<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

وتامالى تۋرالى ويلار

ءمۇتان سىدىق ۇلى

جالپى قازاق حالقىنا تانىمال وتامالى دەگەن ءبىر امال بار. بۇل امال ناۋرىز ايىنا تاۋەلدى امال ەكەنى ءبىر  اۋىزدى ورتاق ايتىلىم. ماتەريالداردان قاراپ سارالاعانىمدا، بۇل امالدىڭ ۋاقىتى ءۇش ءتۇرلى ايتىلعان. ءبىرىنشى، ايسا كالەندارى بويىنشا، ناۋرىزدىڭ  10-كۇنى جۋ امالى اياقتايدى. وسىدان سوڭ التى كۇن ارالىعى وتامالى امالى بولادى. وسى امال وتكەننەن سوڭ، ەل قىستاۋلىقتان كوكتەۋلىككە كوشىپ قونادى دەلىنەدى. ەكىنشى، ايسا كالەندارى  بويىنشا، التى كۇن ناۋرىز تويى تويلانعاننان كەيىن (3-ايدىڭ 22-كۇنىنەن باستالاتىن ناۋرىز تويى ايتىلىپ وتىر)، وتامالى كىرەدى دەلىنگەن. بۇل 3- ايدىڭ 28–كۇنى مولشەرىنە تۋرا كەلەدى. ءۇشىنشى، ناۋرىز مەيرامىنان ون كۇن وتكەننەن سوڭ وتامالى بولادى دەيتىن ايتىلىم بار. ءسىرا، وسى ءۇش ايتىلىمنىڭ قايسىسى تۋرا؟ بۇعان مەنىڭ كەسىم جاساپ بەرۋىم قاجەتسىز. تەك ايتىلىمدى تۋرا جانە تولىق جەتكىزۋىم قاجەت. بۇل ءار ايتىلىم ءار جەر قازاعىنىڭ ءوز جەرى اۋا رايى جاعدايىنا قاراي شىققان بولسا كەرەك. تاريحتا قازاق جەرلەرى اسا كەڭ-بايتاق بولعاندىقتان، ءار ءوڭىردىڭ اۋا رايلارىندا دا ايقىن پارىق بولعانى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىلى. بۇل ماقالانىڭ قازىرگى كوزگە ۇستاعانى وتامالى ارقىلى اۋا رايىن قالاي بولجاعاندىعى ەمەس، وتامالى اتاۋىنىڭ قالاي قولدانىلعاندىعى، مۇندا تاريحتىڭ نەندەي سىرلارى بارلىعى، قانداي مادەنيەتتى بەينەلەيتىندىگى بولماق. ارينە، وتامالى ارقىلى اۋا رايىن بولجاپ ءبىلۋ _اسا ۇلكەن، اسا وزىق، اسا ماڭىزدى مادەنيەت. وتامالىنىڭ ءوزى دە ۇزاق تاريح امالياتىنان كەلىپ شىققان مايەگى ماي قۇيرىقتاي ءىرى مادەنيەت. مۇنىڭ اۋا رايى جاعىنداعى سىرىن ءبىلۋ _ ماعان قۇيرىعىن ۇستاتپايتىن مۇحيت تۇبىندەگى التىن بالىق ءتارىزدى نارسە. ماتەريالدارداعى ايداي انىق ايتىلىمدار وتامالىنىڭ تەك امال عانا ەمەس، ناۋرىز ايىنىڭ ايگىلى اتى بولعاندىعىن دا ايعاقتاپ وتىر. وتامالىنىڭ اي اتى بولعاندىعى ۇمىت بولىپ، ونىڭ ورنىن ناۋرىز، انىعىن ايتقاندا، نۇرىرىز دەگەن اتاۋ باسقانى دا انىق. بۇل تۋرالى دا قازبالاساق ءسوز كوپ. اي تۇرعىسىنان قاراعاندا، وتامالىنىڭ ۋاقىتى 30 كۇن، تولىق اي، كۇن كالەندارى بويىنشا   وسىلاي. شىن مانىنە كەلگەندە وتامالى ايى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دە _ وت ايى، كۇن ايى، نۇر ايى، كوك ايى دەگەن ءسوز. بۇلاردى تارقاتا ايتۋدىڭ ءوزى دە قاپ-قاپ ءسوز. امال تۇرعىسىنان قاراعاندا، ايتىلىمدار بويىنشا وتامالى _ التى كۇندىك سۋىق اعىستى، بوراندى، داۋىلدى، جاۋىندى كۇندەردى كورسەتەتىن  امال. ۋاقىتى از بولعاندا جارتى كۇندىك بۇرقاسىن. وتامالى  امالى ۋاعىندا بوران بولماسا، جاۋىن جاۋماسا، كۇن رايى بۇزىلماي جايلى وتسە، جازدىڭ تەز شىققانى، جايلى بولعانى دەپ ايتىلادى.

«وتامالى وڭىنا باسسا، وت العانشا، كەرەگەنىڭ باسىنان شوت العانشا»  دەيتىن تۇراقتى ءسوز تىركەسى بار.  وسىعان قاراعاندا، وتامالى امالى سوعىپ وتە شىعاتىن بۇرقاسىن بوران نەمەسە جاۋىپ وتە شىعاتىن جاۋىن-قار نە جاڭبىر. ءبىر نە جارتى كۇندە باسىلاتىن بوران. ۋاقىتى قىسقا ەكەنىن وسى تۇراقتى ءسوز ءبىلدىرىپ تۇر. ال «وتامالى وڭىنا باسپاسا ويىلعان جۇت، اياعى ءبىر اي قىس، قىستان شىعۋ كۇش» دەيتىن تىركەسكە قاراعاندا، وتامالى امالى ات قۇلاعى كورىنبەيتىن ايتۋلى اقپا بوران، قارلى داۋىل، قاھارلى سۋىق. كەي كاريا ءسوزى بويىنشا، التى كۇن ايعايلاپ سوعاتىن ايتۋلى اپات. ءبىر اي قىس بولاتىنى دا، قىستان شىعۋ كۇش بولاتىنى دا وتامالى امالىنىڭ وسال بولمايتىنىن دا كورسەتەدى. ءبىراق ءار جىلى مۇنداي اپات بولا بەرۋى مۇمكىن دە ەمەس. تاريحتاعى كەي اقسۇيەك جۇت جىلدارى دا وتامالى ايى جانە امالىمەن قاتىستى ايتىلادى. وتامالى امالى ارقىلى اۋا رايىن بولجاۋدا: بىرىنشىدەن،  وتامالى مەزگىلىنىڭ قالاي وتكەنىنە قارالسا؛ ەكىنشىدەن، اي-جۇلدىزدار رايىنا، اسپان، بۇلت رايىنا؛ ۇشىنشىدەن، ادامنىڭ ءوز دەنەسىندەگى سەزىم مۇشەلەرىنىڭ ايرىقشا بەلگىلەرىنە نەگىزدەلەتىن بولسا كەرەك. بۇگىنگىدەي وزىق اسپاپتار بولماعان زاماندا، جاي كوزبەن، جاي سەزىممەن ۇزاق ۋاقىتتىق اۋا رايىن بولجاپ ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن بىلىمدىلىك پەن وزىقتىقتى قاجەت ەتپەك. وتامالى امالى مىنە سونداي   وزىق بولجاۋشىلاردان قالعان اڭىز. مۇنى زەرتتەپ يگەرۋ _ مايەكتى مادەنيەتتى يگەرگەندىك بولادى. مۇنداي نارسەلەر مۇرانىڭ مۇراسى، كۋانىڭ كۋاسى، اڭىزدىڭ اقيقاتى.

وتامالى دەگەن اتاۋعا ءتىل توركىنى تۇرعىسىنان وي جۇگىرتسەك، تاريحى تىم ۇزاق، ماعىناسى ءماندى، شارپيتىن جاقتارى كوپ ەكەنىن كورە الامىز. وتامالى دەگەن اتاۋ وت جانە امال دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالىپ، ءبىر ۇعىم    رەتىندە جۇمسالىپ تۇر. بوران امالى سىندى ءبىر ۇعىم دەپ قاراعانىمىزبەن، ەكى ءسوز ەكى ۇعىمدى دا اڭداتىپ تۇر. الدىڭعى ءسوز وت ماعىناسىن كورسەتىپ تۇرسا، ارتقى ءسوز وتقا تاۋەلدەنىپ امالى دەپ ايتىلىپ تۇر. اراسىنداعى سەپتىك جالعاۋى ءتۇسىپ قالىپ «وتتىڭ امالى» دەگەن ءسوز ەكەنىن اڭداتىپ تۇر. بۇل ويعا وداعاي، ايعا الشاق، مەزگىلگە داراعاي سياقتانعانىمەن، ەرتەدەگى ەل سالتىنىڭ ءدال ءوز ەن-تاڭباسى ەكەنىن ەلەستەتۋ ەرسى ەمەس. سودان بۇل تىركەستىك اتاۋ ءوزىن-ءوزى ايقىنداپ، ەرتە زامانادا وت دەگەن ءسوزدىڭ اي اتى بولعانىن، مۇنىڭ شۇرايلى دا شىرايلى شىندىق ەكەنىن سپاتتاپ تۇر. ەندەشە، ەرتەدە ناۋرىز ايىنىڭ ءبىر اتاۋى وت ايى بولعانى بۇل كۇنى ۇمىت بولىپ كەتكەن. وت اتاۋى قارتايماعان كۇن وتى سەكىلدى سان عاسىرلىق سىرلاردى بويىنا ساقتاپ تۇر.

«ءسوزدى قۋسا ءسوز شىعادى» دەگەندەيىن، ويدى قۋسا وي تۋادى. ءبىر سوزدەن مىڭ ءسوز، ءبىر ويدان مىڭ وي ءوربيدى. وت دەگەن سوزدەن دە كوپ ءسوز، كوپ وي  تاراعان. سونىمەن، وتامالى دەگەن ءسوزدى قۋساق، امالى دەگەن اتاۋ كەيىن پايدا بولعان ءسوز دە، وت دەگەن ءتۇبىر ءسوز مۇنداعى كوپ   ءسوزدىڭ وشاعى. بۇل جاي وشاق ەمەس، كۇن ءتاڭىرى سەكىلدى كوپ ءتاڭىردىڭ كوكەسى بولىپ، وت تاڭىرىنە جانە كۇن ءتاڭىرى ۇعىمىنا بارىپ سايادى. بۇل سوزدەردى سۇزگىدەن وتكىزە سويلەۋ ءۇشىن، اۋەلى حالىقتىق ايتىلىمدى الدىعا قويالىق. بۇل تۋرالى حالىق   اراسىندا «وتامالى ادام اتى» دەيتىن  ايتىلىم جانە اڭىز بار. مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن، وسى اڭىزدى ايتپاي بولمايدى. ءبىز بىلگەندە وتامالىعا تىكە قاتىستى اڭىز، مازمۇن-مانەرلىك ىرعاسى جاعىنان ءبىر سارىندى؛  تۇلعاسى جاعىنان  ەكى ءتۇرلى. ءبىرىنشى ايتىلىم: ەرتەدە ءبىر بايدىڭ وتامالى دەگەن جالشىسى بولعان. ول جالشى اۋا رايىن بىلەتىن ادام ەكەن. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ول جالشى قويدى ۋاعىندا جايىلىمعا شىعارمايدى. مۇنى كورگەن باي قۋزاپ: «قويدى نەگە جايىلىمعا شىعارمايسىڭ؟» دەسە، «بۇگىن بوران بولادى» دەپتى. كۇن شايداي اشىق ەكەنىن كورگەن باي، بوران بولادى دەگەنگە سەنبەي، وتىرىك سىلتاۋراتىپ، دەم الىپ جاتپاقشى دەپ ويلاپ، «قويدى جايىلىمعا شىعار!» دەپ زىركىلدەيدى. وتامالى دەگەن جالشى كونبەسە دە ونى ساباپ-ساباپ، قويمەن بىرگە جايىلىمعا شىعارىپ جىبەرەدى. سول كۇنى وتامالىنىڭ ايتقانىنداي اسا قاتتى بوران بولادى دا بايدىڭ قويلارى تۇگەل بوراندا ىعىپ كەتىپ قىرىلادى. تىگەرگە تۇياق قالمايدى. قوي سوڭىندا كەتكەن وتامالى دا بوراندا ءۇسىپ ولەدى. وتامالى امالى دا، وتامالى دەگەن ءسوز دە مىنە وسىدان پايدا بولعان. وتامالى دەگەنىمىز بوراندا ءۇسىپ ولگەن قويشىنىڭ ەسىمى دەلىنەدى. ەكىنشى ايتىلىم: ەرتە–ەرتە زاماندا كورشى وتىراتىن ەكى اۋىل بولعان. ءبىر كۇنى اۋىلدىڭ بىرىندە وت ءسونىپ قالادى. اۋىلداعى ءبىر ايەل كورشى اۋىلدان وت اكەلۋگە كەتەدى. اۋىل اراسى جاقىن بولعانىمەن، كورشى اۋىلعا بارعان ايەل اڭگىمەلەسىپ كوپ ۋاقىت وتىرىپ قالادى. ايەل وت الىپ قايتقان كەزدە، كەنەت كۇن رايى بۇزىلىپ، قاتتى بوران سوعادى دا ايەل جولدان اداسىپ كەتەدى. اقىرى ايەل ءۇسىپ ولەدى. مىنە وسى وقيعادان سوڭ، ءار جىلى وسى ۋاقىتتى وتامالى دەپ ەستە ساقتايتىن بولعان ءارى «وت العان ايەلدىڭ وتىز اۋىز ءسوزى بار» دەيتىن ماقال وسى وقيعادان قالعان دەسەدى. مۇندا ەكى ايتىلىمدا دا وتامالى بورانمەن بايلانىستىرىلىپ، ءۇسىپ ولگەن ادام تۋرالى ايتىلعان. ۇقسامايتىن نەگىزگى ءتۇيىنى _ ءبىرى ايەل ادام، ءبىرى ەركەك ادام.

ەندى وسى ەكى اڭىزعا ايالداساق، ءبىرىنشى اڭىز مۇحتار اۋەزوۆ جازعان   «اباي» رومانىندا دا ايتىلعانى ەسىمدە. مۇنى جازۋشى ويدان جازدى ما، جوق بۇرىن بار اڭىزدى ءوز شىعارماسىنىڭ قاجەتىنە قاراي وزگەرتىپ جازدى ما؟ بۇل جاعى بەيمالىم. مۇندا باي مەن كەدەي سىندى تاپتىق كۇرەس ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ تاڭباسى باسىلعان. ونىڭ ۇستىنە «ساباپ-ساباپ» قوي جايدىرۋ سىندى ۇعىم تاعى بار. بۇل ساياسي ءتۇس بەرۋ ءۇشىن، تاپتىق ءتۇس بەرۋ ءۇشىن ايتىلسا كەرەك. وسى اڭىز شىن بولعان بولمىس دەگەن كۇننىڭ وزىندە دە قويشىنىڭ ەسىمى «وتامالى» بولۋى ادامعا كادىك تۋدىرادى. ادامعا ات قويىلۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بولادى. قويشىنىڭ اتى وتامالى بولۋى وسى اتاۋدىڭ قويشى تۋىلماي تۇرعان كەزدە بار اتاۋ ەكەنىن، قويشى تۋىلعان سوڭ وعان ات بولىپ قويىلعانىن اڭداتادى. وسى سەبەپتى، قويشىنىڭ اتىنان وتامالى  اتاۋى كەلىپ شىقتى دەۋدىڭ نەگىزى جوق ەكەنىن بىلە الامىز. تاريحتا بوراندا ءۇسىپ ولگەن سانسىز قويشىلاردىڭ بولعانى شىندىق. بۇل اڭىز وسى شىندىققا ۇيلەسكەنىمەن، وتامالى اتاۋىنىڭ كەلىپ شىعۋىن دالەلدەپ بەرە المايدى.

ەكىنشى اڭىزعا توقتالساق، بۇل   اڭىز ءبىرىنشى اڭىزعا سالىستىرعاندا، تەرەڭىرەك ءمان الىپ جاتىر. اڭىزدا ايتىلعان ادام ەر ەمەس، ايەل. وقيعا كورشى اۋىلدان وت الۋ قيمىلىمەن قابىستىرىلعان. ەرتە زاماندا بۇگىنگى زامانداعىداي سىرىڭكە، بەنزين، شاقپاق سياقتى وت تامىزاتىن نارسەلەر بولماعان. ول زاماندا وتتى كۇلگە كومىپ شوق كۇيىندە ساقتايتىن سالت بولعان. كەيدە مۇنىڭ ءوشىپ قالاتىنى ەكىنىڭ بىرىندە كەزىگىپ تۇرعان. كوشپەلى ەلدىڭ اۋىلدارى ءبىرى-بىرىنەن وت  الاتىنى، شوق الاتىنى، ونىمەن وت تامىزاتىنى، وت جاعۋ جۇمىسىمەن كوبىندە ايەلدەر شۇعىلداناتىنى شىندىق. وت الۋ ءۇشىن كورشى اۋىلعا بارىپ، قايتار جولدا اداسىپ ءۇسىپ ءولۋشىنىڭ ايەل بولۋى ەرتە زامان بولمىسىنا سايكەسەدى. بالكىم، ەكى اۋىل اراسىنىڭ الىس بولۋى دا مۇمكىن. ماسەلەنىڭ بۇدان دا ماڭىزدى ءمان الاتىن جەرى _ وتامالىعا قاتىستى وسى ادامنىڭ ايەل ادام وبرازى بولعاندىعىندا. حالىق اۋىز ايتىلىمدارى مەن كەي جازبا ايتىلىمداردا ۇماي انا دەگەن اسا كيەلى انا وبرازى بار. ول وت انا دەپ ايتىلادى. وتامالى تۋرالى وسى اڭىزداعى ايەل وبرازى مىنە وسى ۇماي انا وبرازىن ويعا وبىستىرەدى. مۇنى كەزدەيسوقتىق دەگەننەن گورى، نەشە مىڭ جىل بۇرىنعى وتقا تابىنۋ زامانىنان وشكىندەپ جەتكەن وبرازدى ايتىلىم دەسەك ارتىق بولمايدى. «تاريحتاعى شينجياڭ» اتتى حانزۋشا كىتاپتاعى ايتىلىمداردا، ءىسىلام ءدىنى قازاق اراسىنا بەيبىت ورناي سالماعان. عاسىرلارعا سوزىلعان قاندى قىرعىندار ارقىلى ورناعان. مۇنى «ءجۇز جىلدىق سوعىس» دەپ تە اتاعان. ءىسىلام ءدىنى وت ءتاڭىرى ءدىنىن قاس جاۋى سانايدى. مىڭ جىلعا سوزىلعان ءىسىلام ءدىنىنىڭ قۇيتۇرقى ۇستەمدىگى سالدارىنان، سوڭعى اڭىزدا ۇماي انا – وت انا وبرازى ايقىن ايتىلماي كومەسكىلەنىپ قالعان. ءىسىلام ءدىنى مۇريتتەرى ءتورت ءجۇز جىلدىڭ الدىنا دەيىن وت الىپ ويناپ، وتقا تابىنعان باقسىلاردى دا سۇراقسىز اياۋسىز قىرعان. مۇنداي جاعدايدا وت ءتاڭىرى، ۇماي انا وبرازىنىڭ ايتىلۋى مۇمكىن ەمەس. قۇداي اراپ تىلىندە سويلەدى، بارلىعى اراپ تىلىندە وقىلۋى كەرەك، دۇنيەنى ءبىر عانا اراپ پاتشالىعى بيلەۋى كەرەك، قۇداي ءبىر عانا دەيتىن ۋاعىز ەسەرسوق اراپ شاپقىنشىلارىنىڭ كانىگى دارىپتەمەسى. وزىنەن باسقانىڭ ءبارىن جاۋ سانايتىن وسى ءبىر ءدىننىڭ كەرتارتپا ۋاعىزدارى سالدارىنان _ قازاقتىڭ ەسكى مادەنيەتى بولعان _ وت ءتاڭىرى، كۇن ءتاڭىرى، كۇن نۇرىنان جارالعان قاسيەتتى ءبورى توتەمى سياقتىلاردىڭ ءبارى شىن مانىندەگى مازمۇنىنان   ايرىلىپ قالعان. سونىڭ ءبىرى _ وت  ءتاڭىرى. وت انا  ۇعىمى. سوڭعى اڭىز  ۇماي انا ۇعىمىنىڭ ەلەسىن عانا بەينەلەگەن. وت امالى دەگەن ەكى ءسوز وت ايىنداعى امال دەگەندى كورسەتەدى. وت ايى تاڭىرىنە قاتىستى ۇعىم. جەتىنشى عاسىرداعى «كۇلتەگىن» جىرىندا (تاس جازۋداعى) « ون جاستا ۇماي شەشەمنىڭ باعىنا ءىنىم كۇلتەگىن ەر اتاندى» دەيدى. بۇدان ۇماي انانىڭ ايەل ءپىرى ۇعىمىن بەرەتىنىن بىلەمىز. بۇدان باسقا، وسى جىردا «ءتاڭىرى _ ۇماي، قاسيەتتى جەر-سۋ» دەيتىن دە تىركەستەر بار. بۇدان ۇماي انانىڭ جاي انا ەمەس، تابىنۋ ءپىرى ەكەنىن كورەمىز.

ءبىزدىڭ قازاق تىلىمىزدە وت اتاۋى جۇمسالۋ ماعىناسىنا قاراي كوپ ماعىنادا جۇمسالادى. حالقىمىز وت دەپ كوكتەمگى كوك جايلىم–كوك ءشوپتى دە ايتادى. قازىرگە دەيىن قولدانىلاتىن جىلقىنى وتتاتۋ، اتتى وتقا قويۋ، مال وتتىعى، اق وتتىق جايلىم دەگەن سوزدەر دالا جايىلىمىن كورسەتەتىنىن بىلەمىز. كىتابي مىسال كەلتىرەر بولساق، «قوبىلاندى» جىرىندا: «قوبىلاندى كوشىپ كەلگەسىن، سول جەردىڭ   وتتىعىنا قونا كەتتى» ( مۇندا جايىقتىڭ ار جاعىنداعى جيرەنقوپا دەگەن جەر مەڭزەلگەن. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» 2-كىتاپ. 221-بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2000-جىل كۇيتۇن).  بۇدان وت-وتتىق دەپ كوك شالعىن جايلىم ايتىلعانىن بىلە الامىز. وسىعان قاراعاندا، وتامالى اتاۋى كوك ءشوپ العاش بۇرقىراپ كوكتەيتىن ناۋرىز ايى كەزىنە قاراي ايتىلعان. وتامالى اتاۋى قار كەتىپ، جايىلىمنىڭ كوكتەپ اشىلاتىن كەزىنە سايكەسەدى. وتامالى ءسوزىنىڭ ءبىر ماعىناسى كوكتەۋدى بىلدىرەدى. ءبىر ماعىناسى، امالعا قاتىستى بولىپ، بوراندى مەزگىلدى مەڭزەيدى. بۇل   ءسوزدى كوپ ماعىناسى جاعىنان تولىق قاراستىرۋ كەرەك.

قازاق حالقىمىز جايىلىمدى، كوك ءشوپتى _ وت، وتتىق دەپ اتاۋمەن  قاتار كوك دەپ تە اتايدى. كوكتەمدە كوك بۇرقىراپ، دەگەن تىركەس مىنە وسى ماعىنانى ۇعىندىرادى. وسى سەبەپتى، ناۋرىز ايى ەرتەدە كوك – كوك ايى، كوك ايى، وت ايى اتالعان دەسەك، ءدويدالا  ايتىلىم ەمەس. كوك ءسوزىنىڭ تاعى ءبىر ماعىناسى قۇدىرەتتى ءتاڭىر ۇعىمىنا دا سايادى. وتتىڭ دا وت ءتاڭىرى ۇعىمى بار. بۇل جاعىنان دا بۇل سوزدەر ماعىنالاس. قازاقستاندىق عالىم ى. كەڭەسبايەۆتىڭ «ف . سوزدىگىندەگى» كەستەگە قاراساق، شىعىس قازاقستان قازاقتارى، كوكشە تاۋ ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى، جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى 19–عاسىر كەزىنە دەيىن ناۋرىز ايى مەزگىلىن وتامالى جانە كوكەك ايى دەپ اتاعانىن بىلە الامىز. بۇل تەگىن ەمەس، قىرىق رۋلى ساق–عۇن، توقسان تايپالى تۇرىك زامانىنان جالعاسقان سالتتىق ۇعىم. بۇعان كۇن ءتاڭىرى، وت ءتاڭىرى سالتى دا، ۇعىمى دا قاباتتاسقان. وتامالى ۇعىمىنىڭ تەرەڭدىگى دە مىنە وسىنداي رۋحاني ۇعىممەن ۇشتاسىپ جاتقاندىعىندا. مۇندا وت انا ـ ۇماي انا ۇعىمى جاتقانىن قازبالاپ بىلە الامىز. بۇل ۇلكەن كولەمدى، تەرەڭ مازمۇندى ىشىنە العان دىندىك ۇعىم. ءىسىلام دىنىنەن ءبىر دە ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى كۇن ءتاڭىرى، وت ءتاڭىرى سالتىنا بارىپ سايادى.

ناۋرىز ايى كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلۋىن بەلگى ەتكەن استرونوميالىق ەسەپكە سايكەسكەن اي. بۇل كۇنى اللادان تىلەك تىلەنەتىنى، نەلەر جاقسى تىلەككە يە باتا بەرىلەتىنى قىرىق ساق، توقسان تۇرك زامانىنان بەرى كەلە جاتقان سالت. بۇل ءىسىلام دىنىنەن ەكى مىڭ جىل بۇرىن جارىققا شىققان سالت. بۇل تۋرالى تولىق جازبا دەرەكتەر بار. ناۋرىز دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دە جاڭا كۇن دەپ تۇسىندىرىلەدى. ەندەشە، ناۋرىز مەرەكەسى جاڭا كۇن مەرەكەسى. اسىلگى اتاۋى ناۋرىز ەمەس، نۇر – ىرز. نۇر _ كۇن كوزىنەن شىققان نۇردى كورسەتەدى. «ءسوز سويلەسەم قۇدىرەتتى نۇرلى قاقتان، نۇر داريانىڭ تۇبىندە مىڭ جىل جاتقان» دەپ ايتىپ، تىرشىلىك وسى نۇردان پايدا بولعان دەلىنەدى. كۇن ءتاڭىرى ـ نۇر ءتاڭىرى. ول جارىق جانە جىلۋ سيلايدى. تىرشىلىك سول جارىق پەن جىلۋدان قورەك الىپ عانا قالماستان، رۋح جانە جان الادى. مىنە، بۇل ەسكى كوزقاراس وت تاڭىرىنە بارىپ ۇشتاسادى. كۇننىڭ ءوزى دە وت ءتاڭىرى. بۇل وت جاي وت ەمەس، قاسيەتتى، كيەلى وت. ول ومىردەگى جاي عانا وتتىڭ كيەلەنگەن، تاڭىرلىك ءتۇس بەرىلگەن وبرازى. ەرتە زاماندا كۇن ءتاڭىرى جانە وت ءتاڭىرى ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ رۋحانيات وزەگى بولعان. كۇن جانە وت ءتاڭىرى ءمانى جاعىنان ءبىر. كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن سوڭ، كۇن _ وت ءتاڭىرى جان-جانۋارلارعا مول مەيىرىن توگەدى. ءولى نارسەنى دە تىرىلتەدى. قىستا ءولىپ قالعان قۇرت–قۇمىرىسقا، شىبىن–شىركەي، قىرقاياق–قوڭىز سياقتىلار  تىرىلەدى. بۇلارعا كۇن-وت ءتاڭىرى جان كىرگىزەدى دەپ بىلگەن. ايۋ، جىلان، سۋىر سياقتى  قىستا ءولىپ قالعان اڭدارعا دا جان كىرگىزەدى دەپ نانعان. سوندىقتان وت اتاۋىنىڭ ءبىر ماعىناسى ەسكى داۋىردە جان ۇعىمىندا جۇمسالعان. ۇلى اباي قۇنانبايدىڭ:

«جالىن مەن وتتان جارالىپ،

جارقىلداپ راعات جايدى الار.

جاڭبىرى جەرگە تارالىپ،

جاسارىپ شىعىپ گۇل جاينار». («اباي ولەڭدەرى»، ۇلتتار باسپاسى. 1996-جىل. 357-بەت) دەيدى. مۇندا راعات دەگەن سوزگە وسى كىتاپتا، راعات دەگەن ءسوز ءدىن ۇعىمىندا ناجاعايدى، جايدى بيلەيتىن، كۇندى كۇركىرەتۋشى پەرىشتەنىڭ اتى دەپ تۇسىنىك بەرىلگەن. اباي ونى جالىن مەن وتتان جارالعان دەيدى. بۇل ەسكى ۇعىم وت   ءتاڭىرىن كورسەتكەندىك. وت ءتاڭىرىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشىمەن كوكتەمگى دۇنيە گۇل جاينايدى دەپ پوەزيالىق تىلمەن ءتۇسىندىرىپ تۇر. مۇنداعى وت ءتاڭىرىنىڭ قۇدىرەتتى بەينەسى ناجاعاي ەكەنى ۇعىندىرىلىپ تۇر. اباي تاعى  وسى ولەڭنىڭ قارسى بەتىندە: «قارتاڭ تارتقان ادامنان وت ازايماق، وت ازايسا ءار ءىستىڭ ءبارى تايعاق» دەيدى. مۇنداعى وت اتاۋى جان، رۋح، كۇش-قۋات ماعىناسىندا جۇمسالىپ تۇر. ءبىز بۇدان وتامالى سوزىنە ۇيتقى بولعان وت اتاۋىنىڭ استارىندا كوپ اڭگىمە بارىن  اڭدايمىز. وتامالى سوزىندەگى وت ۇعىمى جاي عانا ۇعىم ەمەس، وندا كۇردەلى ءدىني ۇعىمدار مەن ۋاعىزدار بارلىعىن وسى مىسالداردان-اق اڭداي الامىز. قازاقتىڭ تاعى ءبىر اتاقتى اقىنى  ماعجان جۇماباي ۇلى ءتىپتى دە ىلگەرىلەي ءتۇسىپ:

«جەردە جالعىز ءتاڭىرى وت،

وتتان باسقا ءتاڭىرى جوق.

جۇرەگىم دە، جانىم دا وت،

يمانىم دا، ارىم دا وت» دەپ جىرلايدى («جەتى عاسىر جىرلايدى»). مۇندا  ماعجان اقىن ءىسىلام دىنىنەن بۇرىنعى وت ءتاڭىرى داتتەمەسىن ءوز ايىنشە كورسەتكەن. ءىسىلام ءدىنى تۋىلۋدان بۇرىن وت ءتاڭىرى داتتەمەلەرى پارسى ساقتارى اراسىندا بيىك بەلەسكە كوتەرىلگەن. نازاريالىق كىتابي ورەگە دەيىن قانات جايعان. ورىس تىلىندە زوراستەر سىندى اتاۋمەن اتالىپ، قازاقتار جاعىنان يزم ءسوزى جالعانىپ زوراستەريزم    اتالعان. بۇل بايىرعى ۇماي انا -وت   انانىڭ وزگە تىلمەن سىرلانىپ اتالۋى عانا. مۇنى كەيىن زوراتا ءدىنى دەپ تە اتاعان. كاريا ءسوزى بويىنشا ايتقاندا، كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەننەن كەيىن، جارىق ءپىرى ( وت ءتاڭىرى  ءپىرى ) -اعۋالال نەمەسە اعزۋاللا قاراڭعىنى، سۋىقتى جەڭەدى. قاراڭعى مەن سۋىقتىڭ ءپىرى -انتۇرعان دەيدى. بۇل دا تاڭىرلەردىڭ ءتاڭىرى كۇن ءتاڭىرىنىڭ ەلشىسى، جازالاۋشىسى دەيدى. ەندى ءبىر ايتىلىمدا جارىق     ءپىرى _ مازدا بولىپ، قاراڭعىلىق پەن سۋىق ۇستىنەن جەڭىسكە جەتەدى. كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن كۇنى مىنە وسى جەڭىس قۇتتىقتالادى،ت. ب. مۇنداي ءدىني ايتىلىمدار   شىرما-شاتۋ بولىپ، بىرىنە-ءبىرى قايشى. قالاي دەگەن كۇندە دە وت ءتاڭىرى ەرتەدەگىلەر ءپىر تۇتقان، نەگىزگى ءبىر ءتاڭىر بولىپ، وتامالى سىندى اي اتىنا دا وزىندىك تاڭباسىن باسقان. قورىتا ايتقاندا، وتامالى اتاۋى _ كوكتەمگى وتتىقتىڭ كوگەرىپ ءوسۋى مەن جان-جانۋاردىڭ، قۇرت-قۇمىرىسقا  سياقتى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جاندانۋىن بىلدىرەدى. بۇل ونىڭ نەگىزگى ءبىر ماعىناسى بولسا، تاعى ءبىر ماعىناسى بوران-شاشىن سىندى امال اتاۋىن كورسەتەتىندىگى. ءبىز وتامالىعا قاتىستى ايتىلىمداردان  ونىڭ وشكىندەگەن كوپ مازمۇنعا يە  ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ال ونىڭ وتقا قاتىستى سالتتىق ىرىمدارى ءوز الدىنا ءبىر توبە ءسوز. قىسقاسى، تاريح بولىپ قالعان وتامالى ۇعىمىندا دا كوپ نارسەلەردىڭ ەلەسى بارىن ەسكەرە جۇرسەك ەرسى ەمەس.

                                                                            «تارباعاتاي اقپارات » تورابىنان الىندى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn