<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>اقىندار ايتىسى

تاعى دا ايتىس ونەرىمىزدىڭ حالى مەن جايى جونىندە

 

ىدىرىس ءادىلحانوۆ

 

  ءالميساقتان بەرى قازاق ادەبيەتىندە ولەڭ تۋدىرۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جولى  بار. ءبىرى،اۋىزشا، ەندى ءبىرى، جازباشا. كۇللى اۋىز ادەبيەتىن اۋىزشا جاساعان اتا-بابامىز،اۋىزشا ادەبي ءتىلدىڭ كوركەمدىك ۇلگىسىن قالىپتاستىرعان. ونىڭ ەڭ  وزىق  ۇلگىسى،قورى مولى - ولەڭ-جىر. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ التىن قورىندا ساقتالعان وسىناۋ ولەڭ-جىرلار اۋىزشا ايتىلىپ،اۋىزشا تاراپ،بىزگە جەتكەن. ەستە جوق ەسكى زاماننان باستاۋ العان بۇل ولەڭ-جىرلاردىڭ سانىنىڭ كوپتىگى،جانرىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى،كوركەمدىگىنىڭ جوعارىلىعى كىمدى بولسىن قايران قالدىرماي قويمايدى،اسىرەسە اۋىزشا توكپەلەپ،قۇبىلتىپ،تاپقىرلاپ ايتاتىن ونەرى عاجايىپ  سانالادى. وسىدان قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەت ءتىلى،ولەڭ-جىردىڭ  كوركەم پوەتيكاسى تۋدى. ونى ەجىكتەسەڭ ەجەلگى سالتتىق  ولەڭدەر،داستاندار،قارا ولەڭ،ماقال-ماتەلدەر،شەشەندىك سوزدەر، ايتىستار بولىپ تۇرلەنىپ كەتە بەرەدى،ءتىپتى،15-عاسىردان كەيىنگى جىراۋلىق پوەزيا، زار زامان پوەزياسى،ءانشى-اقىندار پوەزياسى،ايتىس اقىندار  پوەزياسى دا تۇگەلدەي  اۋىزشا ونەردىڭ تۋىندىسى.

  عاسىردان-عاسىرعا جالعاسقان وسى عاجايىپ ونەردىڭ ۇلگىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزىلگەن جوق. سونىڭ ءبىرى،ايتىس ونەرى.

  ايتىس ونەرىنىڭ تابيعاتى جايلى تالاي-تالاي زەردەلى زەرتتەۋلەر جاسالدى. ونىڭ جانرلىق تۇرلەرى،بۇقارالىق،كوركەمونەرلىك،تەاترلىق سيپاتى جايلى دا عىلمي ىزدەنىستەر،تانىمدىق ەڭبەكتەر كوپتەپ  تۋدى. اقىندىق سىر-سيپات،اقىندىق مىنەز،اقىندىق ورە تۋرالى دا ايتىلعاندار از ەمەس. قالاي ايتساقتا ايتىس اۋىزشا ايتىلاتىن ونەر. ستيل جاعىنان كوركەم پوەزيانىڭ پوەتيكاسىنا كىرەدى. ول جازبا پوەزيادان از-كەم دارالانعانىمەن بارار جەرى،جەتەر كومبەسى تاعى دا كوركەمدىك. جازباداي مىڭ وزگەرىپ،مىڭ قۇبىلماسا دا تابان استىندا تۋعان بوگەنايىمەن ءوز بيىگىندە قالادى. بۇل قايتالاپ ايتۋ (جىرلانۋ) بارىسىندا ءىشىنارا قۇبىلماسا، مۇلدە وزگەرمەيدى دەگەن ءسوز. ونىڭ تەكتىك بەلگىسى دە ناق مايداندا تۋاتىن شىنايىلىق قاسيەتىندە تۇر. وسى قاسيەتتى ساقتاپ،ونى ونەردىڭ بيىك بەلەسىنە كوتەرەتىن دە اقىن. سوندىقتان قازاقتىڭ ايتىس ونەرىندە ءىز قالدىرعان،وتە كوركەم ايتىس تۋدىرعان جۇيرىك اقىنداردى مويىنداماسقا بولمايدى. ماسەلەن،«ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى»،«اسەت پەن ىرىسجاننىڭ ايتىسى»،« تاڭجارىق پەن  قويدىمنىڭ ايتىسى»،« اسىلقان مەن ءتانيدىڭ ايتىسى» سياقتى ايتىس ونەرىمىزدىڭ ۇزدىك ۋاكىلدەرى كوركەمدىك جاعىنان جازبا پوەزيادان ەش كەمدىگى جوق دەيمىز. وسى ايتىستاردى بىرەۋ جازدى، وڭدەدى، ەكشەدى دەسەك تە ول ءبارىبىر جازبا پوەزيانىڭ اۋىلىنا ورنىعا المايدى. قايتا ايتىس ولەڭدەرىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە تاريحقا قالدى. ايتىستىڭ كوركەم ۇلگىسى دە، بيىگى دە وسىنداي ايتىستارمەن ولشەنەدى.

     قازاق ايتىسىنىڭ اۆتورلىق ۇلگىسى 18-عاسىردىڭ سوڭى مەن 19-عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن قابان،جاناق،شوجە،سابىرباي،ورىنباي، تۇبەك،ءسۇيىنباي، قۇلانايان قۇلمانبەت سىندى تەگەۋىرىندى توپتان باستاۋ الادى. سودان بەرى ساناساڭىز دا ەكى جارىم عاسىرلىق ۋاقىتتى باستان  كەشىرگەن ەكەن. قانشا اقىن ايتىسقا كەلدى، قانشا اقىن كەتتى، قانشا اقىن تاريحقا قالدى، وسىنىڭ ءبارى  الدىمىزدا سايراپ جاتىر. كەشەگى قابان، جاناق باستاپ بەرگەن كيەلى ونەر ۋاقىت سۇرانىسىنا قاراي بىردە تۇلەپ، بىردە مامىرلاپ، بىردە باسەڭدەپ، بىردە وركەندەپ بۇگىنگە جەتتى. ايتىستىڭ وتە وركەندەگەن تۇسى 19-عاسىر دەسەك تە ونىڭ جان-جاقتى وزگەرىسكە ۇشىراعان، ءتورت تۇرمانى تۇگەندەلگەن كەزى 20-عاسىردىڭ سوڭعى مەزگىلى دەۋگە بولادى. سودان بەرى ىلعي تۇلەۋ مەن جاڭارۋدى باستان كەشىرۋدە. بۇعان بۇگىنگى ايتىس كۋا.

     ايتىستىڭ زامان تالابىنا ىلەسىپ، ۇزدىكسىز دامۋىن اۋىزعا العاندا، دامۋ فاكتورلارىن تۋدىراتىن ماسەلەلەر كوبىرەك ەسكە تۇسەدى. ماسەلەن، ايتىستىڭ كوپ وتكىزىلۋى، مازمۇنىنىڭ جاڭالانۋى،  مادەني  ءتۇس  الۋى، اقىنداردىڭ مولايۋى، تاربيەلەنۋى، ماراپاتتالۋى سياقتىلاردىڭ ءبارى دە دامۋعا، وركەندەۋگە تيەك بولارلىق جايلار. مۇنى دا دامۋدىڭ،  وركەندەۋدىڭ  شارتى  رەتىندە اتاۋعا بولادى. دەسەدە دامۋدى، وركەندەۋدى تۋدىراتىن كوكەي تەستى  ماسەلەنى  ايتىس مادەنيەتىنىڭ جاڭا عاسىردا قالىپتاسۋىنا، جاڭارۋىنا قاراي تۇراقتاندىرعان ابزال. مۇنداعى ايتىس مادەنيەتى ۇلكەن ۇعىم.  ونىڭ  باستى ەرەكشەلىگى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وسى ونەردىڭ تەكتىك قاسيەتىمەن بايلانىستى. «نە ءبىر عاجاپ ءسوز ورامىن قولما-قول تاۋىپ، نوسەرلەتىپ، اعىل-تەگىل توگە جونەلەتىن جۇيرىكتىك » قاسيەت  ءوزارا ۇستاسىپ، تارتىسىپ دودالى ايتىس جاسايتىن الىمجەتىلىك قاسيەت، ءتىلىنىڭ وبرازدى، ويلى، ورنەكتى بولۋىنداي كوركەمدىك قاسيەتتىڭ كورىلۋىندە، قالىپتاسۋىندا تۇر. مۇنىسىز ايتىستىڭ جوعارى دەڭگەيىن كوز الدىعا ەلەستەتۋ قيىن.

     ايتىستى ءسوز ونەرىنىڭ باستى قاسيەتىمەن، ءوز ەرەكشەلىگىمەن ولشەگەن دۇرىس. ول الدىمەن ونەر، ونەر بولعاندا ءسوز ونەرى. ونىڭ وسى قاسيەتىن ساقتايتىن دا، باعاسىن كەتىرەتىن دە اقىن. ەندەشە، اقىننىڭ دەڭگەيى، تالانتى، ونەرگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي دەگەن ءماندى سۇراۋلار تۋادى. ارينە، بۇل جاعىنان كوز جۇما قاراماساق تا «شىركىن-اي» ەدىك دەگەنگە قازىرشە كوپ بارا المايمىز. ويتكەنى ايتىس اقىندارىنىڭ ءبىلىم ورەسى بىركەلكى ەمەس. كوبىسى ونەر مەكتەبىنىڭ ديپلۋمىن العانىمەن، ءومىر مەكتەبىنىڭ سىناعىنان وتپەگەندەر. ەكى جىل جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پارتاسىندا وتىرىپ،سودان العان ازعانتاي ءبىلىمىن قاناعات ەتەتىن، ايتىستاعى سيلىعىن ماقتان  كورەتىن  جامان  پسيحيكا ولاردىڭ ساناسىن جاۋلاپ العان سىڭايلى. سوندىقتان جۇيرىگى دە، شابانى دا بىردەي  دوداعا  ءتۇسىپ،ايتىس  مايدانىن ۇلار-شۋعا اينالدىرىپ جىبەرگەن جايى دا جوق ەمەس. وسىنداي كەزدە اقىندارىمىزدىڭ ارناۋلى مەكتەپتەن ءبىلىم العانىن، ساناسىنىڭ وسكەنىن، ايتىسقا توسەلگەنىن العا تارتاتىندار شىعۋى دا مۇمكىن. ارينە،بۇل شىندىقتى مويىنداي تۇرىپ،سول وقىعان اقىنداردىڭ ورەسى،قازىرگى ايتىستىڭ  دەڭگەيىن  قاي  دارەجەگە اپاردى دەگەنگە نازار اۋدارتادى.

  ايتىس اقىندارىندا قانداي ەرەكشەلىك بولاتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ولاردا قيىننان قيىستىرىپ تاۋىپ ايتاتىن توكپەلىك قاسيەت، ۇستاسىپ، تارتىسىپ كەتە الاتىن ورە،وبرازدى،كوركەم جىر تۋدىرا الاتىن قابىلەت بولۋ شارت دەيمىز. عالىم مىرزابەك دۇيسەنوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ايتىس ەڭ الدىمەن توكپە اقىندىق ونەردىڭ جەمىسى. تابان استىندا تەز تۇتانىپ، تاۋدان اققان بۇلاقتاي جىر تاسقىنىن تولاسسىز تاسىتاتىن جۇيرىكتەرگە حالىق اقپا-توكپە اقىن  دەپ ات  بەرگەن. ويدى  جىر ۇلگىسىمەن تابان استىندا جەتكىزە بىلۋمەن قاتار،سول ايتپاق ويدىڭ سالماعى،وتكىرلىگى،ايشىقتى ءتىل  بولۋى ايتىس  اقىنى ءۇشىن قاجەتتى ءارى نەگىزگى  شارتتاردىڭ ءبىرى» بولماق. ال اقىندارىمىزدى وسى شارتتارعا سالىپ قاراعاندا كوپ جاقتان ۇيلەسەتىن سىڭاي تانىتادى. اۋەلى اقپا-توكپەدەي، ناق مايداندا ۇستاسىپ  جاتقانداي، ورەلى كوركەم ءسوز ايتىپ تۇرعانداي بەينەدە كورىلەدى. ءبىراق زەردەلەپ كورسەڭىز ونداي ورەدە  ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. ماسەلەن،اقىندارىمىزدىڭ باستاۋ ءسوزى جاتتىق، وزىندىك كورىك كەلبەتىمەن ويناقتاپ شىعادى. داۋىستارى  ەكپىندى، جاعىمدى كەلەدى. بەينە شابىتتى  اقىننىڭ  شارق  ۇرعان  ساتىندەي ەلەستەيدى. بۇنداي ارىن ەكىنشى اينالىمعا كەلگەندە باسەڭدەي بەرەدى. ارىپتەسپەن تىكە جاۋاپتاسقاندا، ءتىپتى، السىرەيدى. وسىنداي تۇستا اقىن دا جال تابادى. نە اعىلىپ-توگىلىپ جالعىز شابادى. نە ارىپتەسىنە ارناۋلى تاقىرىپ ۇسىنىپ وزىنە جول اشادى. ونان سوڭ سول تاقىرىپتى مۇدىرمەي ءوزى جىرلاۋعا كوشەدى. بۇل ۇستاسۋدان قاشقالاقتاپ، ءوز الدىنا  تولعاپ، سارناپ  ايتاتىن اقىنداردىڭ ءتاسىلى. بۇنىڭ اتىن جاتتاما،الدىن الا دايىندالىپ ايتۋ دەسەك، ارتىق ەمەس شىعار؟ بۇنداي جالعاندىقتى ايتىستىڭ تابيعاتى كوتەرمەيدى. ءبىر كەزدە قازاقستان اقىنى رينات زايتوۆتىڭ قازىرگى ايتىستاردىڭ دەنى الدىن الا دايىندالۋمەن وتەتىنىن ايتىپ قالعانى كوپ سىردىڭ بەتىن اشتى ەمەس پە؟! مۇنداي كەمشىلىكتىڭ ەتەك العانىن  قازاقستانداعى  ايتىس  جەتەكشىسى ءجۇرسىن ەرمانوۆ تا مويىنداعان ەدى. وسى قىزىقتاردى ەستىگەندە جۇرتتىڭ ءوزى دە اڭ-تاڭ كۇيدە قالدى.  ونسىزدا ەلىمىزگە كەلىپ ونەر كورسەتكەن قازاقستان اقىندارىنىڭ ءبىر ولەڭىن ەكى ايتىپ، ايدى اسپانعا شىعارعانى جۇرت كوڭىلىنەن كوتەرىلە قويعان جوق ەدى. وسىنىڭ ءبارى ايتىس مادەنيەتىن، ايتىس تابيعاتىن بۇزاتىن، ايتىس اقىنىنىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن ىستەر ەدى.

     ادەتتە،اقىن بولعان ادام ايتىسقا دايىندالۋ كەرەك دەپ جاتامىز. ايتىسقا دايىندالۋ دەگەنىمىز ولەڭدى الدىن الا جازىپ، جاتتاپ الىپ، ونى ساحنادا ورىنداپ بەرۋ ەمەس شىعار؟ بۇلاي بولسا ايتىس اقىنىنىڭ تەرمەشىدەن، انشىدەن نە پارقى قالادى؟ ناعىز تالانتتى اقىن مۇنداي سوراقىلىققا  بارمايدى، قايتا  ونەر ءۇشىن ءوزىنىڭ وبرازىن ساقتاپ، بەدەلىن قورعايدى. ال دارىنسىز اقىندار مۇنى ونەردىڭ وڭاي جولىنا اينالدىرىپ العانداي. اۋەلى،مال تاپپاق، جان باقپاق قۇرالى رەتىندە ءتۇسىنۋ دە جوق  ەمەس.

سونىڭ  سالدارى  بولار،  الدىڭعى ءبىر بۋىن اقىندار ايتىستان شەگىنۋگە ءماجبۇر  بولدى.  ولار  ايتا  الماعاندىعىنان ەمەس، قايتا ايتىستىڭ «جاراپازانعا» اينالىپ بارا جاتقانىنان الاڭداعان بولسا كەرەك. سول ءۇشىن وزدەرىن ايتىستان اۋاشالاندىردى. قاشاندا ايتىس ۇستىندە ۇستاسۋدان قاشقالاقتاپ، ءوز الدىنا تولعايتىن سارناما اقىنداردىڭ كوبەيۋى ونەر ءۇشىن جاقسىلىق ەمەس. ايتىسقا الدىن الا دايىندالۋ دەگەننىڭ ومىردەگى ءبىر كورىنىسى اۋىل ولەڭشىلەرىنەن كورىلگەن بولاتىن. مۇنى حالىق اقىن دەمەي، ولەڭشى دەپ اتاعان. ولار دايىن قارا ولەڭدى جاتتاپ الىپ، ءوزارا قايىمداسۋ جولىمەن ايتىس فورماسىن جاسايتىن. بۇل ولەڭگە اۋەستەنۋشى، قىزىعۋشى توپتىڭ كوڭىل كوتەرۋ ارەكەتى مەن ايتىس جاساۋ فورماسى ەدى. ال بۇرىنعى  كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ايتىستىڭ ءماتىنىن الدىن الا جازىپ، ونى بەكىتۋدەن وتكىزىپ، ونان سوڭ جاتقا نەمەسە قاعازعا قاراپ ايتاتىن جاعداي ءومىر سۇرگەن. بۇل ايتىس ونەرىنىڭ جەر باۋىرلاپ، ايتىس اقىندارىنىڭ «ارتيسكە» اينالعان تراگەدياسى ەدى.  ايتىس  ونەرىنىڭ وسىنداي مۇشكىل  حالىن  كورگەن  مۇحتار اۋەزوۆ: «ايتىس ءداستۇرلى اقىن مەكتەبى، شەبەرلىكتى شىڭدايتىن ەڭ قاتال دا قاتاڭ سىن تەزى. تالاي تارلان اقىندار وسى سىننان مۇدىرمەي وتكەندە عانا شىن اقىن اتاعىن الاتىن. بۇگىنگى ايتىستا قولدانىپ جۇرگەن الدىن الا جازىپ ايتۋ ءتاسىلى اقىندى قيىندى جەڭۋگە بەيىمدەمەي، قايتا اقىن بولۋدىڭ وڭاي جولىن ىزدەۋگە بەيىمدەيتىن سياقتى» دەپ اشىنا ايتقان ەكەن. ارينە، بۇگىن ونداي مۇشكىلدىكپەن قاعازعا قاراماساقتا، دايىن ولەڭدى جاتتاپ ايتاتىن ادەتتەن ادا ەدىك دەي المايمىز. مىنە،بۇل مۇحتار ايتقان اقىن بولۋدىڭ وڭاي جولىن ىزدەۋدەن باسقا ەشتەمە ەمەس.

  ايتىس اقىنى ءۇشىن ايتىسقا ازىرلىكپەن كەلۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل كوبىندە اقىننىڭ ىشكى تۇلەۋىنە، پسيحيكالىق ازىرلىگىنە قاراتىلادى. نەنى ايتام، نەنى جىرلايىم، ارىپتەسكە قالاي توتەپ بەرەم دەگەن وي ۇستىندەگى ىشكى ەسەبى مەن وي سورابىنا سايادى. ايتىستان بۇرىنعى ازىرلىكتىڭ ءوزى كوپتى بىلۋگە نەگىزدەلسە، ايتىس ۇستىندەگى بارىس ارىپتەستىڭ ءار ءسوزىن، قيمىلىن باعىپ، ونىڭ ايتقان ۋاجدەرىنە قولما-قول جاۋاپ تابۋىنا قاراتىلادى. ءدال وسى قاس-قاعىم ءساتتى تەز مەڭگەرىپ، كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ دەگەن ءسوز. وسىنىڭ بارىنە شاپشاڭدىق، قاعىلەزدىك، نايزانى قاعا بەرىستە سىلتەيتىن تەزدىك كەرەك. بۇل جونىندە عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «ايتىس ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس،بيىك ونەر. ول ءسوز بەن ويدىڭ، تاپقىرلىقتىڭ شىڭى. سوندىقتان دا ايتىسكەرگە تەرەڭ ءبىلىم، ۇلكەن دايارلىق كەرەك. ايتىسقا ءار اقىن وزىنشە دايىندالادى. تاريحتى زەردەلەيدى. قوعامدىق وي قالىپتاستىرادى. اتا ءسوزىن جيناقتايدى»  دەگەن ۇلكەن تالاپتى العا قويادى. بۇل اقىننىڭ تىنىمسىز ىزدەنىپ، ءوزىن تاربيەلەۋگە، ءبىلىمىن قوردالاندىرۋعا، جان-جاقتى دامۋعا بەت العانىن مەڭزەۋ سانالادى. وسىنداي بيىك ورەگە جەتكەن،جەتپەگەنىن ايتىس اقىنى تەك ايتىس ۇستىندە كورسەتەدى. قازىرگى ايتىستارداعى تاقىرىپ تاپشىلىعى، وي جۇتاڭدىعى، ءسوز نارسىزدىگى،كوركەمدىكتىڭ السىزدىگى جەتكەن بيىگىمىزدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتپەي مە؟!

  قازىرگى ايتىستىڭ جانە ءبىر وسال تۇسى كەلىسىپ ايتۋدان دا سىر بەرەدى. بۇل ارىپتەستەردى الدىن الا جۇپتاۋ  كەزىندەگى «جابىق»،«قۇپيا» ارەكەتىمىزدىڭ اشكەرە بولۋىنان تۋىلادى. وسىدان سوڭ ارىپتەس بولاتىن ەكى اقىن ايتىستىڭ سورابىن جاساپ، قولما-قول جاۋاپتاساتىن، مۇدىرمەي  شاباتىن «جۇيرىكتىڭ» مىنەزىن تانىتادى. وسىلايشا ويلانباي-تولعانباي توكپەلەپ وتىرعان اقىندارعا، ارناۋلى تاقىرىپ بەرىپ بايقاپ كورسە، شىندىق باسقاشا بولارىندا داۋ جوق. بۇل جالعان مەن شىننىڭ ارا-قاتىناسىن اجىراتاتىن كىلتەڭ ءتۇيىن. اينالىپ كەلگەندە، وڭىرگە، جەكەگە مارتەبە بەرۋدەي جىمىسقى سانانىڭ سالدارىنان اقىندارىمىزدى  وسىنداي  جالعاندىققا ۇيىرسەك ەتىپ قويعانىمىز مۇندا تۇر. ونى كورە تۇرىپ، تەكتەمەۋ، بىلە تۇرىپ، توسقاۋىل قويماۋىمىز ونەر ءۇشىن ۇلكەن سىن.

  بۇدان سىرت ايتىس سايىن كەزىگەتىن مازمۇندىق قايتالاۋلاردى، مانەرسىز ءازىل-قالجىڭداردى، اشىق-شاشىق ماحابباتتى، باسى ارتىق باس مىنەسۋدى، جەلبۋاز ديداكتيكانى، الا وكپە ايعايلاردى، مايموڭكە ماداقتاردى ەستي-ەستي جۇرتتا جالىققان جوق پا؟ حالىقتىڭ جانىن جادىراتىپ،رۋحىن سەرپىلتەتىن پوەزيا قۇدىرەتىن بۇلايشا جەر باۋىرلاتىپ قويۋىمىز  اقىندارىمىزعا  سىن  ەمەس پە؟! وسىنىڭ ءبارى اقىندارىمىزدىڭ ايتىستى جەتە تۇسىنبەۋىنەن بولىپ وتىر. سوندىقتان ايتىستىڭ مازمۇنىن جاڭالاپ،  كوركەمدىگىن  ارتتىرۋ اقىنداردىڭ الدىنداعى ۇلكەن مىندەت سانالادى. قازاقستاننىڭ كورنەكتى اقىنى ءابدىلدا تاجىبايەۆ ءوز زامانىندا ءبىر رەتكى ايتىستى تىڭداعان سوڭ: «ءبارى جاقسى. كۇرىشتى دە، كومىردى دە،ەڭبەكتى دە ايتايىق، ءبىراق،  سەندەر اقىنسىڭدار عوي. كوركەم ءسوز قايدا؟ وبراز قايدا؟ ايشىقتى تىركەستەر قايدا؟ نەگە ۇشقىر ويلار جوق؟» دەپ قاتتى كەتكەن  ەكەن. وسىنداي سۇراۋلاردى ءبىزدىڭ اقىندارعا دا قوياتىن مەزگىل جەتكەن  سەكىلدى.  ايتۋلى اقىندار قۇرمانبەك پەن جامالقاننىڭ كوركەمدىك ونەگەسىن جالعاۋعا، ەركىن ءىلياس  ۇلىنىڭ ادەمى بوياۋلارىن قالىڭداتۋعا قاقىلى ەدىك. كەيبىر تالانتتى اقىندارىمىزدا شىمىر شۋماقتار، اسەم تەڭەۋلەر، ۇشقىر سوزدەر، وبرازدى تىركەستەر، تاپقىر ويلار بار دەسەك تە مۇنداي ەرەكشەلىك تۇتاس ايتىسقا ساۋلە شاشپاي وتىر. توتەسىن ايتقاندا  قازىرگى ايتىستىڭ  ءتىلى قارابايىرلانىپ، دوعالدانىپ بارا جاتىر.

  ايتىستى ونەر دەڭگەيىنە كوتەرۋ  ءۇشىن ونىڭ قاسيەتىن اقىندار قاشاندا ساقتاۋعا قاقىلى. سونىڭ ءبىرى، اتالى سوزگە باس ءيىپ، سوزگە توقتاۋ دەر ەدىك. ايتىس اقىنىنىڭ ماقساتى قارسىلاسىن جۇيەلى سوزبەن ۇتۋ. بۇنى جەڭۋ مەن جەڭىلۋ دەپ ءجۇرمىز. قازىر ايتىستىڭ وسى قاسيەتى مۇلدە جوعالعان. بۇل بۇرىنعى اقىنداردا كورىلگەن ۇلكەن مادەنيەت، كەرەمەت ءمورال ولشەمى ەدى.  جەڭىلگەن اقىن ءوز ءمىنىن مويىنداپ، جەڭگەن اقىنعا جول بەرىپ، ايتىستى ەلگە تاراتىپ جاتۋ قانداي ەرلىك ەدى. وسى  مادەنيەت  قازىرگى اقىنداردىڭ بويىنان تابىلمايدى. اۋەلى اقىندار جەڭىلگەنىن بىلمەيدى، ءتىپتى، ءبىر جولعى ايتىستا جەڭۋ مەن جەڭىلىستىڭ نىشانى بايقالمادى دەسەك تە قارسىلاسىنىڭ وزىنەن كۇشتى ەكەنىن  مويىنداۋعا  بولماي ما؟!  قازىرگى اقىنداردا وسىنداي باتىلدىق پەن تەرەڭ تۇسىنىك جەتىلمەي جاتىر.

  ايتىستى دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى ۇيىمداستىرۋ مەن باعالاۋعا دا سايادى. ۇيىمداستىرۋ جاعىندا كوپتەگەن تاجىريبەلەر توپتاساق تا ءالى دە كوڭىل بولەتىن جاقتارىمىز بار. الدىمەن ساحنا باسقارۋعا وزگەرىس جاساعانىمىز ءجون. ايتىسقا بەرىلگەن ۋاقىتتىڭ ءبىر بولىگىن اشىلۋ سالتىنا،كونسەرتكە، جۇرگىزۋشى سوزىنە شىعىنداپ جۇرگەنىمىز دە وتىرىك ەمەس. ەگەر وسى ماسەلەنى ۇيلەسىمدى شەشە الساق، وندا اقىنداردىڭ ايتىسۋ ۋاقىتىن ونان ارى ۇزارتۋعا بولادى. ەكىنشى جاقتان، اقىنداردى بارىنشا سارالاپ، ولاردى دارىنىنا قاراي ەكشەپ، ايتىسقا قاتىناستىرعانىمىز دۇرىس. بۇل دا اقىنداردى ۇزاعىراق ايتىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ايتىستى باعالاۋدا ماڭىزدى قىزمەتتەردىڭ ءبىرى. اقىنداردى قالاي باعالاپ جۇرگەنىمىز جۇرتقا دا، وزىمىزگە دە ايان. قازىر قازىلارىمىزدىڭ اقىندارعا بەرگەن  باعاسىنا (نومىرىنە) جۇرت اراسىندا ريزا بولماۋشىلىق بايقالىپ قالادى. مۇندايعا تاڭعالۋدىڭ رەتى دە جوق شىعار. ويتكەنى  ايتىستى  باعالاۋ مەن اقىنداردى قاتارعا تۇرعىزۋدان قيىن ماسەلە جوق. سولايدا اقىنداردى باعالاۋدى عىلمي، جۇيەلى، ءادىل جۇرگىزۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. بۇل ءادىلقازى قۇرامىن دۇرىس  جاساقتاۋ دەگەن ءسوز. ايتىستى تاني الاتىن،پوەزيانى تۇسىنە الاتىن، اقىندىق  ونەرى،   سىنشىلىق  قارىمى  بار، «شىلىق» پەن «بىلىقتان» ادا تۇراتىن عىلمي، كاسىبي ادامداردان ۇيىمداسقانى ابزال. سونىمەن بىرگە، ايتىستى باعالاۋدىڭ دا عىلمي ولشەمى  بولۋ قاجەت. قازىر ايتىستى  باعالاۋدىڭ « ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ» بىرنەشە ولشەمى بار. ونىڭ دا شىنايى دالدىگى بولماعاندىقتان، باعالاۋعا كوپ قيىندىق تۋدىرىپ كەلەدى. سوندىقتان ءادىلقازىلاردا ءوز تۇيسىگىنە سۇيەنۋگە تۋرا كەلەدى. وسىنداي كەزدە قانشا  قاعىلەز  بولساڭىز دا اۋىساي جىبەرمەۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. ءبىراق  قايتكەندە دە  ەكى اقىننىڭ ايتىس ۇستىندەگى بۇكىل قيمىلىن: توكپەلىگىن، ۇستاسۋ شەبەرلىگىن، جەڭۋ مەن جەڭىلۋ بارىسىن، ولەڭ ورنەگىن، مۋزيكالىق سۇيەمەلىن، كيىم جاراسىمدىلىعىن، اۋەن وزگەشىلىگىن، ساحنالىق مادەنيەتىن قالت جىبەرمەي باقىلاۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى. سوعان قاراي كەسىم جاساپ، باعا قوياسىز. كىمگە جوعارى، كىمگە تومەن باعا بەرۋىڭىزدىڭ سەبەبى دە انىق بولۋ كەرەك. ەگەر  العاشقى اقىنىڭىزعا وندىق نە جۇزدىك نومىردەن باعا قويساڭىز، ونىڭ كەلەسى اقىندارعا قالدىراتىن مۇمكىندىگىن دۇرىس مەجەلەۋىڭىز قاجەت. وسىعان قاراي جوعارى-تومەن باعا قويۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى. ءسىزدىڭ العاشقى بەرگەن باعاڭىز جاقسى مەن ناشاردى پارىقتايتىن بەلگى بولۋى شارت. ونداي مەجە بولماسا باعانى كەلسە-كەلمەس بەرۋدەي شالاعايلىق كەلىپ شىعادى.

  ءادىلقازى بولۋ  وڭاي-وسپاق  جۇمىس ەمەس. ول ايتىستى، اقىندى بىلمەيتىن ادامعا، ءتىپتى، اۋىر تيەدى، اسىرەسە  ءادىلقازى ءۇشىن اقىننىڭ تانىس، بەيتانىستىعى ماڭىزدى رول اتقارادى. ەگەر الدىڭىزدا وتىرعان اقىن جونىندە بەلگىلى تۇسىنىگىڭىز بولماسا، ەكى ۇداي وي قىسپاعىندا قالاسىز. اتاپ ايتقاندا، اتالمىش اقىننىڭ تالانتىن، ۇستاسۋ شەبەرلىگىن، ءادىس-امالىن، ءسوز ساپتاۋىن جاقسى ءبىلۋىڭىز كەرەك.

ەگەر بۇل جاعىندا ساۋاتىڭىز بولماسا، ۇياتقا قالاسىز. ال ايتىستىڭ شىنايى قاسيەتىن جەتە بىلمەسەڭىز كىمنىڭ ۇستاسىپ، كىمنىڭ قاشقالاقتاپ وتىرعانىن، كىمنىڭ ساحنادا توگىپ، كىمنىڭ دايىن ولەڭ ايتىپ وتىرعانىن اجىراتا الماي قالاسىز. وسىدان بارىپ قاتە شەشىم جاساۋعا جول تۇسەدى. قىسقاسى، ءادىلقازىدا ۇشان-تەڭىز ءبىلىم، بيىك ورە، ايقىن ازاماتتىق پوزيتسيا بولۋ كەرەك. وتە-موتە «بىلىق»، «شىلىقتاردان» جانى تازا بولعانى ءجون. ويتپەگەندە ادىلدىكتى ادىلەتسىزدىككە وڭاي ايىرباستايدى.

  ايتىس ونەرىمىزدىڭ قازىرگى حالى مەن جايى تۋرالى قىسقاشا توقتالدىق. ماقساتىمىز ايتىس سىندى دارا ونەرىمىزدى ءوز تابيعاتىنان اينىتپاي، جۇيەلى، عىلمي دامىتىپ، ونى حالىقتىق رۋحانياتتىڭ بيىك شىڭىنا  اينالدىرۋعا ازاماتتىق ءۇن قوسۋ.

                                                                                         تارباعاتاي اقپارات تورابىنان الىندى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn