<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

ەسەنكەلدى ءبيدىڭ كەسەنەسى جونىندە تىڭ دەرەك

قىزىركەلدى ءابدىراحمان ۇلى

ەسەنكەلدى قۇداينازار ۇلى جونىندە ەلىمىزدە ورتالق ۇلتتار باسپاسىنىڭ«قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار»اتتى جەلىلەس كىتابىندا،تاريحشى جاقىپ ءجۇنىس ۇلى مەن كۇنەس اۋدانىنداعى ەركەباي قابىلجان ۇلى جازعان«ەسەنكەلدى باتىر»دەگەن تاريحي كىتابىندا ءبىرشاما تولىق باياندالعان.سونىمەن بىرگە،جانات احمادي ۇلىنىڭ«ەسەنكەلدى ءبي»دەگەن تاريحي رومانىندا دا تاريحي،ادەبي تۇرعىدان بەلگىلى دەرەكتەر بەرىلدى.دوسبەر ساۋرىق ۇلىنىڭ «ءۇش جەتىم»داستانىندا،جاڭاتاي قابدىكەرىم ۇلىنىڭ«ەسەنكەلدى ءبي»داستانىندا،ابدىرەشىت بايبولاتوۆ قۇراستىرعان«قازاق شەجىرەلەرىندە» ەسەنكەلدى ابىلايدىڭ ءجۇز باتىرىنىڭ ءبىرى ەتىپ كورسەتىلەدى.نىسانبەك تورەقۇلوۆ پەن مۇحتار قازىبەكوۆ قۇراستىرعان«قازاقتىڭ بەلدى ءبي شەشەندەرى»اتتى كىتاپتا ەسەنكەلدىنى«قازاقتىڭ بەلدى بيلەرىنىڭ ءبىرى» دەيدى.
  ەندى ەسەنكەلدى كەسەنەسىنىڭ ورنى تۋرالى دەرەكتەرگە توقتالايىق.
  ءبىرىنشى دەرەك:2007-جىلى14-تامىز كۇنى التاي ايماعى قابا اۋدانىندا وتكىزىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق اقىندار ايتىسىنىڭ باستالۋ سالتىنا قاتىناسقان سوڭ،جەمەنەيدەگى اعايىن تۇىستارعا،ۇلكەن-كىشىگە سالەم بەرە كەتۋ ءۇشىن ات باسىن ساۋىرعا بۇردىم.ەرتەسى تاڭەرتەڭ حاميت راجان ۇلى اتامىزدىڭ ۇيىنە ءدام تاتۋعا باردىق.حاميت اقساقال شەشەن ءتىلدى،شەجىرەشى،اقىندىعى دا بار تاريحي دەرەكتەردى جاتقا بىلەتىن سۇڭعىلا ادام.
  ول كىسى ءبىر ءسوز ارەدىگىندە:
  ــ وي،قىزىركەلدى،سەن وسىندا تۇرعاندا سان رەت ەسىمە ءتۇسىپ،ايتىپ قويامىن دەپ ۇمىتىپ جۇرگەن ءبىر سىر بار ەدى.وسى سەندەردىڭ ەلدە تاريحتا ەسەنكەلدى دەگەن ءبىر ارۋاقتى ادام وتكەن ەمەسپە؟-دەدى.
  ــ يا سولاي اقساقال،ول كىسى جونىندە نە بىلەسىز؟-دەدىم.
  ــ مەن اتالارىڭنىڭ قابىرىن بىلەمىن.ول بەلارىقتىڭ ار جاعىندا عانا كوز كورىم جەردە تۇر،-دەدى.
  ــ بۇل ءبىر اڭگىمە-عوي،ناق سول كىسىنىڭ قابىرى ما؟
  ــ ەگەر قىزاي ەلىندە ءبىر ەسەنكەلدى وتسە كەسەنەسى سول،ەكەۋ بولسا بىرىنىكى،-دەدى قاميت اتا سەنىمدى تۇردە.ودان ارى ءسوزىن جالعاعان ول كىسى:1944-جىلى تامىزدا جەمەنەيدى گومينداڭ قايتا باسىپ الىپ،جەمەنەي ەلى قازاقستاننىڭ زايسان اۋدانىنا بارىپ قىستادىق.مەنىڭ 14جاس كەزىم ەدى.حات-ساۋاتىم بار.اكەم مارقۇممەن ەلدى باستاپ كەلگەندەردىڭ ءبىرى مولداسالام(ۇيعىر)جاقىن وتكەن ادامدار ەدى.ءبىر كۇنى مولداسالام كەلىپ«مىنا بالاڭ ءبىزدىڭ ۇيدە تۇرسىن،كومەكتەسسىن»-دەپ الىپ كەتتى.سودان ءۇي شارۋاسىنا كومەكتەسىپ،مال-جانىنا قارادىم.جازعىتۇرىم ەل شەكاراعا جاقىنداپ كوشىپ كەلدى.سول كەزدە مولداسالامنىڭ مالىن باعىپ جۇرگەنىمدە رۋى كەرەي ىشىندە يتەلى ەلەگەن دەگەن اقساقال«بالام مىنا زيرات قىزاي ەسەنكەلدى دەگەن كىسىنىڭ زيراتى،ۇلكەندەر ارى-بەرى وتكەندە ارناۋلى ءتۇسىپ قۇران وقىپ وتەدى،ەسىڭدە بولسىن»دەپ ايتقان ەدى. سودان بەرى ەسىمدە ساقتاپ كەلەمىن،-دەدى.
  سونىمەن حاميت اقساقالدى الىپ بەلارىققا تارتتىق.186-تۋاننان سارولەڭگە باراتىن شەكارا قورعانىس تاس جولىمەن از ورلەپ بارعاندا حاميت اقساقال:
  ــ وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى انەۋ توبەشىكتىڭ باۋرايىندا كورىنگەن كۇمبەز سول ەسەنكەلدىنىڭ قابىرى،ۇستىنە تۇرعىزىلعان كۇمبەز.-دەدى قولىمەن ۇلكەن لاستى وزەنىنىڭ ار جاعىنداعى الاسالاۋ جوتانى نۇسقاپ.ۇلكەندىگى مولشەرمەن6قانات كيىز ءۇي فورىمداس دوڭگەلەك سارقىلتىم كەرىشتەن سوقىلعان جالعىز كۇمبەس تۇر.
  ــ وسى سىردى مىنە،بۇگىن وزدەرىڭە ايتىپ اتالارىڭنىڭ كۇمبەزىن كورسەتىپ ءبىر قارىزدان قۇتىلدىم،-دەپ كاريا ءبىر جەلپىنىپ قۋانىپ قالدى. ەندىگى جەردە قاسيەتتى اتانىڭ كۇمبەزى دەلىنگەن وسى ءبىر جاڭا دەرەك ءبىزدى ەرىكسىز تاريحي شەجىرەمىزگە ىشكەرلەي ۇڭىلۋگە جەتەلەدى.
  ەكىنشى دەرەك:كەزەگى كەلگەندە ايتا كەتەيىن،ءبىزدىڭ اۋىلىمىز ەسەنكەلدى بابانىڭ جانار اتتى بايبىشەسىنەن قاراكەرەي قابانباي باتىر،كەرەي جانىبەك باتىر،ءدورتۋىل توبەت ءبي حان كەڭەسىنە بارا جاتىپ ەسەنگەلدى اۋىلىنا قونىپ جاتقاندا تۋىلعان،قابانباي باتىر ءوز اتىن قويعان كىشى قابانبايدان تارايدى.ءبىر جولى اۋىل اقساقالدارىنا امانداسا كەلگەنىمدە،86جاستاعى زەينەتكەر ياسىنبەك اقساقال مەن 76جاستاعى كىتاپبەك اقساقال: ەسەنكەلدى بابامىز ءبىر جولى جوڭعار قولىنا ءتۇسىپ كەتكەن قىزايدىڭ دەربىس رۇىنان تارايتىن ءسۇيىنباي،سۇيىندىك دەگەن ەكى اۋىلىن جاۋ قولىنان قۇتقارىپ كەلۋ بارىسىندا ەسىل وزەنىنىڭ بويىندا شۇعىل ناۋقاستان قايتىس بولىپتى.سول بارىستا«ارتىمنان جاۋ قۋىپ كەلەدى،الدىمنان تاسقىن كەس-كەستەپ مول كەلەدى،جانىڭدى الامىن دەپ ازىرەيىل ول كەلەدى،ەگەر سەندەردى اناۋ كورىنگەن تۇمسىقتان ارى اسىرىپ،وزەننەن امان وتكىزسەم،قالعان ءىستى جانە كورەر ەدىك»دەپ اقىرى جولداستارىن باستاپ سول وزەننىڭ بويىنا جەتىپتى.وزەن سۋى تاسي باستاعان ەكەن،سوندا:«ءيا،اللا،مىنا باستاپ كەلگەن ەلىمدى وزەننەن امان-ەسەن وتكىزىپ،ەڭ سوڭعى تىلەگىمدى بەرسەڭ،اماناتىڭدى مەن دە تاپسىرار ەدىم»دەپ قارا تاماق نايزاسىن سۇعا سالپتى دا ەلدى باستاپ ارعى جاعاعا وتكەن سوڭ:«كەزدەيسوق كەلگەن اۋىرۋ مەڭدەتىپ بارادى،مەنى ەندى الىپ ءجۇرىپ قيناماڭدار،مەن اللاعا بەرگەن سەرتىم بويىنشا وسىندا جان ءتاسىلىم بولاتىن سياقتىمىن.تاسقىن ۇدەپ مىنا وزەن7كۇن،7ءتۇن تاسيدى،ارتتاعى قۇعىنشى وتە المايدى،قازا قايدان بولسا،توپىراق سودان،سەندەر مەنى وسىندا جاسىرىن جەرلەپ توقتالماي ءجۇرىپ ەلگە امان-ەسەن جەتىڭدەر»دەپ وسيەتىن ايتىپ وتىرىپ جان تاپسىرىپتى.جولداستارى وسيەتى بويىنشا جەرلەپتى،وزەن ايتسا ايتقانداي7كۇن،7ءتۇن تاسىپ،قۇعىنشىلار وتە الماي ەل قۇتىلىپ كەتىپتى.سودان كەيىن قىزاي ەلى ەسەنكەلدى ءبيدىڭ باسىنا كۇمبەز تۇرعىزىپتى،-دەپ دەرەكتى ايتقان ەدى.مەن اقساقالدان:
  ــ سىزدەر ايتقان وزەن ەسىل وزەنى مە؟ جاڭساقتىق بولماسىن،-دەپ قايتالاي سۇراعانىمدا، ول كىسىلەر:
  ــ ەسىل دەدى مە، سىر دەدى مە؟ ايتەۋ ءبىر قارا ەرتىسپەن بىرگە اتالادى،-دەپ جاۋاپ بەردى.ياسىنبەك كاريا مەن كىتاپبەك كاريانىڭ دەرەك جاعدايى ماعان ەكى ءتۇرلى وي سالدى.ءبىرى وزەننىڭ7كۇن،7ءتۇن تاسىعاندىعى؛ەندى ءبىرى ول وزەنمەن قارا ەرتىس وزەنىنىڭ بىرگە اتالاتىندىعى. 2002-جىلى جەمەنەيدە اۋداننىڭ ورىنباسار اكىمى بوپ قىزمەت ىستەپ تۇرعانىمدا،23-شىلدە كۇنى ساعات 10:30مينۋت وتكەندە كىشى لاستى وزەنىنەن سۇراپىل تاسقىن كەلىپ اپ-ساتتە اۋدان ورتالىعىنان185وتباسىن سۋ الىپ كەتتى...7كۇنگە سوزىلعان تاسقىننان تىكەلەي ەكونوميكالىق شىعىن 70ميلليون800مىڭ يۋان بولدى.تاسقىننىڭ توقتاۋسىز كەلۋى ەكى ءتۇرلى سەبەپكە تۇراقتاندىرىلدى.ءبىرى:مۇز تاۋدىڭ الىپ جارىقتارىندا ساقتالعان ەرىگەن مۇزدان ساقتالعان كولدەر بار،وسى كولدەردىڭ تولىپ مەزگىلسىز اتىلۋىنان بولعان.قازىرگى جەمەنەي اۋدان قالاشىعىنىڭ قيىس سولتۇستىگىندە «قاشقىن كول»دەگەن جەر بار،جايشىلىقتا وندا كول تۇگىل ءبىر تامشى سۋدا بولمايدى.سول جىلى وسىندا كول پايدا بوپ ءبىر جاز تارتىلماي جاتتى. مىنە،وسى جەر مۇز تاۋدان كەلگەن تاسقىننان،قاشىپ كەلگەن تاسقىننان پايدا بولعانىن سول جولى بىلدىك.ەكىنشى،مۇز تاۋعا،ساۋىرعا ءبىر جەتىدەن ارتىق قار،بۇرشاق جاۋىپ كۇن اشىلعان سوڭ اۋا تەمپەراتۋراسى كۇرت جوعارىلاپ،37گرادۋسقا جەتتى.وسى سەبەپتەن جاۋعان قار،بۇرشاق تەز ەرىپ، مۇزدى قوسا ەرىتىپ،كولدەر تولىپ،جارىلىپ،الىپ مۇز تاۋ ابدەن سارقىلعانشا وسىنشا ۋاقىت وتتى.
  ال ەندى قارا ەرتىسكە كەلسەك،تاريحتا قازىرگى ەرتىس وزەنىنىڭ ۇلى ارناسى قارا ەرتىس دەپ اتالادى ەكەن.ەسەنكەلدى ءبي زيراتى تۇرعان ۇلكەن لاستى وزەنى مەن قارا ەرتىس وزەنىنىڭ ارالىعى ونشا ۇزاق ەمەس.مىنە،وسى قۇبىلىستار مەن جەر-سۋ جاعدايىنا قاراپ،ياسىنبەك،كىتاپبەك كاريالاردىڭ ايتقان دەرەگىندەگى وزەندى جاعاسىندا ەسەنكەلدى زيراتى تۇرعان ۇلكەن لاستى وزەنى بولۋ كەرەك دەپ توپشىلادىق.
  ءۇشىنشى دەرەك:2007-جىلى31-قاڭتار كۇنى ءساتى ءتۇسىپ،ەسەنكەلدى ءبي تۋرالى،سونىڭ ىشىندە ءبيدىڭ قايتىس بولعان ۋاقتى مەن جەرلەنگەن جەرىن اناقتاۋ ءۇشىن«ەسەنكەلدى باتىر»ەسسەسىن جازعان اۆتوردىڭ ءبىرى جاقىپ ءجۇنىس ۇلىنا امانداسا باردىق.
  اعامىز اڭگىمەنى باستان اقىرىجداعاتپەن تىڭداپ بولىپ بىلاي دەدى:
  ــ سۇراعاندارىڭ ورىندى،ەسەنكەلدى باتىردىڭ قايتىس بولعان جىلىن ءار ءتۇرلى دەرەكتەردى سالىستىرۋ ارقىلى1781-جىلى دەپ تۇراقتاندىردىق. ال جەرلەنگەن جەرى تۋرالى تاپقان دەرەكتەرىم ىشىندە ەڭ قۇندىسى:ءبىرىنشىسى1883-جىلى12-قازاندا جاسالعان«جۇڭگو-رەسەي تارباعاتاي قوبدا شارتتارىنىڭ»1-تارماعىندا،«1864-جىلى شاۋشەكتە جاسالعان شەكارا شارتى قايتا قارالىپ،التاي تاۋىنىڭ ۇشار باسىنان ساۋىر تاۋىنا دەيىنگى كونە شەكاراعا وزگەرىس ەنگىزدى.ەكى مەملەكەتتىڭ قازىرگى جاڭا شەكارا سىزىعى،ساۋىر شىڭىنداعى مۇز تاۋدىڭ باتىس قاپتالىنان تارتىپ،ۇلكەن لاستى وزەنىنىڭ قاينار كوزىنە جەتكىزىلدى.ودان وسى وزەندى قۇلداپ ماي قاپشاعاي تاۋىمەن كەلىپ،ەسەنكەلدى قابىرىنان تارتىپ قارا ەرتىسكە تارتىلادى...» دەپ بەلگىلەنگەن.ەكىنشى:1883-جىلى13-قىركۇيەكتە جازىلعان«جوڭگو-رەسەي تارباعاتايدىڭ سولتۇستىك بولەگىندەگى شەكاراعا بەلگى(وبا)ورناتۋ ەستەلىگىندە»«قارا ەرتىس شەكارا بەلگىسىنەن باستالىپ تىكە وڭتۇستىككە تارتىلىپ، ماي قاپشاعايداعى ەسەنكەلدى قابىرىنا جەتكىزىلىپ ودان..»دەپ جازىلعان.ەسەنكەلدىنىڭ اتى دىبىستالۋى بويىنشا ءار ءتۇرلى ارىپپەن،مىسالى:依森克拉得،伊森克拉第بولىپ جازىلعان.ءبىراق ءبارى دە ءبىر ادامنىڭ ــ ەسەنكەلدىنىڭ اتى.سويتسە دە ەسەنكەلدىنىڭ بۇل جەردە كىم ەكەنى،تەگى اشىق ايتىلماعان.
  ءتورتىنشى دەرەك:2008-جىلى 13-قاڭتار كۇنى ۇرىمجىگە قۇرىلتايعا قاتىناسۋ ورايىندا جەمەنەيدەن كەلگەن ۋاكىل اعالاردان ەسەنكەلدى كۇمبەزىنىڭ دەرەگىن سۇراستىرىپ كورگەنىمدە:
  ــ شەگارادا ەسەنكەلدى دەگەن كىسىنىڭ زيراتىنىڭ بارلىعى راس،ءبىراق ءبىزدىڭ ەستۋىمىزشە وسىندا مەكەندەگەن ەسەنكەلدى،كوكشە كوز دەگەن اعايىندى ادامدار لاستى وزەنىنەن توعان الىپ،سۋ شىعارعان،جاستاي قارا شەشەكتەن قايتىس بولىپ ەكەۋى بىرگە جەرلەنگەن.سولاردىكى بولۋ مۇمكىن،-دەدى.
  سونىمەن حاميت اعاعا جوعارىداعى جاعدايلاردى ايتىپ حات جازدىم.حاميت اتا:«ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق،مەن قىزاي ەسەنكەلدى دەپ ەستىگەمىن.مىنا بىرنەشە جاعدايلاردان كۇمبەز بۇل جەردەگى ادامداردىڭ قابىرى ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى بولادى:
  1-كۇمبەز كۇنى بۇگىن جالعىز.ەگەر جەرلىكتى ەلدىڭ وسىنشا ۇلكەن كۇمبەز تۇرعىزعان ارۋاقتى كىسىسى بولسا،ازىرگە دەيىن قونىستانىپ كەلگەن حالىقتان نە ءۇشىن بۇرىندى-سوڭدى قايتىس بولعان ادامدار ماڭايىنا جەرلەنبەگەن؟
  2-سارى ولەڭ سايقان وڭىرىندە ەڭ العاش اباق كەرەي ىشىندە يتەلى رۋىنان ءاليا دەگەن كىسىنىڭ جوبالاۋىمەن توعان الىنعان.ەسەنكەلدى دەگەن كىسىنىڭ توعانىن ەستىمەدىم.مەن جەمەنەيدە وسىنشا جاس جاساپ ەلەگەن كاريا بەرگەن دەرەكتەن باسقا،وسى كۇمبەزدىڭ دەرەگىن ەستىمەدىم»،-دەپ حات جولدادى.
  بەسىنشى دەرەك:حاميت اتانىڭ حاتىن تاپسىرىپ العان سوڭ،2008-جىلى ناۋرىزدا جەمەنەي تاريحي ماتەريالدارىنىڭ ازىرگە دەيىن شىعارىلعان 5 كىتابىن الىپ جوعارىداعى دەرەكتەردى ىزدەدىم...
  جەمەنەي تاريحي ماتەريالدارىنىڭ 2008-جىلعى قازاندا باسىلعان 3-بولىمىندە ءبيازار وڭىزباي ۇلىنىڭ«جەمەنەيدىڭ ەگىنشىلىكن سۋ ىستەرى جونىدەگى دەرەكتەرىندە»دەگەن ماقالاسىندا«جوڭعارلار جويىلعان سوڭ،جاۋلارىنان بىرنەشە جىل قاشىپ ءجۇرىپ،جەمەنەيگە ورنىققان ءامىرسانا1761-جىلى سەرەنقاراعايدىڭ اۋىزىنان توعان الىپ،ەگىن سالعان»دەپ جازىلعان.ال سارى ولەڭ سايقان وڭىرىنەن قازىلعان توعاندار جونىندە:«1860-جلداردان باستاپ كوكبالاق(يتەلى)رۋىنان ءتۇسىپ زاڭگى كوپتەگەن توعاندار العىزعان.ءاليپا دەگەن ادامدى توعاندى ولشەپ،جوبالاۋعا،قازۋعا جاۋاپتى ەتكەن. كىشى لاستى وزەنىنەن مايلىباي قاپشاعاي ۇلى تاۋ قساڭىنان توعان الىپ،كوك تالعا،شامال بەيتىنە دەيىن جەتكىزگەن....بۇل توعاندار ازىرگە دەيىن (ءاليپا توعانى)اتالىپ كەلەدى...»دەپ جازادى.دەمەك جەمەنەيدە ەسەيىپ،ەرجەتىپ ماڭىزدى قىزمەتتە بولعان،باشسىلىق قىزمەتىن ىستەگەن اعارتۋشى اعامىزدىڭ ماقالاسىنان ەسەنكەلدى،كوكشەكوز دەگەن كىسىلەردىڭ توعان العاندىعى تۋرالى دەرەك كەزدەسپەيدى.
  «تايحتا ابىلاي حان عالدان سەرەننىڭ قولىنا تۇسكەندە،ەسەنكەلدى ءبي الىپ قايتۋعا بارعان قازاق ەلشىلەرىنىڭ ءبىرى بوپ بارعاندا امىرسانامەن دوس (اندا)بولعان ەكەن....كەيىن جوڭعار ورداسى توز-توزى شىققاندا،ءامىرسانا قازاق ەلىنە كەلىپ ابىلاي حاننىڭ قولداۋىمەن باسپانا الىپ،بۇرىنعى انداسى ەسەنكەلدىنىڭ قورعاۋىندا بولعان.سول كەزدە ەسەنكەلدى بابامىزدىڭ ناسىق دەگەن(قىرعىز قىزى)بايبىشەسى بوسانىپ،وسى ءبىر تاريحي وقيعانىڭ ۇمتىلماۋى،دوستىقتىڭ بۇزىلماۋى ءۇشىن بالانىڭ اتىن ءامىرسانا قويعان.جانار شەشەمىزدەن تۋعان ەسەنكەلدى بابامىزدىڭ قارقارا دەگەن قىزى قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ ءالى دەگەن ۇلىنا ۇزاتىلىپ،ونىڭ بىرگە وسكەن قۇربىسى مۇنەي ءامىرسانا قىزى دا ءالى مىرزاعا تيگەن..»دەگەن كىتابىندا،قازاقستان تاريحشىسى قۇربانعالي قاليدىيدىڭ«تاۋريح حامسا»دەگەن كىتابىندا«1757-جىلى اياكوز بويىندا‹مامىر سۋ›ءبىتىمى بولعان جىلدان بۇرىن قىزاي ەلى قىستاپتى.قازاقتا قىزايدان بۇرىن اياكوز ماڭىنا قونعان ەل جوق...بىتىمگە دەيىن قازاق ەلى شىڭعىس تاۋىنا كەلمەگەن ەكەن.ءبىتىم بولعان سوڭ جايلاپ جىلجىپ اياكوز وزەنىنەن ءوتىپ،الاكولگە،ءبىر شەتى جايساڭعا،تارباعاتاي تاۋىنا استى» دەپ جازادى.
  جوعارىداعى دەرەكتەردەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى اقىرلاسقاننان كەيىن قىزاي ەلىنىڭ كەرەي ەلىمەن بىرگە ءبىر مەزگىل جايساڭ كولى،ساۋىر،سايقان، جەمەنەي وڭىرىندە مەكەندەگەنى مالىم بولادى.ءارى ەسەنگەلدى مەن ءامىرسانانىڭ جەمەنەي جەرىندە ءبىر مەزگىلدە مەكەندەگەنى ءار قىرىنان،ءار داۋىردەگى،ءار جەردەگى كىسىلەر تاراپىنان ايتىلادى.
  التىنشى دەرەك:تاريحشى جاقىپ ءجۇنىس ۇلى بەرگەن تاريحي قۇجاتتا«جوڭگو-رەسەي تارباعاتاي سولتۇستىك شەكارا بەلگى ەستەلىگى»جاڭا ەرانىڭ 1883-جىلى 13-قىركۇيەك كۇنى قول قويىلعان كەلىسىمدە«ەسەنكەلدى قابىرىنىڭ ماڭايىندا ۇلكەن لاستى وزەنىنىڭ باتىسىندا،ۇلانتوعاي توبەشىگىندە، ماي قاپشاعاي 3-بەلگىسى بار.وسى بەلگىدەن باتىس تەرىستىككە232جاڭ(ءبىر جاڭ 3.333مەتر)جەردىڭ شىعىسىندا ۇلكەن لاستى وزەنىنىڭ ەكى ايىرىعىنىڭ قوسىلعان جەرى بار.ال بەلگىدەن شىعىس سولتۇستىككە32جاڭ جەردە توپىراقپەن تۇرعىزىلىپ،اعاشپەن كەنەرەلەنگەن ەسەنكەلدى قابىرى بار. وسىدان جالعاستى37جاڭ جۇرگەندەگى تاۋشىقتا قيىن تۇمسىق بار،بەلگىدەن وڭتۇستىككە23جاڭ جەردە باتىسقا زايسانعا،شىعىسقا ماي قاپشاعايعا باراتىن كۇرە جول بار»دەپ جازىلعان.
  جوعارىداعى دەرەكتەردەگدەي ەسەنكەلدى كۇمبەزىنىڭ ورنى حاميت اتا كورسەتكەن كۇمبەزبەن بىردەي بوپ شىقتى.«ەسەنكەلدى باتىر»كىتابىنىڭ اۆتورى ەركەباي قابىلجان ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا،ەسەنكەلدى ءبيدىڭ قايتىس بولعاندىعى تۇرالى ياسىنبەك،كىتاپبەك اقساقالدار ايتقان اڭگىمەمەن بىردەي ەكەنىن كەزىندە شەجىرەشىل اقساقالداردىڭ اۋىزىنان ەستىگەن ەكەن ءارى كۇنەس اۋدانىنىڭ تۇرگەن اۋىلىنداعى وسپانقان دەگەن كىسى التاي قابا اۋدانىنان كەلىن العالى بارعاندا سوندا قۇدالىققا جينالعان اقساقالداردىڭ اڭگىمە ۇستىندە ءجون سۇراسا كەلىپ«ەسەنكەلدى دەگەن اتالارىڭنىڭ قابىرى سول جەردە»دەپ مۇز تاۋدىڭ ەتەگىن نۇسقاعان ەكەن...سونىمەن جوعارىداعى ايتىلعان انىق دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ماقالانى باسىلىمدارعا بەرۋگە دايار وتىرعاندا جەمەنەيدەن ماڭىزدى ءبىر دەرەك كەلىپ جەتتى.
  جەتىنشى دەرەك:2009-جىلدىڭ اقپانىندا ىلە وبلستىق ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ماجىلىسىنە قاتىناسۋعا كەلگەن جەمەنەي اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ توراعاسى بەكەن قوزىشىباي ۇلىمەن جوعارىداعى ىزدەنىستەر جونىندە سۇحباتتاسىپ،2003-جىلى جەمەنەيدەگى كوك كەمەردىڭ باسىنداعى زاكاريانىڭ قىستاۋىنان تاۋىپ العان تاريحي كىتاپتان ءبىر دەرەك سۇراستىرىپ كورسەڭىز دەپ تاپسىرعان ەدىم.اقىرى،2009-جىلى 12-مامىردا مارقۇم اقباي قالماقباي ۇلى تاۋىپ العان كىتاپتان سامەن رىسبەك ۇلى جازىپ،نازىمبەك ارقىلى تەلە فاكسپەن جولداعان دەرەكتى تاپسىرىپ الدىم.وندا:«1755-جىلى التاي،ساۋىر،تارباعاتاي،ىلە شەكاراسىن بولۋگە العان،سۋان،قىزاي ەلىنىڭ ءبيى ەسەنكەلدى باتىر،التاي جەرىنەن تىنبەك باتىر...سياقتى 20-30ادام،بۇلار بۇكىل قالقا،التاي،تارباعاتاي،ىلە شەكاراسىن بولگەن،بۇل1757-جىلى بولاتىن...شەكارا ارالىقتارىنا كەلى-كەلساپ كومىلگەن، باستان-اقىر ەسەنكەلدى ءبي مەن قۇمىل جاقتاعى وردادان كەلگەن شىن شىجيا جاۋاپتى بولعان»دەگەن ءبىر دەرەك پەن ەسەنكەلدىنىڭ قابىرى جونىندە «ەسەنكەلدى نايمان،قىزاي كىشى اتاسىنان،1778-جىلى كوش ۇستىندە قازا بولعان.1780-جىلى توپىراق كەسەكتەرمەن كەسەنەلەنگەن.ورنى:ۇلكەن لاستى وزەنىنىڭ باتىس جاعاسى قارا توبەدە،مايلىباي قاپشاعاي تاۋىنىڭ باتىس سولتۇستىك اياققى تۇمسىعى تۇسىندا»دەپ جازىلعان ەكەن.دەمەك ەسەنكەلدى ءبي قۇداينازار 1755-جىلدان1757-جىلداردا مۇز تاۋ،لاستى،ماي قاپشاعاي جەمەنەيدە بولعان.ال وسىدان21جىل وتكەندە ءبىر جولعى «كوش»ۇستىندە لاستى بويىندا مۇز تاۋدان تۇسكەن تاسقىننان ەل-جۇرتىن امان-ەسەن وتكىزگەن سوڭ،كەزدەيسوق كەلگەن شۇعىل ناۋقاستان قايتىس بولعان.ول ەكى ۇلى ەلدىڭ دوستىعىن بەكىمدەۋدە قازاق حالقىنان شىققان ەلشىلەردىڭ ءبىرى ءارى شەكارا بولۋگە قاتىناسىپ،سول بولىنگەن شەكارانىڭ كۇاگەرى بولىپ،بەيبىتشىلىكتى،دوستىقتى تىلەپ،ماڭگىلىك الاڭسىز ۇيقىدا جاتىر.
  جاتقان جەرىڭ جايلى بولعاي ارداگەر بابا !!!
  كەلۋ قاينارى: حالىق تورابى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ