<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

كيىز ءۇيدىڭ كيەسى

حالىقتىق مادەنيەت، كونە مادەنيەت ــ ءبىزدىڭ نەگىزگى تانىمىمىز، ءتۇپ تامىرىمىز.بۇل مادەنيەتتەگى كوپ نارسەنى بابالارىمىز تابيعاتتى زەرتتەۋ ارقىلى ءتۇيسىنىپ، جانىنا ءسىڭىردى. تابيعات پەن عالامدى تانىدى دا سونى ءوز بويىنا تاڭدى. ءوز ومىرىنە كوشىردى.
  ال سول بابالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى، ياعني ءبىز 19-عاسىر تابالدىرىعىن قازاقتىڭ كونە مادەنيەتىنىڭ وكىلى بولىپ اتتادىق.ءبىراق، مۇنى كوپشىلىگىمىز اڭداي بەرمەيمىز.قازاق بالاسىنىڭ قولىنان نە كەلەدى؟ قازاق بالاسى ەكىنىڭ ءبىرى تۇرماق، مىڭىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتپەگەن بيلىكتى باعىندىرىپ، عارىشقا ساپار شەكتى.سپورتتا توپ جاردى، ونەردە قارا ءۇزدى، بىلىمدە كوش باستادى.سونىڭ ءبارىنىڭ تۇبىندە حالىقتىق مادەنيەتتىڭ كۇشى، ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جىگەرى جاتىر. ارينە، بۇل جونىندە ايتار ءسوز كوپ. ءبىز بۇل تۇرعىداعى اڭگىمەمىزدى قازاقتىڭ قاسيەتتى باسپاناسى، كيەلى كيىز ءۇي توڭىرەگىنەن باستاعاندى ءجون كوردىك.الەم عالىمدارى نە ايتادى؟
  جالپى، ءداستۇرلى باسپانالاردى زەرتتەۋ ءىسى الەم عالىمدارىن ەرتە كەزدەن-اق قىزىقتىرعان.زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزگەن جۇمىستارى بەلگىلى ءبىر باسپانانىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن قوسا سول باسپانادا تۇرعان حالىقتىڭ دۇنيە تانىمى مەن سالت-ءداستۇرىن، اقىل-وي پاراساتىنىڭ دەڭگەيىن دە اشىپ كورسەتكەن.ماسەلەن، افريكا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىن زەرتتەگەن تەرنەر «قارا تەرلى»حالىقتىڭ باسپاناسىنا ءمان بەرۋ ارقىلى كەسەك-كەسەك «ولجاعا»كەزىككەن جانە وسى ەڭبەگى ارقىلى ونىڭ اتى تاريحقا قالدى.ءداستۇرلى باسپانانى زەرتتەۋگە ەلدەن بۇرىن ىنتا ءبىلدىرىپ جانە وزگەلەردەن وزا شاپقانداردىڭ ءبىرى ــ ورىستار.الەمدەگى كوپ ەلدەر «ورىستاردىڭ فولكلور تانۋ عىلىمى شىرقاۋ كوككە كوتەرىلىپ، دۇنيە جۇزىلىك فولكلور تانۋدىڭ تۇتقاسىنا اينالدى»دەپ بىلەدى.ءبىر بايبۋريننىڭ «شىعىس سلوۆيانداردىڭ ءداستۇرلى باسپاناسى» اتتى ەڭبەگىنىڭ ءوزى كوپتەگەن عالىمدارعا باسپانانى زەرتتەۋدىڭ الپپەسى سەكىلدى كورىنەدى.
  سول ورىستاردان ءتالىم الىپ، عىلمي ەڭبەگىن ماسكەۋدە قورعاعان اكادەميك ءسابيت قاسقاباسوۆتىڭ كورشىلەرىمىزدىڭ كوشەلى مەتودولوگياسىن قازاقستانعا سۇيرەپ» اكەلگەنىنە دە ءبىراز بولدى.»ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن بۇل تاقىرىپتى قازىر م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلمي قىزمەتكەرى اقەدىل تويشان ۇلى زەرتتەپ ءجۇر. كيىز ءۇيدىڭ كيەسى جونىندە بىزگە تۇسىنىك بەرگەن دە وسى كىسى.اقەدىلدىڭ ايتۋىنشا، كيىز ءۇي بۇعان دەيىن جابىق تاقىرىپ بولماعان.كەزىندە ونى ش.ءۋاليحانوۆتان باستاپ، ءا.مارعۇلان، م.مۇقانوۆ سىندى عالىمدارىمىز زەرتتەگەن. ءبىراق ولار كيىز ءۇيدى زاتتىق مادەنيەت تۇرعىسىنان عانا قاراستىرعان. ال رۋحاني مادەنيەت تۇرعىسىنان زەرتتەۋ ەندى باستالادى.

شاڭىراق
  كيىز ۇيدەگى كەڭىستىك −قازاق دۇنيە تانىمىنىڭ توعىسقان جەرى.وسىندا ادام دۇنيەگە كەلەدى، ۇيلەنەدى جانە سوڭعى ساپارعا اتتانادى.ياعني ادامنىڭ تۇزدەگى تىرشىلىگىن قوسپاعانداعى ءومىرى وسىندا وتەدى.كيىز ءۇي −عالامنىڭ مودەلى.بۇكىل عالام مەن ادام اراسىن بايلانىستىرۋشى.رۋحاني مادەنيەت رەتىندە قاراستىرساق، كيىز ءۇي باسپانا عانا ەمەس، ارعى الەممەن بايلانىستىرىپ، قاسكوي رۋحتاردان قورعايتىن كيەلى ورىن (بۇل جونىندە تومەندە ءسوز ەتەمىز).قازاق ءۇيدىڭ كيەسى شاڭىراقتان باستاۋ الادى.شاڭىراق −قاسيەتتى.شاڭىراق − كۇننىڭ سيمۆولى.شاڭىراق كوتەرىلىپ جاتقاندا ەشكىم سويلەمەيدى.ويتكەنى ۇلى ءىس اتقارىلىپ جاتقاندا ۇنسىزدىك ورناۋى ءتيىس.«جەتى ۋىق شانشىلعانشا جەتەسىز عانا سويلەيدى» دەگەن ءسوز وسىنىڭ دالەلى.شاڭىراقتىڭ ءتورت كۇلدىرەۋىشى − ءتورت تاراپتى بىلدىرەدى. ۋىقتاردى كۇننىڭ شاشىراندىسى دەپ ۇعىڭىز. ەرتەرەكتە شاڭىراققا ۇرلەگەن قارىن بايلاپ قوياتىن بولعان. ونىڭ ءمانىسى، قۇت قۇيىلادى دەپ ەسەپتەگەن.شاڭىراقتىڭ استىندا وشاق ورنالاسادى. وشاق − ادامنىڭ وتى. شاڭىراقتىڭ ۇستىندە اللانىڭ وتى مازداسا، تومەندە ادامنىڭ وتى لاۋلايدى. ەسىك پەن ءتور
  كيىز ءۇيدىڭ ەسىگى ادەتتە شىعىسقا قاراتىلادى. بۇل − كۇننىڭ ساۋلەسى ۇيگە ءبىرىنشى ءتۇسسىن دەگەندى بىلدىرەدى. ەسىككە قاراما-قارسى بەتتە − ءتور. توردەگى ادام ەسىككە قاراپ وتىرادى. ەگەر ول مالداس قۇرىپ وتىرسا، ونىڭ اكەسى جوق دەپ ەسەپتەڭىز. اكەسى ءتىرى ادام مالداس قۇرمايدى. وتىرۋدىڭ ءوزىنىڭ وسىنداي تاڭبالىق ءمانى بار. توردەگى ادام تورەلىك ايتادى.تورگە اق پەن قارا ءتۇستى سىرماق توسەلەدى.ءمانىسى، ءتور −اق پەن قارانىڭ ارا جىگىن اجىراتاتىن ادامنىڭ ورنى.توردە وتىرىپ، بيلىك ايتقاندار مەملەكەت بيلىگىنە دەيىن كوتەرىلگەن.مۇنى ورحون-ەنيسەي جازباسىنداعى «ءتور»ءسوزىنىڭ مەملەكەت ماعىناسىندا قولدانىلعانىنان بايقاۋعا بولادى.شىڭعىس داۋىرىندەگى اق وردا، كوك وردا، التىن وردا دەگەنىمىزدىڭ ءوزى − كەڭەيتىلگەن كيىز ءۇيدىڭ كوشىرمەسى سپەتتى...
  سوسىن تورگە قىز بالا وتىرعان. ويتكەنى، قىز − قوناق. بابالارىمىزدان قالعان ءبىر ءسوز: «قىز بالا − ءتور يەسى، ۇل بالا − ءۇي يەسى.»

كەرەگەڭ كەڭ بولسىن، ەكى بوساعاڭ تەڭ بولسىن!
  بوساعا −ەكەۋ.وڭ جاق بوساعا جانە سول جاق بوساعا.سول جاق بوساعاعا كەبەجە، سابا، مەس، كۇبى، ت.ب قويىلادى.سول جاق بوساعاعا كەلگەن دۇنيەنى عالىمدار «قۇت» كاتەگورياسىمەن بەلگىلەيدى.ويتكەنى جوعارىداعى اتالعان ىدىستارعا ايران، ىركىت، قىمىز، شۇبات، ت.ب قۇيىلادى.دەمەك، سول جاق بوساعا −ايەلدىڭ سيمۆولى.ءدال سونداي تۇسىنىك الەمنىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە دە بار. ال قازاق شۇڭعىل ىدىستى دا ايەلدىڭ سيمۆولى رەتىندە باعالايدى. «اياعىن كورىپ، اسىن ءىش، اناسىن كورىپ، قىزىن ال» دەگەن ماقالداعى «اياق» وسىنداي ماعىناسى ءۇشىن دە ماقالعا ەنگەن. سول بوساعادان كىرگەن دۇنيە سىرتقا شىقپايدى، قاپقا تۇسەدى. قازاق مۇنى «قاپقا تۇسكەن − قاتىندىكى» دەپ ءبىر-اق قايىرادى.
  ال وڭ بوساعا −ەركەكتىڭ سيمۆولى.وڭ جاققا ەر-تۇرمان، ات ابزەلدەرى، بۇركىت، ت.ب قويىلادى.قاتتى جاۋىن-شاشىندا مالدىڭ جاس ءتولىن دە وڭ بوساعاعا كىرگىزەتىن بولعان. وڭ جاق −ارالىق مەجە.بوساعا اتتاپ كەلگەن كەلىندى وڭ جاقتا قارسى الادى.اياعىنا «ءبيازى بولسىن»دەپ اقسارباستىڭ تەرىسىن توسەيدى.بوساعانى پاك بولىپ اتتاعان بويجەتكەن ارالىق مەجەدەن ءوتىپ، جانۇيالىق ءومىرىن باستايدى. ۇيلەنگەن سوڭ، توسەك-ورنىمەن سول جاققا وتەدى. قايتىس بولعان ادامدى دا قازاق اق كيىزگە جاتقىزىپ، وڭ جاقتان شىعارادى. دەمەك، وڭ جاق ءبىر الەۋمەتتىك ساتىدان ەكىنشى الەۋمەتتىك ساتىعا نەمەسە ءبىر الەممەن ەكىنشى الەمگە وتكىزەتىن كوپىر ىسپەتتى.ولاي بولسا، «كەرەگەڭ كەڭ بولسىن، ەكى بوساعاڭ تەڭ بولسىن!» دەگەن تىلەكتىڭ كەيىنگى جولدارىندا اكە-شەشەڭ امان بولسىن دەگەن استار جاتىر.

  قازان-وشاق
  شاڭىراقتى كوتەرگەندە باقاننىڭ ەكىنشى ءۇشى تيگەن جەرگە، ياعني ءۇيدىڭ ءدال ورتاسىنا وشاق ورنالاسادى.وشاق ورنالاسقان سوڭ، قازان اسىلادى.ال قازان اسىلعان سوڭ مىندەتتى تۇردە وعان بىردەمە قۇيىلۋى كەرەك.قازاننىڭ بوس تۇرۋى جامان ىرىمعا سانالادى.قۇت دەگەن تۇسىنىكتى سارقا قۇيىپ الاتىن سيمۆولدىڭ باسى وسى −قازان.ونىڭ بىزگە جەتكەن كەرەمەت ۇلگىسى −تۇركىستانداعى تايقازان.قازاقتىڭ قازاندى قاتىن-بالامەن بىرگە ايتاتىنى دا وسىدان كەلىپ شىعادى.قايدا كوشسە دە قازانىن تاستامايتىن عۇرىپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
  قازاندى تاتۋلىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە دە مانسۇقتايتىن زاڭدار بار.ونىڭ ءبىرى:«جاۋلاسقان مىڭ باتىردىڭ نايزاسىنىڭ ۇشى ەرىتىلىپ، قازان قۇيىلعان ەكەن» دەپ باستالادى. ولاي بولسا قازاندى بەرەكە-بىرلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە تانۋعا ءتيىسپىز.

 باقان، ادالباقان
  باقان دا ەركەكتىڭ سيمۆولى.باقاندى ايەل ادام ۇستامايدى.باقان الەمدى تىرەپ تۇرعان نارسە.ال ادالباقاننىڭ رولى بۇدان دا جوعارى.توسەك-ورىنىمەن سول جاققا شىققان ەرلى-زايىپتىلار جاستارى وسە كەلە تورگە ءبىر تابان جاقىنداسا، ادالباقانعا ەكى تابان جاقىندايدى.ادالباقان −الەم اعاشىنىڭ سيمۆولى.الەم اعاشى، الەم بايتەرەگى دەگەنىڭىز −ەرتوستىك ەرتەگىسىندە ايتىلاتىن، سامۇرىق قۇس قوناتىن، ارعى الەم مەن بەرگى الەمدى جالعاستىرعان عاجايىپ اعاش.ادالباقانعا جاقىنداعان ادام −ادالدىققا جاقىنداعان ادام.ءدال وسى جاستاعىلاردىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ، جانى كۇيزەلگەندە «تورىمنەن كورىم جاقىن» دەپ قينالاتىنى دا بار.

  تابالدىرىقتى باسپا!
  ەرتەرەكتەگى تۇسىنىك بويىنشا، الەم 3ساتىدان تۇرادى.اسپان −رۋحتار مەكەنى.ونداعى ادامدار بەلبەۋدى باسىنا بايلاسا، جەردەگىلەر بەلىنەن، ال تومەندەگىلەر اياعىنان بايلايدى. تابالدىرىق سول تومەندەگى الەممەن بايلانىسقا تۇسىرەتىن مانگە يە.مىسالى، ەرتەرەكتە شالا جانسار تۋىلىپ، ءولىپ قالعان مالدىڭ ءتولىن تابالدىرىقتىڭ استىنا كومەتىن بولعان. تۇسىكتى دە سويتكەن.«تابالدىرىقتى باسپا!»دەيتىن تيىمنىڭ شىعۋ سەبەبى، مىنە، وسىمەن بايلانىستى.وتالماعان مىلتىق پەن قاپپاعان قاقپاندى دومداۋ ءۇشىن تابالدىرىقتىڭ استىنا قويىپ، بويىن تازا ۇستايتىن ايەل ادامعا اتتاتاتىن بولعان. سەبەبى، ارعى الەم مەن بەرگى الەمنىڭ اراسىنداعى قاسكوي رۋحتار مىلتىق پەن قاقپاندى بايلاپ تاستادى دەيتىن تۇسىنىك.

  قارعىستىڭ ەڭ اۋىرى دا كيىز ۇيگە بايلانىستى
  «شاڭىراعىڭ شارت سىنىپ، شاندىرىڭا قادالسىن، كۇلدىرەۋىشىڭ كۇرت سىنىپ ك... ىڭە قادالسىن»... «كوك ءشوبىڭ باسىلماسىن، كۇلىڭ شاشىلماسىن» ءبىر قاراعاندا ءتاپ-ءتاۋىر ءسوز سەكىلدى كورىنگەنىمەن، بۇل قارعىستىڭ سالماعى ءزىل-باتپان.بۇل −ءۇيىڭنىڭ اينالاسىن جايقالعان ءشوپ باسسىن، ونى تاپتايتىن ۇيىڭدە ادام قالماسىن، بالالارىڭ، ءۇرىم-بۇتاعىڭ جويىلسىن دەگەن ءسوز (ەرتەرەكتە بالالاردى «كۇلشاشار» دەپ تە اتاعان.)
  ۇيات تا بولسا، مويىنداۋعا ءتيىسپىز! قىرداعىمىزدىڭ دا، ويداعىمىزدىڭ دا، وقىعانىمىزدىڭ دا، توقىعانىمىزدىڭ دا كيىز ءۇي تۋرالى تانىمىمىز تىم تاياز...


كەلۋ قاينارى: ءتاڭىرتاۋ تورابى                                                                                                                                             
 
 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn