<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

حالقىنا قادىرلى ەدى، جاقىن ەدى تەرەڭ ويلى، تالانتتى اقىن ەدى

اقىمەتبەك انۋاربەك ۇلى

ساعىنۋ دەگەن جۇرەك تۇكپىرى مەن كوڭىل قۇرىشىندا جاتقان اسا ءبىر كيەلى ءسوز.ادەتتە كىمدى بولسا سونى ساعىنا بەرمەيدى،نەنى بولسا سونى اڭساي بەرمەيدى،نەگە بولسا سوعان قۇمارتا بەرمەيدى.ادام وزىنە تەرەڭ اسەر قالدىرعان اۋىق-اۋىق ويىن ءبولىپ،نازارىن اۋداراتىن ادامدى،ىستەردى، مەزگىلدەردى ساعىنا،اڭساي،قۇمارتا ەسكە الادى.

    حالىق وزىمەن تامىرلاس،تاعدىرلاس ءىرى-ءىرى تۇلعالاردى قاي-قاشان دا ەسىنەن ەكى ەل شىعارمايدى.ولاردىڭ ءىس ىزدەرىن،حالقىنا ىستەگەن جاقسىلىعىن ۇرپاقتان ۇرپاققا حالعاستىرىپ اڭگىمەلەپ وتىرادى.

    ءىرى تۇلعالار قاشان دا ازشىلىق بولادى. سەبەبى ولارعا قويىلاتىن ولشەم،تالعام،تالاپ وتە جوعارى.ولار ءمالىم ءبىر توپتىڭ نەمەسە ءمالىم ءبىر رايوننىڭ عانا ۋاكىلى ەمەس،جالپى حالىقتىڭ ۋاكىلى،پارتيامىزدىڭ تەڭدەسسىز بايلىعى.سوندىقتان دا حالىق ولاردى جۇرەگىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە ساقتايدى.ءبىزدىڭ حالقىمىز«جۇزدەن جۇيرىك،مىڭنان تۇلپار شىعادى»دەيدى.وسىنداي ولشەم-پرينسيپ بولعاندىقتان ءىرى تۇلعالار ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولىپ حالىق جۇرەگىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە ساقتالىپ،جاتتالىپ قالادى.

بۇل قاتاردا جۇڭگو توپىراعىنداعى باي-باقىتتى تۇرمىس وتكىزىپ جاتقان20-عاسىرداعى ءبىر جارىم ميلليونداي قازاق حالقىنان قوعامدىق سالا مەن اكىمشىلىك سالادان شىققان ءبىر شوعىر تۇلعالاردى ايتۋعا بولادى.ولار پارتيا ءۇشىن،حالىق ءۇشىن ەرشىمدى ەڭبەك ءسىڭىردى.ولاردىڭ باسىنان وتكىزگەن قوعامدىق،ساياسي،مادەني ورتاسى،كورگەن تاربيەسى،ءبىلىم ورەسى،كەشىرمەلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى.ءبىراق بۇلاردىڭ بارلىعى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىندا وتانىمىز ءۇشىن،حالقىمىز ءۇشىن ەڭبەك ءسىڭىرۋدى ەڭ جوعارى ماقساتتارى ەتە بىلگەن،ساياسي جاقتا قىراعى،قىزمەتتە بەلسەندى،زەرەك،سەزگىر،حالىق مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن اسىل قاسيەتكە يە.قۇرمانالى وسپانوۆ مىنە وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى.

    قۇرمانالى وسپان ۇلى1924-جىلى قازاقستاننىڭ الماتى وبلىسىنىڭ قازىرگى رايىمبەك اۋدانىنىڭ قىزىلبۇلاق دەگەن جەرىندە دۇنيە ەسىگىن اشقان.اكەسى وسپان1930-جىلدار ەلىمىزگە قونىس اۋدارىپ كەلىپ قۇلجا اۋدانىنىڭ قۇديارجۇز مالىسىنە ورنالاسقان.قۇرمانالى وسى جەردە باستاۋىشتى ۇيعۇر ءتىل-جازۋىندا ءبىتىرىپ،ىلە گيمنازياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ،1943-جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ،نىلقى اۋدانى قاراسۋ اۋىلىنىڭ جالىنقول،جارتوعان دەگەن قىستاقتارىندا مۇعالىم بولعان.1944-جىلى ءۇش ايماقتىڭ توڭكەرىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات ەتۋ ءۇشىن نىلقىدان قۇلجاعا شەرۋ تارتقاندا سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ قۇلجا قالاسىنا كىرىپ،قۇلجا قالاسىندا توڭكەرىسشىلەر قۇرعان ۇكىمەت شىعارعان«توڭكەرىس تاڭى»دەگەن گازەتتە1944-جىلى قاراشادان باستاپ ىستەي باستايدى.1948-جىلى ولكە جاعىنان شىعاتىن«وداق»جۋرنالى مەن«العا»گازەتىندە باس رەداكتور بولىپ ىستەيدى.

    ەلىمىز ازات بولىپ،كونە قوعامنىڭ ورنىن جاڭا قوعام باستى.كونە،شىرىك ءتۇزىم اۋدارىلىپ،شىت جاڭا سوتسياليستىك ءتۇزىم ورنادى،وسى كەزدە ىستەيتىن قىزمەتتەر وتە كوپ ەدى.زەرەك تە العىر قۇرەكەڭ قىزمەتتەگى شەبەرلىگى مەن بەلسەندىلىگىن ساۋلەلەندىرىپ،پارتيا ۇيىمىنىڭ تاپسىرعان مىندەتتەرىن كوڭىلدەگىدەي ورىنداپ وتىرادى.قۇرەكەڭنىڭ پارتياعا ادال،قابىلەتتى،ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جالىندى جاس ەكەنىن بايقاعان ۇيىم ونى 26جاسىندا ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار باس حاتشىسى ەتىپ بەكىتەدى.وسى كەزدە شىعىس شينجياڭعا اسا جاپالى مىندەتتەردى ورىنداۋعا گرۋپپا باستىعى ەتىپ جىبەرەدى.بۇل مىندەتتەردى كوڭىلدەگىدەي ورىندايدى.ۇيىم ونى جانە باۋلىپ شىنىقتىرۋ ءۇشىن،30جاسىندا ىلە ايماعىنا ورىنباسار ءۋاليى ەتىپ تاعايىندايدى.

ۇكىمەت قىزمەتىنە قانىق بولدى-اۋ دەگەندە ىلە جەرگىلىكتى پارتيا كوميتەتىنىڭ جوراسى،ۇگىت-ءناسيحات ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ،پارتيانىڭ ماڭىزدى قىزمەتتەرىن ىستەتەدى.سونىمەن1958-جىلى34جاسىندا ۇيىم وعان ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ،حالقى قالاپ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ3-كەزەكتى وبلىس باستىقتىعىنا سايلايدى.پارتيانىڭ باۋلىپ-تاربيەلەۋى،جەكە ءوزىنىڭ ۇمتىلۋى مەن قۇلشىنۋى،حالىقتىڭ قالاۋى مەن قولداۋى بولماسا ونداي ورىنعا ەشكىم دە وڭاي-وسپاق شىعا سالمايدى.بيىك ءمانساپتىڭ قاي-قاشان دا ادامدى ۇلى ماقساتقا ۇمتىلعانداي ورگە تارتا بەرەتىن كەزدەرى دە بولادى.قاعىلەز دە زەرەك ازامات زاماننىڭ تامىرىن قالت جىبەرمەي ءدال باسىپ،قاي جاعىنان بولماسىن ءوزىنىڭ الۋعا ءتيىستى ۇلەسىن الۋ ءۇشىن وتىزىندا وردا بۇزىپ ۇيىمنىڭ،حالىقتىڭ دەگەن جەرىنەن شىعىپ،اسا سىپايى ءبىلىمپازدىق تانىتىپ وتىرعان.

    وسى جىلداردا جازىلعان ولەڭدەرىندە جالىندى جاستىقتىڭ جانىڭدى جارىلقايتىن سىرشىل سەزىمدەرى جان جۇيەڭنىڭ جۇيكەلەرىن تولقىتىپ-اق جىبەرەدى.ماسەلەن،26جاسىندا ۋارشاۋادا جازعان«كۇركەشەدەن كۇللى الەمگە»دەگەن تولعاۋى،34جاسىندا تاشكەنتتە اشىلعان ازيا،افريكا جازۋشىلارىنىڭ باس قوسۋ جينالىسىنا قاتىناسقاندا جازعان«تاشكەنت»سياقتى بىرنەشە ولەڭى قۇرەكەڭنىڭ ناعىز اقىن ەكەندىگىن الەمگە ايگىلەدى.جوعارىداعى ولەڭدەر جيىنعا قاتىناسۋ بارىسىندا جازىلىپ،جيىنعا قاتىناسۋشىلارعا وقىلىپ،ناق مايداندا ەلدى ءسۇيسىندىرىپ قالماستان،ەلىمىزگە ورالعاننان كەيىن حانزۋ،ۇيعۇر تىلدەرىنە اۋدارىلىپ،گازەت-جۋرنالدار دا باسىلىم كوردى.مۇنى وقىعان حانزۋ،ۇيعۇر وقىرماندارى دا اقىننىڭ تالانتىنا ءتانتى بولدى.

-1940   جىلداردىڭ سوڭى مەن1950-جىلدار قۇرەكەڭ ءۇشىن ساياسي-اكىمشىلىك جاعىنان بولسىن،كوركەمونەرلىك جاسامپازدىق جاعىنان بولسىن كوزگە كورىنەرلىكتەي ەڭبەك سىڭىرگەن مەزگىل بولىپتى.ءبىر قوعامنىڭ ورنىنا تۇبىرىنەن ۇقسامايتىن ەكىنشى ءبىر قوعام ورناپ جاتقان وتپەلى داۋىردە قىزمەتتىڭ قانشالىق قاربالاس بولاتىندىعىن مولشەرلەۋگە بولادى.سونداي قاربالاس قىزمەتتى اقساتپاي،ءىسى ءتۇسىپ كەلگەندەردى قاقساتپاي، تىندىرىمدى جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ تۇنگى ۇيقىنى قيىپ جان سالا جاسامپازدىقپەن شۇعىلدانىپ«ارايلاپ ازاتتىقتىڭ اتتى تاڭى»،«پارتيامىز-قۇتتى ۇيامىز»،«كەشىرمەيمىن»،«پولشا قىزىنا»،«ەگىز ەكى قارىنداسىم»سياقتى ءبىر تالاي جاقسى ولەڭدەر جازعان.

-1940   جىلداردىڭ اياعى مەن1970-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن200دەن استام ولەڭ جازىپتى.تۋما تالانت ءبىر اقىن ءۇشىن بۇل سان كوپ سان ەمەس. اقىن ولەڭدى قارشا بوراتار ەدى.امال نە؟!1963-جىلى اقىننىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ،تايعاناق تاعدىرعا تاپ بولىپ،موينىنا سەنىمسىزدىكتىڭ ءسىرى قامتى ءىلىنىپ،قىزمەتتەن قول ءۇزدىرىپ،سوتسياليستىك ءتالىم-تاربيە مەكتەبىنە جىبەرىلىپ،ول مەكتەپتى ءبىر وقىعاندا مول وقىپ18جىلدى وتكىزدى.تەك پارتيا11-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى جالپى ماجىلىسىنەن كەيىن عانا باس بوستاندىق الدى.

    باسىنان توماعاسى الىنعان ءتاڭىر تاۋىنىڭ تاستۇلەك قىرانى1980-1990-جىلداردىڭ اراسىندا عانا250دەن استام ولەڭ جازىپتى.1980-جىلداردا جازىلعان«ونىڭ ءوڭى مەن ءتۇسى»اتتى باللاداسى تەك قۇرەكەڭ شىعارمالارىنىڭ شوقتىعى عانا ەمەس،ەلىمىزدەگى قازاق پوەزياسىنىڭ باسقاشا سلوۆپەن جازىلعان قوماقتى تابىسى بولىپ قالدى.بۇل شىعارما جاريالانعاننان كەيىن قالامگەرلەر ارت-ارتىنان ماقالا جازىپ،ونى ول جاعىنان دا،بۇل جاعىنان دا تالداي باستادى.ءسويتىپ بۇل حانزۋ،ۇيعۇر تىلدەرىنە اۋدارىلىپ،ولاردىڭ دا جاقسى اڭىسىن قوزعادى.مەملەكەت بويىنشا از ۇلت ادەبيەتىندەگى ۇزدىك تۋىندىلاردى باعالاۋدا1-دارەجەلى سيلىققا يە بولدى.

«يماندى كىسىنى قالاي جاتتى دەرىڭ بار»دەگەندەي تالانتى تاسىپ،دەسى ءجۇرىپ،كوڭىلى كوبەڭسىپ،قالاي جازسا دا،نەنى جازسا دا قابىلەتى مەن دارىنى جەتىپ تۇرعانىن كەيىن ادەبيەت-كوركەمونەردىڭ بارلىق سالاسىندا قالام تەربەگەندىگى ايگىلەدى.ماسەلەن،باسقالارمەن بىرىگىپ جازعان «ءساليحا ـ سامەن»ليبرەوتتوسى،ءوزى جازعان«قىز بەيىتى»تراگەدياسى،«تاۋداعى دادۇي»درامماسى،«بولاتبەك»داستانى جانە ەسسەلەر،سونداي-اق كوركەمونەردى زەرتتەۋ تۋرالى شىعارمالارى،ادەبيەت تانۋ ماقالالارى،وسىنىڭ بارلىعى ادەبيەتكە دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرلىكپەن جازىلعان.

    قۇرەكەڭنىڭ1957-جىلى ورتالىق ۇلتتار باسپاسىنان«شاتتىق جىرلارى»دەگەن تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى شىقتى.سونان ارادا ءتۇرلى سەبەپتەر سالدارىنان ءۇزىلىس جاساپ،1980-جىلى ورتالىق ۇلتتار باسپاسىنان«تيانشان جىرلارى»جيناعى،1981-جىلى شينجياڭ حالىق باسپاسىنان«مەرۋەرتتەر»جيناعى،1983 -جىلى ۇلتتار باسپاسىنان«جىلدار ءىزى»جيناعى،1988-جىلى ىلە حالىق باسپاسىنان«الۋان اۋەندەر»جيناعى،1991-جىلى شينجياڭ جاستار-ورەندەر باسپاسىنان«ءۇش مايدان»اتتى ەستەلىگى وقىرمان قاۋىممەن ديدارلاسۋدان سىرت،«كۇركەشەدەن كۇللى الەمگە»دەگەن جيناعى بەيجيڭ جازۋشىلار باسپاسىنان جارىق كوردى.

سوناۋ 1950-جىلعى«كۇركەشەدەن كۇللى الەمگە»دەگەن ولەڭىنەن1980-جىلدارداعى«ونىڭ ءوڭى مەن ءتۇسى»دەگەن باللاداسىنا دەيىنگى جاسامپازدىق بارىسىنا قايتا نازار اۋدارساق ۇزدىكسىز ءوسىپ،ورلەپ وتىرعاندىعىن انىق كورۋگە بولادى.

    ءبىز بۇل ارادا قۇرەكەڭنىڭ شىعارمالارىن زەرتتەپ،زەردەلەپ ءبىر-بىردەن تالداۋ جاساۋدى ماقسات ەتپەدىك.ول بۇل ماقالانىڭ مىندەتى ەمەس، وتكەنگە نازار سالساق قۇرەكەڭ شىعارمالارىن زەرتتەۋ سوناۋ ەرتەدە-اق باستالعان ەكەن.پروفەسسور،عالىم،زەرتتەرمەندەردەن20داي ادام تالداۋ،زەرتتەۋ ماقالالارىن جازىپتى.

«ءالىمدى(عالىم)جەردە اۋزىڭدى تي»دەگەن ەكەن ءدانىشپاندار.سوندىقتان زەرتتەۋ دەگەن جاققا ات باسىن بۇرمادىق.

    ءبىلىم مەن اقىل ادامعا كوپتىك ەتپەيدى.ەگەر سىزدە مول ءبىلىم،كەمەلدى اقىل بولسا باعىڭىزدىڭ جانعانى جانعان.بويىڭىزداعى ءبىلىم مەن اقىلدى ەشكىم تارتىپ الا المايدى.ول ءسىزدىڭ رۋحاني بايلىعىڭىز.رۋحاني كۇيىڭىز باي بولعان ەكەن،سىزدەن مىقتى،سىزدەن باقىتتى ادام جوق،ەردىڭ ەرى باسىنا كۇن تۋعاندا سىنالادى.وتىز جاسىندا وردا بۇزىپ،ومىراۋلاپ كەلە جاتقان جالىندى جاسقا سول كەزدەگى قانجارداي قادالعان جالالار مەن ءزىل باتپان قالپاق تا وڭاي تيگەن ەمەس.ەگەر ءبىلىمسىز،اقىلسىز،بوركەمىك جان بولسا سول كەتكەننەن سۋ اياعى قۇردىمعا ءبىر-اق كەتەتىن ەدى.قۇرەكەڭدى الىپ شىققان«توزبايتىن تون-اقىل»مەن بالا كەزىنەن جيناعان ءبىلىم،سونداي-اق اتاسىنىڭ قانى مەن اناسىنىڭ ءسۇتى ارقىلى سۇيەگىنە سىڭگەن تالانتى ەدى.

«مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق»دەيدى حالىق.قۇرەكەڭدى تۇڭعىش كورگەنىم1958-جىلداردىڭ9-،10-ايلارى.ول كەزدە مەن ىلە احىمەتجان قاسىمي اتىنداعى پەداگوگيكالىق مەكتەپتىڭ ەكىنشى جىلدىعىندا وقيمىن(بۇل قازىرگى ىلە سىفان شۋەيۋاننىڭ ءتۇپ ـ توركىنى).تۇستەن كەيىنگى ساباقتان تۇسكەن كەز ەدى.«وبلىس باستىعى قۇرمانالى كەلىپتى،جاتاقتى ارالاپ ءجۇر،جاتاقتارىڭدى تازالاپ قويىڭدار»دەپ كلاس جەتەكشىمىز وڭالبەك مۇعالىم ءبىزدى ۇيىمداستىردى.سودان كەيىن ونشا كەشىكپەي جانىندا بەس التى ادام بار،ورتا بويلى،اقسارى جىگىت جىلى كۇلىمسىرەپ، وقۋشىلارعا باسىن يزەپ امانداسىپ،بارلىعىن باستاپ ءبىر-ەكى جاتاققا كىرىپ شىقتى.ولار ءوزارا ازىلدەسىپ،كۇلىسىپ،وقۋشىلارعا دەم بەرىپ قايتادان تەز قايتىپ كەتتى.

ەكىنشى رەتكى ءديدارلاسۋ ءبىزدىڭ ۇيدە بولدى.بۇل وبلىستىڭ كۇيتۇندەگى كەزى،مەن1979-جىلدىڭ9-ايىندا ۇلكەن ۇلىم ماعاۋياعا سۇندەت توي جاسادىم،ول كەزدە قۇلجادا قازاق از،تويعا شاقىرساڭىز ءبىر ۇيلىك قانا شىعادى.ءۇيىمىز قازىرگى15-باستاۋىشتىڭ جانىنداعى وقۋ-اعارتۋ مەكەمەسىنىڭ سەميالىقتار اۋلاسىندا ەدى.دايىندىق جۇمىسىمەن بولىپ جۇرگەن كەزدە،پارتيا مەكتەبىندە ىستەيتىن اۋىلداسىم ءسىلامجان مەن ابدەيبەك دەگەن وبلىستىق پارتيا مەكتەبىنىڭ ەكى مۇعالىمى مەنى ىزدەپ كەلىپتى.ولار:

-    توي دايىندىعىڭ قانداي،ءبىز كومەكتەسەتىن ىستەر بار ما؟- دەدى.

-تۋ بيە،اتان وگىز سويايىن دەسەم قالتا جۇقالتاڭ بولىپ تۇر،جالعىز قويدى باعانا جايعاستىرىپ قويدى جىگىتتەر،-دەدىم.انا-مىنا اڭگىمەدە بولدىق.

-قۇرمانالى اقساقال ازات بولدى ما؟- دەپ سۇرادىم ءبىر ءسوز ورايىندا.ابدەيبەك:

قالاي، تويعا شاقىرايىن دەيسىڭ بە؟قازىر بۇرىنعىداي قىسىپ تۇرعان زامان جوق،شاقىرساڭ مەن ەرتىپ كەلەيىن،- دەدى.مەن ويلانباستان:

-ەرتىپ كەلىڭىز،-دەدىم دە،زامانداسى عوي رازۋاندى،مۇقپۇل ءالانى قوسا شاقىرىپ قويايىن،«تەڭ تەڭىمەن، تەزەك قابىمەن»دەگەن،بۇرىن بىرگە ىستەپ جۇرگەن ۇزەڭگى جولداستار ەمەس پە،- دەپ ەدىم،ءسىلامجان مەن ابدەيبەك:

-   مۇنى جاقسى ويلاپسىڭ،سولاي ىستەگەنىڭ وتە جاقسى،- دەدى.

    رازۋاندى ىزدەپ بارسام توعىزتاراۋعا كەتىپتى.مۇقپۇل ءالانى ىزدەپ بارىپ جاعدايدى ايتىپ ەدىم،ۋاعىندا باراتىنىن ايتتى.مۇقپۇل ءالا كەزىندە قۇلجا اۋدانىنىڭ اكىمى،قالجا قالاسىنىڭ باستىعى بولعان.سول كەزدە ىلە ايماعىنىڭ ورىنباسار باستىعى ەدى.ۇيعۇر ۇلتىنان شىققان ءتىلدى-جاقتى،كوپ ىستەن حابارلى سۇڭعىلا باسشى بولاتىن.قۇرەكەڭ باسقالاردان بۇرىنىراق كەلىپ،تويعا كەلگەن ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ وتىردى.ءبىرازدان كەيىن مۇقپۇل دا كەلدى.ەكەۋى ءازىل-قالجىڭ ايتىسىپ شۇيىركەلەسىپ قالدى.

مەنىڭ جۇبايىم ناعيمان ومار قىزى كەستە-كانۋا تىگۋگە شەبەر بولعاندىعى ءۇشىن ءتورت-بەس جاستىق،توسەك پەردە،كيىم جاپقىش تىگىپ،ءۇيدىڭ ءىشىن جايناتىپ قويعان ەدى.مۇنى كورىپ قۇرەكەڭ:

-   مىنانى كەلىن ءوزى ىستەدى مە؟نەدەگەن شەبەر،مەن مۇنداي ادەمى تىگىلگەن كەستە-كانۋانى از كوردىم.ءاي،اقىمەتبەك،كەلىندى شاقىر،- دەدى. ناعيمان كەلىپ اسا ىلتيپاتپەن سالەم جاسادى.قۇرەكەڭ:

-   ۇزاق جىل بولدى،ەل-جۇرتتىڭ تويىنا شاقىرىلمادىم.قاراعىم،كەلىن،اقىمەتبەك ەكەۋىڭ ءبىرىنشى بولىپ تويعا شاقىرىپ وتىرسىڭدار،بۇل دا سەندەردىڭ بىلگەندىكتەرىڭ،بالالارىڭنىڭ ءومىر-جاسى ۇزىن بولسىن،-دەپ اعىنان اقتارىلدى.

    ول كەزدە كەلسىن-كەلمەسىن تانسى ويناۋ موداعا اينالعان.ەسىك الدىنا شىعىپ تانسا وينالدى.ەكى اقساقالعا ورىندىق قويعانبىز.ولار سول ورىندىقتا وتىرعان.ءبىر ۋاقىتتا قۇرەكەڭ:

-   ەي،مۇقپۇل،ۇيعۇرلار بيگە پالەسىڭدەر عوي،ءبىر بيلەپ جىبەر دەدى.مۇقپۇل ماقۇلدىق بەرىپ بيلەپ جۇرگەندە،ەسىك الدىنداعى ءساي ۇراسىنىڭ قاقپاعى ءتۇسىپ كەتىپ،مۇقپۇل ءبىر اياعىن شالىس باسىپ الدى.ءۇي يەسى مەن قىسىلىپ كەتتىم.مۇقپۇل قالجىڭعا مىقتى ەدى.قۇرەكەڭە قاراپ:

-   قۇربانعالي،سىلەر ءساي ۇرا قازا المايسىزدار،جۇمۇ،-دەپ ءسوز اياعىن قالجىڭعا اينالدىرىپ جىبەردى.كوپشىلىك كۇلىپ ءبىر جادىراپ قالدى.قازاق ايتەۋىر ىرىمشىل حالىقپىز عوي،قۇرەكەڭنىڭ بالامىز ماعاۋيانىڭ سۇندەت تويىنا قاتىناسىپ،وت باسىمىزدان ءدام تاتۋىن مەن جاقسىعا بالاپ ءجۇردىم.

    ادام جىلقى مىنەزدى ەمەس پە،بوستاندىعى باسىنا تيگەننەن كەيىنگى وسى مەزگىلدە،قۇرەكەڭ جولىققان ادامعا جۇرەك كوزىمەن قاراپ،كوزىنە كۇلكى ءۇيىرىلىپ،جانارىنان نۇر توگىلىپ،شىرايىنا قان جۇگىرە باستاعانداي ەدى.

-1986    جىلدىڭ جازىندا قۇرەكەڭ قىزمەت بابىمەن ىلەگە كەلدى.(بۇل كەزدە اۆتونوميالى رايوندىق ادەبيەت ـ كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى ەدى.كەيىن اۆتونوميالى رايوندىق حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن اتقاردى).العاشىندا ىلە وبلىسىندا بولدى.كەيىننەن ىلە ايماعىنا كەلدى.بالداي ءتاتتى بالالىعى،قىزۋى مەن قىزىعى مول جىگىتتىك شاعى وتكەن،كوڭىلىنىڭ كوزى،تابانىنىڭ ءىزى قالعان جەردى كورىپ ءبىر ارالاپ قايتقىسى كەلگەن ەكەن.ءبىرى،اسەتتىڭ قابىر باسىنا بارىپ،اسەتكە تۇرعىزىلعان قۇلىپتاستى كورۋ،قۇران حاتىم جاساۋ؛ ەندى ءبىرى، ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ بازاسى بولعان،ءوزى تۇڭعىش1943-جىلى قىزمەتكە قاتىناسقان،نىلقى اۋدانى قاراسۋ اۋىلىنىڭ جالىنقول، جارتوعان دەگەن جەردەگى كونەكوز اعارتۋشىلارمەن ءديدارلاسۋ ەكەن.اسەتتىڭ قابىرىنىڭ باسىنا اسحات كەرىمباي ۇلى باستاپ باردى.بۇل ساپاردان كوڭىلدى ورالدى.

-   اسەتتىڭ سۇيەگىنىڭ قايدا جاتقاندىعى تۋرالى ەل ءىشى-سىرتىنداعى باسپالار ءار ءتۇرلى ايتادى.بىرەۋى قۇلجا قالاسىنىڭ ماڭىندا دەسەدى.بىرەۋى بۇراتالانىڭ اراسان اۋدانىندا،سايرام بويىندا،ۇلانبۋرادا دەپ سان-ساققا جۇگىرتەدى.اسحات اسەتتىڭ قابىرىن جاقسى جاساتىپ قويىپتى،ەندى جۇرت ساۋەگەيسىپ ولاي-بۇلاي سويلەمەيتىن بولىپتى.اقىمەتبەك،سەن كوكقامىردىڭ جون-جوتالارىن ارالاپ كوردىڭ بە؟-دەدى.مەن:

-   ءبىز ىلە ايماعى وتكىزگەن5-رەتكى اقىندار ايتىسىنىڭ بىرەۋىن ادەيى قۇلجا اۋدانىنا ورنالاستىردىق.ايتىس بىتكەننەن كەيىن ەل-جۇرت اۋزىنان تاستامايتىن قايشى-شىرگە جايلاۋىنا بارىپ اسىقپاي ءۇش كۇن تۇردىم،ماشينا بارا الاتىن جەردىڭ تالايىن ارالادىم.ءبىزدىڭ وسى ىلەدە ءور تەكەستىڭ بالىقسۋى،تەكەستىڭ قاراجونى،توعىزتاراۋدىڭ كولدەنەڭى،نىلقىنىڭ تاڭبالىسى،كۇنەستىڭ اقوزەنى،قۇلجا اۋدانىنىڭ قايشى-شىرگەسى،قورعاستىڭ اقتاسىنداي كوزىڭدى قىتىقتار كوركەم كورىنىس تابۋ مۇمكىن ەمەس.وسى«ىلە»دەگەن ءسوز قۇلاعىما تيسە،كوڭىلىم الىپ ۇشىپ،«ءيى قانعان تەرىدەي» بىلبىراپ،سەزىمىم سەرپىلىپ،جان جۇيەم جادىراپ-اق قالادى،-دەدىم.

-   جارايدى،جارايدى.ەرەكشە تەبىرەنىپ اعىڭنان اقتارىلدىڭ-اۋ،بۇل ايتقانىڭ مەنىڭ ەسىمە ەرتەرەكتە جازعان:

    ىلە دەسە،ىرىس تۇنعان ىلەنىڭ

    ءسۇتى تۇر عوي سۋىن بال دەپ بىلەمىن.

    ءومىر مەنى وگەيسىتكەن كۇندە دە،

    جاقسىلىقتى ىلەگە مەن تىلەدىم.-دەگەن ولەڭىم ءتۇسىپ تۇر.ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ بايىرعى مەكەنى وسى ىلە عوي.ول جاق-بۇل جاقتا ءجۇرىپ ىلەگە كەلسەم،ءبىر جاساپ تۇلەپ قالامىن،ەكى-ءۇش جىل كورمەسەم ساعىنىپ اڭسايمىن دا تۇرامىن،-دەدى.

    اقىن بىتكەننىڭ بارلىعىنىڭ اسەرلى،باۋراعىش،شەشەن سويلەۋى ناعايبىل.ال مەن كورگەندەردىڭ ىشىندە ماقالداپ،ماتەلدەپ،مانەرلەپ،ءسوز دەگەنىڭىزدى تۇيدەك-تۇيدەگىمەن تاستايتىن،قارا ءتىلدى،ءدىلمار اقىن وسى قۇرەكەڭ ەدى.

    قۇلجا اۋدانىنان كەلگەننەن كەيىن،ءۇش كۇن تۋىس-تۋعان،دوس-جاراندارىنا امان-سالەم جاساپ ارالاپ ءجۇردى.ءتورتىنشى كۇنى مەن اقساقالعا جولسەرىك بولىپ،ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ وشاعى نىلقى اۋدانىنا قاراي اتتاندىق.باعىتىمىز تۇڭعىش رەت قىزمەتكە قاتىناسقانداعى ىستەگەن جەرى قاراسۋ اۋىلىنىڭ جالىنقول،جارتوعان قىستاقتارى ەدى.

    ايماقتىق اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ سول كەزدەگى كەڭسە مەڭگەرۋشىسى داباي نۇراقىن ۇلى ءبىز اتتاناردا ماعان كەلىپ،اۋدان باسشىلارىنا حابارلاپ، ورنالاستىرىپ قويعانىن دوكلاد ەتكەن ەدى.ءبىز كەلسەك مەكتەپ اۋلاسىنا ءبىرتالاي ادام جينالىپتى.اۋدان باسشىلارى دا سول جەرگە دايىن بولعان ەكەن. قۇرەكەڭ ماشينا توقتار-توقتاماستان اسىعىس-ۇسىگىس ماشينادان ءتۇسىپ،حالىققا ارالاسىپ،امانداسىپ،قۇشاقتاسىپ كەتتى.اسىرەسە،جاستارى ەگدەلەپ، دەنەلەرى ەڭكەيىڭكى تارتقان مۇعالىمدەر جاعىنا بۇرىلعاندا قۋانىش سەزىمىن باسا الماي،تەرەڭ تەبىرەنىپ كەتتى.ويىنا بۇرىنعى كەزدەرى ءتۇستى-اۋ دەيمىن،اۋزىنا ءسوز تۇسپەي باسىن يزەي بەردى.امانداسۋدىڭ سوڭى قارت زەينەتكەر،كەزىندە قۇرەكەڭنىڭ ۇيىندە جاتقان نۇرعالي اقساقالدىڭ ۇيىندە بولدى.داستارقان ۇستىندە تانىس-ءبىلىس ادامداردىڭ اتىن اتاپ،ءتۇسىن تۇستەپ سۇراپ قانا قويماي،ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ احۋالىن سۇراپ وتىردى. سوندا مىناداي ءبىر اڭگىمەنى سۋىرتپاقتاپ كوپشىلىككە ايتىپ بەردى.

-    جانىمدا ءبىر سەرىگىم بار،اتقا مىنگەسىپ تۇڭعىش رەت وسى جاققا قاراي جۇردىك.قاراسۋدان ورلەپ كەلە جاتساق،جولدا ءبىر كىشىلەۋ بوز ءۇي تۇر ەكەن،شولدەپ كەتىپ سول ۇيگە بۇرىلدىق.وزدەرى شاي ءىشىپ وتىر ەكەن،بىزگە دە شاي قۇيدى.وتاعاسى سوزشەڭ ادام سەكىلدى.بىزدەن ونى–بۇنى سۇراپ مازا بەرمەدى.ول كىسى سۇراعان كەيبىر ىستەردى ءبىز دە بىلمەيمىز.مەن سۇراقتان قۇتىلۋ ءۇشىن،حال–جايلارىڭىز قالاي؟–دەپ سۇرادىم.

-   كورىپ وتىرسىڭ عوي،نەسىن سۇرايسىڭ،قاراعىم،قاراتابان،قاراجون قازاق دەگەن حالىقپىز عوي،بارىنە دە شىداپ كەلەمىز،قىستا نە ءىشىپ،نە جەيتىنىمىزدى بىلمەيمىز،بۇل شىنىم،–دەدى.مەن سۇراعانىما قاراداي قىسىلىپ كەتتىم.شىنىندا ول كەزدە حالىقتىڭ تۇرمىسى قاقىراپ–اق تۇر ەدى.ءبىر اپتادا ءبىر رەت ماي قوڭىرسىتىپ تاماق جاسايتىن وتباسىلار جوق ەدى.باعانادان ىقىلاسپەن دەن قويا تىڭداپ وتىرعان ءبىر قارت مۇعالىم:

-   ول ايتقانىڭىز راس،ءسىز ايتقان كىسى مىنا ەدىگە تۇرسىنباي دەگەن ادام ەدى.ول ءسىزدىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ شاي ءىشىپ اڭگىمەلەسكەنىڭىزدى ايتىپ ءجۇردى،–دەپ كەڭكىلدەپ كۇلدى.

    تۇستەن كەيىن قايتاتىن بولىپ،ەڭىسكە قاراي ەڭكەيدىك، سايدىڭ ءبىر بەتكەيىن الىپ جاتقان قالىڭ قابىر بار ەكەن،قۇرەكەڭ ماشيناسىن سولاي قاراي بۇرعىزىپ بارىپ توقتادى. ماشينادان ءبارىمىز دە تۇستىك.

-   مىنە،وسى جەردە جاتقاندار دەرلىك ازاتتىق جولىندا قان توككەن قۇرباندار،ءبىزدىڭ بۇگىنگىدەي باي–باقىتتى تۇرمىس وتكىزۋىمىزگە بۇلار دا ەسە قوسقاندار،سوندىقتان قۇران حاتىم جاساپ قويايىق،–دەدى.ىشىمىزدەن ءبىر جاسى ۇلكەن ادام قۇران وقىدى.ءبارىمىز ورنىمىزدان تۇرعان كەزدە،قۇرەكەڭ ءبىر دەل–سال ادامداي ورنىنان ارەڭ تۇرىپ،ول جاق،بۇل جاعىنا كوز توقتاتا قاراپ،اسا ءبىر جابىرقاڭقى بەينە تانىتتى:

-   وسىلاردىڭ كەيبىرەۋىن تانۋشى ەدىم،سولاردىڭ ءىس-ىزدەرى كوز الدىما كەلىپ وي–سوقتى بولىپ تۇرمىن.ءاي قايران دۇنيە–اي،ءبارىمىز بۇل ءومىردىڭ قوناعىمىز عوي،–دەپ كوڭىلى بوساڭقىراپ كەتتى.

-1998   جىلى ۇرىمجىگە جيىنعا بارعان ءبىر جولى قۇرەكەڭنىڭ شيپاحانادا جاتقانىن ەستىپ،كوڭىلىن سۇرايىن دەپ شيپاحاناعا بارسام،ۇيىنە كەتىپ قالىپتى.بارامىن دەپ وقتالعاننان كەيىن كەشتە ۇيىنە بارىپ كوڭىلىن سۇرادىم.جەڭگەمىز جىلى شىرايمەن قارسى الىپ،ىشكى ۇيدەن دەمالىپ جاتقان اعامىزدى شاقىرىپ شىقتى.قۇرەكەڭ كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ەمەن–جارقىن قارسى الدى.ءوزى جەلپىنىپ شابىتپەن سويلەپ وتىردى.

-   اقىمەتبەك،پارتيانىڭ تاپسىرعان قىزمەتىن،ءسوزسىز،جاقسى ىستەۋ كەرەك.پارتيامىزدىڭ ويلايتىنى حالىق قامى،حالىق پەن پارتيا ءبىر تۇتاس تۇلعا.ال مىندەتتى،بورىشتى،قىزمەتتى جاقسى ىستەي ءجۇرىپ،الىمى مەن شالىمى جەتەتىن اڭعارلى ازاماتتار باسقا جۇمىستاردى دا ىستەپ ءجۇر،سونىڭ ءبىرى ءوزىڭسىڭ،وي،سەن،«ىلە سالتاناتىن»ىستەۋگە قانشا اقشا جٷمسادىڭ؟اقشاسىز جۇمىس بىتپەيدى ەمەس پە؟–دەدى.مەن:

-370 مىڭ يۋانداي اقشا كەتتى،مۇنداي اقشانى ءبىر جىلدا شىعارۋ ول كەزدە مۇمكىن ەمەس،باس–اياعى3-4جىلدا قارىزدان قۇتىلدىم.كوپ ىستەردى شىعىستاعى بەس اۋدانعا سۇيەنىپ جۇرگىزدىم،–دەدىم.

-   كىتابىن تۇرسىنالى ىرىسكەلدى باس بولىپ جازىپتى عوي،ول قابىرعالى جازۋشى،كاسىپتىك جازۋشىلارعا كينو سەنەرياسىن جازۋ ونشا قيىن ەمەس. الايدا،جازعان تۋىندىڭدى كينو رەجيسسەرى ءبىر وزگەرتەدى،كينو الۋ بارىسىندا جانە وزگەرىپ جاتادى.وسى كەيىنگى جىلداردا ەكى سەنەريا كىتابىن جازعان ەدىم،قارجى تياناقتانباي الىنباي قالدى،–دەدى قۇرەكەڭ.ارادا جانە باسقا اڭگىمەلەردى ايتا وتىردى.سونان ءبىر ۋاقىتتا ەسىنە توسىننان ءبىر نارسە تۇسكەندەي:

-   الگى«الپىس ەكى قوڭىردى دا»سەن قولعا الىپ ىستەدىڭ ەمەس پە،ول نە بولدى؟– دەدى.مەن:

-«الپىس ەكى قوڭىر»جالعاستى ىستەلىپ جاتىر دەدىم.

-مەن وبلىس باستىعى بولىپ تۇرعان كەزدە ەل-جۇرت اۋىزعا الىپ ايتىپ ءجۇردى.ءبىز تەك حالىق ىشىندەگى قازىنالاردى جيناۋدان ارى اسا المادىق.– دەپ تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ ويلانىپ وتىرىپ قالدى.«وتكەندى ويلاۋدان قيامەت جوق»دەگەن ءبىر دانىشپاننىڭ ءسوزى ويىما ورالىپ،دەرەۋ اڭگىمەنى جالىنقول،جارتوعانعا بۇردىم...

    بۇل جولعى كەزدەسۋ مەنىڭ وسى ءبىر ءىرى تۇلعانى سوڭعى رەت كورۋىم بولىپ قالارىن ويلاماعان ەدىم.

    بىلىكتى دە جىلىكتى قوعام قايراتكەرى،وسى زامان ادەبيەتىمىزبەن تاعدىرى ءبىر،تالانتتى اقىن قۇرمانالى وسپانوۆ وشپەس ەڭبەگى ارقىلى حالىقتىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالارى حاق.

    كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn