<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ۇلتىق سالت-سانا

بۇركىتتىڭ سىن-سيپاتى

 

تۇلعاسى، ءتۇر-تۇسى، ۇلكەن-كىشىلىگى جاعىنان بۇركىتكە ۇقسايتىن قۇستار وتە كوپ. بۇركىت سۋىققا دا، ىستىققا دا ءتوزىمدى كەلەدى. مەلجەمدى، ياعني، سەمىز بۇركىت جەمگە ءبىر تويىپ السا، 15-20 كۇن اشتىققا شىدايدى. ءبىراق ول ىستىق كۇندەرى تەز شولىركەيدى. نەگىزىنەن بۇركىت ءبىرشاما ۇزاق جاسايتىن قۇس. ۇياباسار ءتورت جاسىنا دەيىن قۇرۇيا (جۇمىرتقالامايدى) كوتەرەدى. تۇلەك جىلىنان باستاپ جۇمىرتقالاپ، ارىقاراي 7-8 جىل بالاپان ۇشىرادى. ونان سوڭ جۇمىرتقالاۋدى توقتاتادى. كەيبىر قۇسبەگىلەردىڭ پايىمداۋى بويىنشا، اسا قىران بۇركىت 8-9 جاسقا تولعاندا ءبىراق جۇمىرتقالايدى دا، ارىقاراي 4-5 جىل بالاپان ۇشىرادى.

بۇركىتتىڭ نەگىزگى ءتۇسى – قارا قوڭىر، تۇمسىعى كوكشىل سارى، ءارى شۇعىل يمەك، شۇڭىرەك قارا كوزدى، قاباعى بيىك، جانارى وتتى، رۋحتى، قاعىلەز كەلەدى. ءىشىنارا، شەگىر، سارى شەگىر، قىزىل شەگىر كوزدىلەردە كەزدەسەدى. بۇركىت تۇعىردا ەركىن وتىرعاندا شالعىسى بىر-بىرىنە ءبىر سۇيەمدەي ايقاسىپ، توپشىسى سالاقتاپ، مەلجەمدى كورىنەدى.

بۇركىتتىڭ بۇدان باسقا: اقسارى، قاراكەر، كوكسۇرى، كەرالا، قىزىل جيرەن تۇستىلەرى دە كەزدەسەدى. تاجىريبەلى قۇسبەگىلەر قۇستىڭ وڭ-تۇسىنە قاراپ-اق ونىڭ ۇيا سالىپ، وسىپ-ونگەن مەكەنىن اجىراتا الادى. مىسالى، بيىك قۇزعا ۇيا سالعان بۇركىتتىڭ بالاپانى قاراكەر، كوكسۇرى بولادى دا، بەتباقتى وڭىرگە ۇيا سالعان بۇركىتتىڭ بالاپىن قىزىل جيرەن بولادى

قازاق قۇسبەگىلەرى بۇركىتتەردى باپتى جانە باپسىز قىران دەپ بولەدى. ناعىز قىران دەپ باپسىز قىران ايتادى. مىنەزى شاركەز بۇركىتتەردە بولادى، ول باۋلۋعا قيىن، وڭاي كونبەيدى، كىسىگە تەز ۇيىرلەسپەيدى، بارىنە جات كوزبەن قاراپ، سىلاپ-سيپاعاندى جاقتىرمايدى. اشىقسا السىرەپ، تويسا توقمەيسىلىپ، شىرعاعا وڭاي كونبەيدى. بۇنى قۇسبەگىلەر باپشىل قۇس دەيدى. ول قايىرۋعا ازەر كونگەنىمەن توڭسا، اشىقسا ادامعا تۇسەدى، ءارى ەرەكشە ساق كەلەدى. وتە زەردەلى قۇسبەگىلەر بولماسا، ونى كەز كەلگەن ادام باپتاي المايدى.

سونداي-اق، كانىگى قۇسبەگىلەر بۇركىتتى ىس-ارەكەتىنە قاراپ: باتىر قۇس، قۋ قۇس دەپ ەكىگە بولەدى. باتىر قۇس – اڭعال، البىرت، قوماعاي، جۇرەكتى، كۇشتى بولادى، اڭعا ورشەلەنە ۇمتىلادى. قارا قۇيرىق، قويان سياقتى قوڭىر اڭدار مەكەندەيتىن جەرلەردە مەكەندەيدى. كەيدە ىستىق جەرلەردى دە مەكەندەپ قالادى. جەم ىزدەپ الىسقا، قيان-تاۋعا بارماي بەتباق-كەرىشكە ۇيا سالاتىندارى كوپ بولادى. كۇندە اڭ اۋلاپ جەيدى. جەرگە كوپ قوناقتايتىندىقتان ءجۇنىن شىبىن-شىركەي كوبىرەك قىرقادى.

بۇنداي بۇركىت اڭ ۇستاپ، جەپ وتىرعاندا، اڭعا كۇيى كەلمەيتىن قۇستار نەمەسە اڭمەن الىسۋدى جاقتىرمايتىن ساياق بۇركىتتەر ۇشىپ كەلىپ ورتاقتاسسا، جەپ وتىرعان جەمىن وعان تاستاپ كەتە بەرەدى. بۇل باسقا قۇستان قورىققانى ەمەس، وزىنە-وزى سەنگەندىگىنىڭ بەلگىسى.

قۋ قۇستىڭ ءجۇنى جىڭىشكە، سىرتى جىلتىر قارا، تۇياعى ءيىر، جىلان باس، سۋ كوز كەلەدى. ادامعا تەز ءۇيىر بولمايدى، اڭ العاندا كوپ الىسپايدى. كۇشتى اڭعا اۋەستەنىپ تۇسپەيدى. قويان، ءشىل، كەكىلىك سياقتىلارعا قۇمار كەلەدى. بيىك، سالقىن، تاۋلارعا ۇيا سالادى. كوبىنسە، قارشىعا، سۇڭقار قاتارلى قۇستاردىڭ جەمىن تارتىپ جەيدى. بۇل تۇردەگى قۇستى ساياتشىلار مىرزا قۇس دەپ تە اتايدى. مىرزا قۇس كۇيشىل بولادى.

كانىگى قۇسبەگىلەر بۇركىتتىڭ تولارساعىن ۇستاپ كورەدى. ياعني، قۇستىڭ تولارساعى باسبارماقتىڭ العاشقى بۋىنىنا تولسا ونداي بۇركىتتى جاقسى قۇس دەپ ەسەپتەيدى. سول سياقتى، بۇركىتتىڭ اشاماي سۇيەگىنىڭ اراسىنا ەكى ساۋساقتىڭ باسى سىيسا نەمەسە بارماقتىڭ باسى كەڭ اينالىپ تۇرسا، بۇنى «ايىر سۇيەك اشامايلى قۇس» دەپ اتايدى. اشامايى بىتەۋ، تۇيىق قۇستار كۇيشىل كەلەدى، ونشا جاقسى بولمايدى.
اسا قىران بۇركىتىڭ بالاق
ءجۇنى قالىڭ، ءارى ساۋساقتارىنا قاراي توگىلىپ تۇرادى. تولارساق سۇيەگىنىڭ باسى جۋان، جىلىنشىك جاعى سۇيىرلەۋ بىتەدى. ءاربىر سۇيەگىنىڭ ءتۇبى جۋان، ۇشى جىڭىشكە كەلەدى. ەگەر جىلىنشىك سۇيەكتەرىنىڭ باس-اياعى بىردەي بولسا، مۇنداي قۇستاردى «جەلمەن ۇشاتىن قۇس» دەيدى، ول شابان، باپشىل بولادى.

بۇركىتتىڭ توپشىسى نەمەسە يىقتىڭ ەكى يىنىنەن باستاپ، پىشاق شالعىعا دەيىن سارعىش ارالاسقان اق جولاق جۇندەس بولسا، ونداي قۇستى وسى ءبىر ەرەكشە بەلگىسىنە بايلانىستى التايدىڭ اقيىعى دەپ اتايدى.

التايدىڭ اقيىعىنىڭ شىنجىر بالاق شۇبار ءتوس، اق بىلەك نەمەسە مۇز بالاق دەگەن تۇرلەرى دە كەزدەسەدى. مۇنداي قىران بۇركىتتەر تەك التاي تاۋىن مەكەندەيدى جانە از كەزدەسەدى.

جالپى التاي تاۋىن مەكەندەگەن بۇركىتتىڭ بالاپاندارى – كەسەك دەنەلى، اق شۇبار بولادى. دەگەنمەن، التايدىڭ اقيىعى دەنەسىنىڭ ۇلكەندىگى جاعىنان ەرەنقابىرعانىڭ «كەسكەن تەرەگىنە» جەتپەيدى.

           بولەش قاليۇلى قۇراستىرعان «قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇسبەگىلىك ونەرى» كىتابىنان الىندى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ