<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

قۇسبەگىنىڭ قۇپياسى

«قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا، تاستان تۇلكى تابىلار اڭدىعانعا»، -دەپ اباي اتامىز ايتقانداي، جاڭا جاۋعان قاردىڭ تاڭ سارىدەگى كەزىن «قانسونار»دەپ ايتادى.بۇل كەزدە ءۇپ ەتكەن جەل بولمايدى دا، تۇلكىنىڭ جاڭا ءىزى وڭاي كوزگە شالىنادى.ساياتشى ءىزدى قۋىپ، تۇلكى جاسىرىنعان جەردى ءدال تاۋىپ، قىران بۇركىتتىڭ وتكىر تۇياعىنا ءىلدىرىپ ولجالى بولىپ، قانجىعاسى مايلانىپ قايتادى.قۇستىڭ بارلىق سىرىنا قانىق بولا بىلگەن قۇسبەگىلەر كوكتەگى قىراندى تۇرگە ءبولدى، قانات-قۇيرىقتارىنا قاراپ جاسىن ايىرا ءبىلدى، مىنەز -قۇلقىنا، تەگەۋىرىن، توپشى، تۇياعىنا جانە وتكىر جانارىنا قاراپ العىرلىعىن، سەزگىرلىگىن، باتىلدىعىن، مىقتىلىعىن، سونداي - اق قاي تاۋدىڭ بۇركىتى ەكەنىن دە ءداپ باسىپ ايتىپ وتىردى.

قىراننىڭ ءتۇر - ءتۇسى

ءتۇسى ءبىرشاما سارىعا جاقىن قۇستى سارى قۇس، قارا قوڭىر قۇس، يىعىندا اق ءجۇنى بار قۇستى اقيىق دەپ اتاستى.ەڭ مىقتى قىران باسىنان مۇز - قار كەتپەيتىن ۇلى تاۋلاردا جاسايدى، مۇنى «مۇزبالاق»، «قاندى بالاق» دەپ اتايدى.مۇزبالاقتىڭ قايسار كۇشى ارلانعا، ارقار، كيىكتەرگە ەمىن-ەركىن جەتەدى.مۇنداي قۇستار تاۋ باسىندا قاتتى داۋىل تۇرعاندا ەتەكتەرگە تۇسەدى.وسى كەزىنەن پايدالانىپ شەبەر قۇسبەگىلەرى تور قۇرىپ ۇستاپ الىپ جاتاتىن جايىتتەر دە بار.ءتۇز قىراندارىن ۇستاۋدىڭ ادىستەرى: تور قۇرىپ ۇستاۋ، قاقپان قۇرىپ ۇستاۋ، ۇيادان ۇستاۋ. بۇدان سىرت، جازىقتاعى ولەكسەلەرگە ءتۇسىپ توياتتاپ ۇشا الماي قالعان قىرانداردى جۇيرىك اتتارمەن قۇىپ جەتىپ تە ۇستايدى.تۇنەكتە وتىرعان قىراندى قول پروجەكترمەن كوزىن جاسىتۋ ارقىلى قۇرىق باسىنا تۇزاق سالىپ تا ۇستايدى.

قىراننىڭ قانات - قۇيرىق جانە ساۋساقتارىنىڭ اتالۋى

بۇركىتتىڭ قاناتىنىڭ شەتكى ۇزىن قاۋىرسىندارىن شالعىسى، قۇيرىعىنىڭ ورتاسىنداعى ەكى قابات الدى قاۋىرسىنىن كوبەسى، قالعاندارىن جەبەسى دەپ اتايدى. اياعى 4 ساۋساقتى بولادى. ارتقىسىن تەگۋرىنى، ىشكىسىن جەمباسار، ورتانعىسىن سىعىمى، شەتكىسىن شەڭگەلى دەيدى.

قىراننىڭ جاسىنا قاراي اتالۋى

بۇركىتتىڭ ەركەگىن ءشاۋلى، ۇرعاشىسىن ۇياباسار دەپ اتايدى.ال بۇركىتتى جاسىنا قاراي بالاپان نەمەسە سارى اۋىز، تىرنەك، تاستۇلەك، قۇمتۇلەك، كوك ءتۇبىت، ماي ءتۇبىت، انا، قانا، بالا بارشىن، شوگەل دەي كەلىپ، وسىدان كەيىنگىلەرىن جاسامىس، كارى بۇركىت دەپ اتايدى.بۇركىتتىڭ انالىقتارى 4 جاستا، ياعني قۇمتۇلەگىنەن باستاپ جۇمىرتقالاپ، بالاپان شىعارادى.

بۇركىتتىڭ مۇلىكتەرى

اياقباۋ − ءيى ابدەن قانعان قايىستان 6 تاسپا ءورىپ، 50 سانتيمەتر مولشەرىندە باۋ جاساپ، باۋدىڭ باسىنا 3 ەلى جالپاقتىقتا قۇرىم تەرىدەن الاقان ەتىپ قۇرىم كيىزدى ىشىنە كەلتىرىپ قايىپ، قۇرىم الاقاننىڭ سىرتقى شەتىن قيۋلاپ، كۇمىس كوز ورناتىپ، قۇستىڭ جىلىنشىگىنە نەمەسە بىلەزىگىنە مىقتاپ تاعىلادى.

شىجىم −اياقباۋعا تاعىلاتىن 2 قۇلاش اينالاسىنداعى قايىستى (جالپاقتىعى 2 ەلىدەي) شىجىم دەپ اتايدى.مۇنى قىراندى تۇعىرعا وتىرعىزعاندا جانامالاي قاعىلعان قازىققا مىقتاپ بايلايدى. ال ۇشىرعان كەزدە شىجىمىن شەشىپ الىپ، اياقباۋىمەن قويا بەرىلەدى.

توماعا −بۇركىتتىڭ باسىنىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراي تاس ۇلتاننان قايىپ تىگىلىپ، توبەباۋ جاسايدى، ساندىك ءۇشىن ءاربىر جەرىنە كۇمىس كوزدەر ورناتىلادى. قىرانعا توماعا سالۋداعى ماقسات: اينالاسىنداعى جان-جانۋارعا الباتى ۇمتىلماۋىنا پايدالى.

بيالاي −ەرتەدە ەلىك تەكەسىنىڭ مويىن تەرىسىن مالماعا سالىپ ءيىن قاندىرىپ، بىلپاداي ەتىپ ءبىر باسبارماق، ءتورت ساۋساق كەڭىر سياتىن قولعاپ ەتىپ تىگىلەدى.مويىن تەرىدەن جاسالعان بيالاي قولعاپتان قىراننىڭ تۇياعى تەسىپ وتە المايدى دا ادام قولىنا زاقىم كەلمەيدى.قىس كۇندەرى بيالايدىڭ ىشىنەن كيىز قولعاپ قوسىپ كيلەدى.

تۇتىك − قىران جەم جەگەننەن كەيىن مولشەرلى، ولشەم بويىنشا تۇتىكپەن سۋ ۇرلەپ كەڭىردەگىنە قۇياتىن قۇرال. بۇل قۇرال ەرتەدە قۇمايدىڭ قانات توپشىسىنىڭ جىلىگىنەن جاسالادى. جىلىك قۇرعاعاننان كەيىن وتە مايدا، سىلىق بولادى. قىراننىڭ كەڭىردەگىن جارالامايدى.

بالداق −تاۋدىڭ قىزىل تالى، قايىڭ سىياقتى اعاشتان اشالاپ، ءبىر قول ەمىن-ەركىن سياتىنداي ەتىپ، قولدىڭ بىلەزىگى كەلەتىن جەرگە قۇرىم ۇلتان الاقان تارتىپ جاسايدى دا، رەڭ بەرىپ بوياپ، كۇمىس كوزدەر ۇستاپ اشەكەيلەيدى، ەردىڭ الدىنعى جاعىنداعى، ياعني قامشىلار جاعىنداعى قول قانجىعاعا بەكەمدەپ بايلانادى.قۇسبەگىلەر اتقا مىنگەندە بالداقتى قولعا قويىپ، بيالايىن كيىپ قىراندى قولىنا قوندىرىپ الادى.بالداق −ساياتشى سالبۋرىنعا ، ۇزاق ساپارعا شىققاندا قولدىڭ تالۋ، ۇيۋىنان ساقتايدى.

تۇعىر − قايىڭ، قاراعاي، تال سياقتى اعاشتاردىڭ ءۇش اشا تامىرىنان جاسالىپ، قىراندى قوندىرىپ قوياتىن نەگىزگى قۇرال.

قىراندى تۇلەككە بايلاۋ

قىران تۇلەككە ساۋىر ايىنان قازان ايىنا دەيىن ارقاندالادى.بۇل كەزدە قىران ەركىن تۇلەۋ ءۇشىن شىجىم، اياقباۋ، توماعالارى تۇگەل الىنىپ، جىلقى قىلىنان ەسكەن جىپپەن قىراننىڭ تەگەۋىرىنىنەن كەسىپ كەتپەيتىندەي مىقتىلاپ بايلاپ، كول، بۇلاق بويلارىنداعى سازداۋ جەرگە قازىققا ايلانسوق توڭگە ورناتىپ، ارقانداپ قويادى.بۇل كەزدە جەمدى قولدان جەگىزبەيدى، ولگەن مالدىڭ تازا ولەكسەلەرىن، ءسۇرى ەت جانە مويىن ەتتەردى كوك شىمعا تاستاپ بەرىپ، ازىقتاندىرىپ وتىرادى.وسىلايشا، قىراننىڭ ەركىن تارانۋ، سۋ ءىشۋ، ازىقتانۋىنا جاقسى ورتا جاراتىپ بەرەدى.بۇل كەزدە قىران جاباعى جۇندەرىن توگىپ، سىنعان قاۋىرسىندارىن تاراپ تىستاپ وتىرادى دا ءجۇنىن جەتىلدىرىپ، دەنەسىن سەرگىتىپ، تۇزدەگى كۇيىنە كەلەدى.ايتۋلارعا قاراعاندا، ەرتەدەگى مىقتى قۇسبەگىلەرى قىران قۇستارىن ءوز قولىمەن 30 رەت تۇلەتىپ، ومىرلىك سەرىگى ەتكەندەر دە بار ەكەن.

قىراندى قايىرىپ باپتاۋ ءادىسى

قىراندى ادەتتە كۇيلى قۇس، كۇيسىز قۇس دەپ ەكىگە بولەدى.كۇيسىز قۇستى قولعا ۇيرەتكەننەن كەيىن، تەك قايىرىپ، ونان كەيىن اڭ-قۇسقا سالا بەرەدى. بۇل قۇس قىراننىڭ ىشىندەگى ەڭ العىرى، الىمدىسى دەپ بىلەدى. ال كۇيلى قۇستى جۋاسىتۋ، قايىرۋ ءبىرشاما ۇزاققا سوزىلادى. ەندەشە، قىراندى قايىرۋ قاراشا ايىنان باستالادى.قىراندى قولعا ۇيرەتىپ، دەنەسىن قاتىرىپ، ادامعا ۇيىرلەستىرىپ، بابىنا كەلتىرىپ، قىلت ەتكەندى قيا جىبەرمەيتىندەي العىرلىعىنا اكەلۋ باسقىشىن قايىرىپ باپتاۋ ءادىسى دەيمىز.بۇل كەزدە قىرانعا الدىمەن اق جەم جەگىزەدى.مالدىڭ ەتىن سۋعا شىلاپ، مايىن، ءسولىن كەتىرىپ، اق جەم عىپ بەرەدى.مۇنى قۇستىڭ سەمىز -ارىقتىعىنا قاراي 10دا 15كۇن شاماسىندا جەگىزىپ، قىراننىڭ سالماعىن كەمەيتىپ، ەتىن قاتىرادى. جاراي باستاعاندا قىران قۇسقا قويا سالىنادى.مۇنداعى ماقسات بۇركىتتىڭ جازدايعى جەگەن ازىعىنىڭ قالدىعىن تۇگەلىمەن تازالاۋ.قويا −قامىس قويا، قامىستىڭ ۇلپىلدەك باسىن سۋعا شىلاپ، جىپپەن بۋىپ دومالاقتاپ، ازىن-اۋلاق جەممەن قوسىپ جۇتقىزادى.ءجۇن قويا −كۇزەم جۇننەن جاسالادى. ءشوپ قويا سياقتى قويالار سالىنادى.ەتىنە كەلمەي قويعان، كەيبىر جاڭا ۇستالعان اساۋ، كۇيشىل قۇستارعا قىل قويا سالىنادى.اتتىڭ، جاباعى تايدىڭ جالىن سۋمەن جۇمساتىپ جۇتقىزاتىن بۇل قويا قويانىڭ ەڭ مىقتىسى.قويانى جۇتقاننان كەيىن سەمىز، ەتىنە كەلمەگەن قۇستار 2كۇندە، بابىنا تاياعان قۇستار ءبىر سوتكەدە قايتا قۇسىپ تاستايدى.سول كەزدە قويامەن بىرگە قۇستىڭ اسقازانىنداعى جالىن، جالقايا، قورىتىلماعان سۇيەك-ساياق جابىسىپ ءتۇسىپ قالادى دا، بۇركىتتىڭ دەنساۋلىعى قالپىنا كەلىپ، تابەتى ارتادى، جەمتىككە تەز ۇمتىلاتىن بولادى.بۇدان تىس، ساياتشى كۇندەلىكتى قىراننىڭ قانات-قۇيرىعىن، باسىن، موينىن، سانىن سىلاپ-سيپاپ، دەنەسىندەگى قىتىقتارىن ابدەن كەتىرىپ، ادامعا ۇيىرسەك ەتىپ كوندىرەدى.جاڭا ۇستالعان شۋ اساۋ قۇستاردى ىرعاققا وتىرعىزۋ، ۇيقىسىن الۋ، شارشاتۋ ادىستەرىن قولدانىپ ابدەن جۋاسىتادى دا، اتقا الىپ جۇرۋگە كوندىرەدى.ات ۇستىندە، جەردە جەمتىككە شاقىرۋعا تاربيەلەپ، قۇسبەگىنىڭ «كا، كا»دەگەن داۋىسىن ەستىگەندە قولداعى قىزىلعا ۇشىپ كەلەتىندەي ەتىپ مىقتىلاپ قايىرىپ باپتايدى.بۇل كەزدە قىران يەسىن تانيتىن ۇيىرسەك بولىپ، ساياتشىمەن دوستاسىپ كەتەدى.سوڭىندا قىراننىڭ بابىنا كەلگەن-كەلمەگەندىگىن بايقاۋ ءۇشىن شىرعاعا ءتۇسىرىپ كورەدى. بۇل كەزدە ساياتشىنىڭ شاكىرتى 300 مەتر، 500 مەتر، ءتىپتى، 1000 مەتر ارالىقتان تۇلكى، قاسقىر تەرىسىن اتپەن سۇيرەتەدى. قىراندى مىقتاپ شىڭداۋ ءۇشىن تۇلكىنى ىننەن ىس سالۋ، قاقپان قۇرىپ ۇستاۋ ارقىلى ءتىرى تۇلكىنى ورەلەپ، اۋزىن تۇمىلدىرىقتاپ قويا بەرىپ تە قىراننىڭ العىرلىعىن سىنايدى.بۇل كەزدە ساياتشى ءدوڭ باسىنان قىراننىڭ توماعاسىن تارتادى، جاراپ بابىنا كەلگەن قۇس بولسا، زاقپىنىڭ تاسىنداي اتىلىپ، شىرعاعا تۇسەدى. ال بابىنا كەلمەگەن قۇستار توماعاسىن تارتساڭ دا تىلەنىپ ۇشقىسى كەلمەيدى.مۇنداي بۇركىتتەردى ساياتشى قايتا بابىنا كەلگەنشە جاراتىپ اۋرەگە تۇسەدى.قىراندى اڭ-قۇسقا سالۋ بارىسىندا ءتۇرلى تاسىلمەن تۇسىرەدى.ماسەلەن، قىران ادىرلى، تاۋلى وڭىرلەردە بيىكتەن كەلىپ شانشىلا تۇسەدى، جازىق-جاداعاي جەرلەردە سىپىرا تۇسەدى، قيا بەتتەردە، جار قاباقتارىنان ءىلىپ تۇسەدى.قراندى اقپاننىڭ 15سىنەن كەيىن اڭ-قۇسقا سالۋدى ءبىر جولاتا توقتاتادى.مۇنداعى سەبەپ:جابايى اڭ وسى مەزگىلدە ۇيەككە تۇسەدى، قۇستار شاعىلىسا باستايدى دا، ۇرپاق ءوربىتۋ مەزگىلىنىڭ ءبىرىنشى ساتىسىنا وتەدى.

قورىتىپ ايتقاندا، بۇركىت سالىپ «سالبۋرىنعا»شىعۋ باعى زاماننان بەرتىنگى جىلدارعا دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان، اتادان بالاعا جالعاستىرىلعان ساحارا مادەنيەتىندەگى ورنىن وگەيسىتۋگە كەلمەيتىن ەرەكشە ونەرىمىزدىڭ ءبىر ءتۇرى.بۇل كۇندەرى ۇلتىمىز قۇسبەگىلەرىنىڭ سوڭعى تۇياقتارى عانا قالىپ وتىر.اتادان بالاعا جالعاسقان ساياتشىلاردىڭ 5اتادان جوعارى مۇراگەرلەرى دە انىقتالىپ، وبلىس، اۆتونوميالى رايون دارەجەلى بۇركىت مۇراگەرلەرى سالت-ءداستۇر مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ بەكىتىلىپ، مۇراگەرلىك كۋالىكتەرىن الىپ، قورعاۋعا الىنا باستادى.

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ گازەتى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ