردىڭ قالقاسىنا جاسىرىنعان كەمەلدى شەبەرلىكتەردى، ايرىقشا ويلاۋ فورماسىن، باي رۋحاني بايلىق قاينارى قاتارلىلاردى، ونان دا ماڭىزدىسى، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ءوزىن شىنايى سەزىنۋىمىزدى قاجەت ەتەدى. كوپتەگەن بەيزاتتىق مادەني مۇرا وبيەكتىلەرى زاتتانعان فورمادا بايقالعانىمەن، الايدا ونىڭ قۇندىلىعى نەگىزىنەن مۇراگەرلەردىڭ اۋىزشا ايتۋىمەن جالعاسىپ وتىرادى. ماسەلەن، جەتىگەندى ايتار بولساق، ونى كوزىمىزبەن كورە العانىمىزبەن، ونىڭ شىن مانىندەگى بەيزاتتىق مادەني مۇرا بولاتىنى جەتىگەننىڭ قالاي تاپقىرلانعانى، جاسالۋى، شەرتۋ تەحنيكاسى، ساز اۋەنى، سۇيەمەلدەۋ ءراسىمى، مۇراگەرلىك ەتۋ جۇيەسى، يدەيالىق ءمانى سياقتى ءبىزدىڭ كوزىمىزگە كورىنبەيتىن نارسەلەرى. ءدال وسىنداي بولعاندىقتان دا بەيزاتتىق مادەني مۇرا دا ادامنىڭ قۇنىنا، يكەمدىلىگىنە، ديناميكالىق كۇيىنە، رۋحاني فاكتورىنا، تەحنيكاسىنا، شەبەرلىك دەڭگەيىنە، ورەلىلىگى مەن وزگەشەلىگىنە، ادامنىڭ جاسامپازىق قابىلەتىنە، قالا بەردى بەيزاتتىق مادەني مۇرا ارقىلى بەينەلەنەتىن سول ۇلتتىڭ كۇڭىل كۇيى مەن بەينەلەۋ فورماسىنا، ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ ويلاۋ فورماسى سياقتىلارعا دەن قويىلادى.

وزىق ءداستۇرلى مادەنيەتتى تاراتۋ تۇرعىسىنان جۇڭگونىڭ بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ اياق الىسىن شىنايى جەدەلدەتۋ كەرەك

مەملەكەت جاعدايىن نەگىزگە العاندا، مۇراگەرلەردى وزەك، ءۇزىلىسسىز جالعاستىرۋدى ءتۇيىن، مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن ءار ۇلتتى، وڭىرلەردى، قاۋىمدى جانە جەكە ادامدار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى، قۇرمەتتەۋ مەن باياندى دامۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ، ۇكىمەت جەتەكشىلىك ەتۋ، حالىق بۇقاراسى قاتىناسۋ، شىنايى ىلگەرىلەتۋ نەگىزىندە جالعاستى قورعاۋ كەرەك. ماسەلەن، زاڭ شىعارۋ ارقىلى قورعاۋدا قامتۋ مولشەرى، وزگەرىس بارىسى، قازىرگى حال – جايى، مۇراگەرى، قورعاۋ شارالارى سياقتىلاردى ءوز ىشىنە العان بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋدىڭ «جۇلگەسىن» جاساپ، مەملەكەت، ولكە، ايماق جانە قالا سىندى ءتورت دارەجەلى ەستەلىككە الۋ، قورعاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، مەملەكەت دارەجەلى مۇراگەرلەر ەسىمدىگىن، مەملەكەت دارەجەلى مادەنيەت ەكولوگياسىن قورعاۋداعى سىناق ءوڭىرىن قۇرۋ سياقتىلار ەلىمىزدىڭ جۋىق ون جىلدان بەرگى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ بارىسىنداعى جيناقتاعان تاجىريبەلەرى بولىپ تابىلادى. مىنەن وسىنداعى دارالىق پەن باعىتتامالىلىق حالىقارالىق قوعامنىڭ تۇراقتاندىرۋىنا يە بولىپ، بۇگىنگى كۇنى داڭقپەن «جۇڭگو تاجىريبەسى» اتالىپ وتىر.

سوڭعى جىلداردان بەرى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ەرەكشەلىگى نەگىزىندە العا قويىلعان «ءوندىرىس سيپاتىندىق قورعاۋ» جۇڭگونىڭ ماڭىزدى تاجىريبەسىنە اينالدى. وسى تاجىريبە جونىنەن العاندا، ءبىزدىڭ ءالى دە ىشكى ءمانى مەن كولەمى جونىندە ىشكەرىلەي زەرتتەۋ جۇرگىزۋىمىز قاجەت بولىپ وتىر. كەيبىر بەيزاتتىق مادەني مۇرالار، اسىرەسە ءوندىرىس فورماسى جاعىنداعى كەيبىر قولونەر شەبەرلىكتەرىمىز ادامزاتتىڭ عىلىم – تەحنيكالىق، مادەنيەتتىك دامۋىنا ىلەسە نەگىزگى ءوندىرىس فورماسى رەتىندە ءومىر سۇرۋدەن قالىپ بارادى، دەسەدە، بۇلار ەڭ نەگىزدىك تەحنولوگيا جانە ادامزاتتىڭ سۇڭعىلا اقىل – پاراساتى رەتىندە ءبىزدىڭ بۇگىنگى تەحنيكالىق جاڭالىق جاراتۋ، سونى تاپقىرلىق جاساۋىمىز جاعىندا ءالى دە شابىتتاندىرۋ رولىنا يە بولىپ وتىر. مادەنيەت كاسىبى مەن مادەنيەتتىك جاسامپازدىق ۇلان-قايىر باي بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىمىزعا تامىر تارتىپ، ۇلتتىق ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدەن سارا ونىمدەر جاراتقاندا ءارى ونى بازارعا سالعاندا عانا، بۇگىنگى جۇڭگو قوعامىنداعى ءداستۇرلى مادەنيەتتى تاراتۋدىڭ ءبىر ءتۇرلى ماڭىزدى فورماسىنا اينالا الادى. «ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعاۋ» العا قويىلعان ءۇش جىلدان بەرى ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعايتىن ەكى توپتاعى 98 ۇلگى كورسەتۋ بازاسى قوعامعا اشىق جاريالانعان. دەگەنمەن، ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعاۋ تەك ماۋتاي، ۋلياڭيە سياقتى اراقتاردى اشىتۋ سياقتى زاتتىق دەڭگەيدە قالىپ قالماي، قايتا ساحنالىق كوركەمونەر سياقتى رۋحاني ونىمدەردى ءوندىرۋ نەگىزىندە قورعالۋعا ءتيىس.

سونىمەن بىرگە، ءوندىرىس سيپاتىنداعى قورعاۋ دەگەنىمىزدىڭ اشەكەي بۇيىمداردىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىس جەلىسىمەن ۇقساس ەمەس ەكەنىن ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت. بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ وزىندىك كوركەمونەرلىك زاڭدىلىعىن، وزەكتى تەحنولوگياسىن ماشينالاسقان جانە كولەمدەنگەن وندىرىستەن قۇتقارۋ؛ شاكىرت تاڭداۋ، شاكىرت تاربيەلەۋ سياقتىلار ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى جانە تالابى بولىپ تابىلادى.

ونى ءوز بىلگەنىنشە وزگەرتۋگە بولمايدى. ارينە، ءوندىرىس سيپاتتى قورعاۋ بارىسىندا دا الۋان ءتۇرلى ىزدەنۋ بارىسى ءومىر سۇرەدى. ماسەلەن، كوپتەگەن بەيزاتتىق مادەني مۇرالار نىسانىنىڭ امبەباپ قورعالۋى، جەكە نىسانداردىڭ ىشكەرىلەي قورعالۋى، ءداستۇرلى شەبەرلىك پەن وسى زامانعى تەحنيكا توعىستىرىلعان قورعاۋ فورماسى سياقتىلار.

ءداستۇرلى مادەنيەتتى زەرتتەۋ مەن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇنى بەيزاتتىق مادەني مۇرالار ءبىزدىڭ ماڭىزدى «كورسەتكىشىمىز» جانە قىمباتتى بايلىعىمىز. بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى بولاشاققا بەت الدىرۋ مادەنيەتكە مۇراگەرلىك ەتۋدىڭ قاجەتى ءارى مادەنيەتتىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن باياندى دامۋىنىڭ قاجەتى. جۇڭگودا بەيزاتتىق مادەنيەتتى قورعاۋ بارىسىنداعى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى ءوتىنىش ەتۋ ەستەن كەتپەس ەسىل جىر بولۋعا ءتيىس، ونان دا ماڭىزدىسى، ءبىز وسى بارىستا ءداستۇرلى مادەنيەتتى قورعاۋ تاجىريبەلەرىن ۇزدىكسىز بايىتا تۇسەمىز. «وتكەن مىڭ جىلدى قانىق ءبىلۋىمىز الداعى بەس ءجۇز جىلدىق بولاشاعىمىزدىڭ تاعانىن جاقسى قالاۋ ءۇشىن» دەگەندەي، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋدىڭ امالياتى بىزگە نەشە ۇرپاقتىڭ مادەنيەت جونىندەگى ساناسىن وياتۋ ارقىلى مادەنيەتكە دەگەن سەنىمىمىزدى بىرتىندەپ بەكەمدەپ، مادەنيەت ارقىلى ءوزىمىزدى الۋەتتەندىرە الامىز با دەگەن وي تاستايدى.

اۋدارعان - تۇردان جاناقىن ۇلى

                     كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ