<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

تەرمە ونەرىنىڭ كەرەگەسى ءتىپتى دە كەڭ جايىلسىن دەپ

جارقىن نۇرابىلدا ۇلى (ءوز ءتىلشىمىز)

مەملەكەتتىڭ بەيزاتتىق مۇرا قاتارىنان ورىن العان تەرمە ونەرى جايىندا، ونىڭ تاريحىن، جانرلىق، كوركەمونەرلىك قاسيەتتەرىن تەرەڭدەي وتىرىپ زەرتتەۋ ماقساتىمەن ۇستەگى جىلى قاراشانىڭ 28 – كۇنى قۇلجا قالاسىندا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەتتىك بەيزاتتىق مادەني مۇراسى سانالاتىن تەرمە جونىندەگى تۇڭعىش كەزەكتى عىلمي تالقى جيىنى  مەن تەرمە جارىسى وتكىزىلدى. وسى رەتكى قيمىلدى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ ورنالاستىرۋىنا ساي، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق مادەنيەت، دەنەتاربيە، راديو- تەلەۆيزيا، كينو باسقارۋ مەكەمەسى مەن وبلىستىق مادەنيەت زەرتتەۋ ورنى ۇستىنە الىپ وتكىزىپتى. عىلمي تالقى جيىندا وبلىستىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ ورىنباسار باس حاتشىسى سەرىك ماقات ۇلى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ورىنباسار باستىعى مۇقيات جارمۇقانبەت ۇلىنىڭ جازباشا ءسوزىن جەتكىزسە، وبلىستىق ادەبيەت – كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى باقىت مۇقامەتقان ۇلى تالقى جيىنىن باسقاردى. تالقى جيىنىندا كامۋنا جانبوز ۇلى «تەرمە مەن تولعاۋدىڭ توركىندەستىگى مەن دارالىعى»، بادەلقان قينايات ۇلى «تەرمەنى تەرەڭ زەرتتەيىك»، بولات قازەز ۇلى « تەرمە جايىن تەكتەسەك»، ءابدىقاميت ورنىقباي ۇلى « تەرمە تابيعاتى»، جاڭاتاي قابدىكەرىم ۇلى «تەرمە تۋرالى تەربەلىس»، راحىمەتوللا حاميت ۇلى « تەرمەگە تەگەۋرىندى ءتىل قاجەت»، بازار بەرىكبول ۇلى «ەلىمىز جاڭا ءداۋىر تەرمە ونەرىنىڭ ەستەتيكالىق سيپاتى جونىندە» دەگەن ماقالالارىن وقىپ، ءۇرىمجى، التاي، تارباعاتاي، سانجى جانە ىلە وبلىسىنا توتە قاراستى اۋدان - قالالاردان ۇسىنىسپەن شاقىرىلعان 70 گە تاياۋ  اقىن، جازۋشى، كوركەمونەر قايراتكەرى، زەرتتەرمەن، تەرمە اۋەسكەرلەرىمەن وي ورتاقتاستىردى. ولار تەرمەنىڭ تەگى، جانرلىق قاسيەتى، زەرتتەۋدەگى اتتەگەن – اي تۇستار مەن ەسكەرۋگە ءتيىستى تۇيىندەرگە ات باسىن بۇرىپ، تومەندەگىدەي ويلارىن ورتاعا سالدى:

- قازاقتىڭ حالىق پوەزياسى بىزدە الىگە زەرتتەلگەنى جوق، حالىق پوەزياسىنىڭ جانرى، ءتۇرى، قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگى، پوەتيكاسى سياقتى جاقتاردا ايتاعاسىن پىكىر  ورتاعا شىققان جوق. ماسەلەن، ولەڭ، تولعاۋ، جىر، تاقپاق، شەشەندىك جەلدىرمە، تەرمە سياقتى تۇرلەردىڭ ارا – جىگىن پارىقتاندىراتىن كەلەلى تەوريالىق ەڭبەك جارىق كورمەدى. مىنە، وسىنىڭ بارلىعى توعىسپالى سيپاتقا يە، بۇل ءجايتتىڭ تەرمەنى دارالاندىرۋ ءۇشىن قيىندىق تۋعىزاتىنى ءسوزسىز.

- تەرمە داۋىرلىك سيپات الاتىن توعىسپالى جانر. ول ءبىر جاعىنان اۋىز ادەبيەتىمەن، ءبىر جاعىنان فولكلورمەن، ءبىر جاعىنان جازبا ادەبيەتپەن جانە ءبىر جاعىنان مۋزيكا عىلىمىمەن ماتاسىپ جاتادى. سوندىقتان تەرمەنى ىشكەرىلەي زەرتتەۋدىڭ، تەرمەنى تولعاۋمەن، تەرمەنىڭ ولەڭمەن، تەرمەنىڭ تاقپاقپەن تاعى سول سياقتى تۇرلەرمەن  بولعان جاقىندىعى مەن پارقىن ايقىنداۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.

- تەرمە مەن تولعاۋ مازمۇندىق وي تولعامى جاعىنان، فيلوسوفيالىق وي تۇيدەكتەۋ تۇرعىسىنان، ءومىر زاڭىن ۇعىندىرۋى اڭعارىنان توركىندەستىككە يە ەكەندىگىن تەرىسكە شىعارۋعا بولمايدى. دەي تۇرساق تا، جانرلىق پويەتيكاسى جاعىنان ەكەۋى دە وزىندىك دارالىققا يە.

- تەرمەنى ناسيحاتتاۋدى ادەبي وقۋلىقتارىمىزدان باستاۋ كەرەك. مۇندا وقۋلىقتارىمىزدا بار مازمۇنداردى كەمەلدەندىرىپ تەرمە جونىندە ارناۋلى جان – جاقتى تانىستىرۋلار بەرىلىپ، ۇلگى تەرمەلەردى اۋەنىمەن قوسا وقىتاتىن، ۇيرەتەتىن جاعداي قالىپتاستىرۋ قاجەت. قازىر تەرمەنى ارناۋلى ونەر رەتىندە ۇستانىپ جۇرگەن كەيبىر ونەرپازدارىمىزدىڭ ءوزى تەرمە مەن تولعاۋدى، ءاندى پارىقتاي الماي ءجۇر.

- قازىر بىزدە تۇتاس حالىقتىق سيپات الىپ ەلگە ءماشقۇر ءبىر تالاي ءساتتى شىققان تەرمەلەر بار. ونىڭ اۋەندەرى دە وزىنە قابىسقان ءبىر ەگەي ءبىر دەنە بولىپ كەتكەن. ەندى سول اۋەندەردى وزىمەن اجىراماستاي بولىپ بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان سوزىنەن ءبولىپ الىپ، وعان دولبارلاپ ءسوز جازىپ ورىنداپ جۇرگەن تەرمەشى سىماقتار، مۇنىمەن قوسا دايىندالعان بىرەۋدىڭ تەرمە تەكىسىنە حالىقتىق سارىننان ءسال عانا وزگەرتىپ اۋەن جاساپ الىپ ءوز تەرمەم دەپ ورىندايتىندار مولايىپ بارادى.

- قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ سۇرانىسىنا قاراي، بايىرعى دانالار ءسوزى بولعان ءماندى تەرمەنىڭ مازمۇنىنا ەشقانداي اقاۋ تۇسىرمەي، اۋەندىك جاقتان تۇرلەندىرىپ، جاستاردىڭ قۇلاعىنا جاعىمدى ەتىپ جەتكىزۋدە ءبىر قاجەتتىلىك دەپ تۇسىنۋگە بولادى.اسىرەسە ،عالامدانۋعا بەت الىپ، كەي ءبىر حالىقتىق اسىل قاسيەتتەرىمىز جوعالىپ بارا جاتقاندا، وسىلاي ىستەۋدىڭ ءوزى پايدالى بولماق. سونىمەن بىرگە، بۇگىنگى جاستار ومىرىنە قاتىستى الۋان قۇبىلىستار مەن ىستەردى تەرىپ ايتىپ، كورسەتىپ بەرە الاتىن عيباراتتىق قۇنى بار جاڭا تەرمەلەردىڭ جارىققا شىعۋىنىڭ دا ۇلكەن ماڭىزى بار...

جوعارىداعى زەرتتەرمەندەردىڭ  تارازى باسار سارابدال ويلارىنا تىزگىن ۇستاتقان مۇنداعى جۇرت  كەشەگى سان عاسىردان التىنداي جارقىراپ بۇگىنگە جەتىپ، ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني سارىعىن باسىپ، ۇلتتىق تاعىلىمنان ونەگە تاراتىپ جاتاتىن حاس ونەردىڭ قاسيەتىنە بىردەن ۇڭىلسە، ەندى ءبىر جاقتان بەيزاتتىق مۇراعاتتاردى قورعاۋعا جاسالعان قامقورلىقتاي دانا ساياساتقا بارەكەلدى ايتىپ، ەندىگى جەردە تەرمە سىندى بابانىڭ كوزى، دانانىڭ ءسوزى بولعان قاسيەتتى ونەردىڭ وركەن جايىپ، كەمەلدەنىپ، تولىقتانىپ، ايشىقتانا بەرەتىندىگىنە بەرىك سەنىممەن قارادى.

ناقتى پاكتتەرگە جۇگىنەر بولساق، وبلىستىق پارتكوم مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ دۇرىس باسشىلىعى مەن قولداۋىندا، وبلىسىمىزداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىن قورعاۋ جانە وعان مۇراگەرلىك ەتۋ قىزمەتى العاشقى تەكسەرۋ، قورعاۋ نىساندارى تىزىمدىگىن تۇرعىزۋ، ءوتىنىش بەرىپ جوعارىنىڭ ۋاكىلدىك قورعاۋ تىزىمدىگىنە الدىرۋ بۋىندارىن ويداعىداي ىستەپ، ءاربىر نىساننىڭ تاريحي قۇنى، مادەنيەت قۇنى، عىلمي قۇنىنا باسا ءمان بەرىپ، كورنەكتى تابىستارعا قول جەتكىزىپتى. ايتالىق، قازىرگە دەيىن وبلىسىمىزدان اقىندار ايتىسى، تەرمە، دومبىرا، قارا جورعا ءبيى سياقتى 16 تاقىرىپ مەملەكەتتىك قورعاۋ نىسانىنا، قازاق ويۋ – ورنەگى، ءسۇت ونىمدەرى قاتارلى 43 تاقىرىپ اۆتونوميالى رايون دارەجەلى ۋاكىلدىك قورعاۋ نىسانىنا، 131 تاقىرىپ وبلىس دارەجەلى ۋاكىلدىك قورعاۋ نىسانىنا الىنسا، ال  4 ادام بەيزاتتىق مادەني مۇرانىڭ مەملەكەتتىك مۇراگەرى، 50 ادام اۆتونوميالى رايوندىق مۇراگەرى، 68 ادام وبلىستىق مۇراگەرى بولىپ بەكىتىلىپتى. مىنە، وسىلاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك بەيزاتتىق مۇرا قاتارىنا ەنىپ، قورعاۋ مەن  زەرتتەۋگە ءزارۋ بولىپ وتىرعان تەرمە ونەرىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ، كەمەلدەندىرىپ، كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ – كوكەيتەستى مىندەت سانالۋدا. وسى ويدىڭ جەتەگىندە عىلمي تالقى وزدىرىلىپ، تەرمە اۋەسكەرلەرىنىڭ الامان بايقاۋى وتكىزىلدى. باس اياعى ءبىر كۇنگە جالعاسقان قيمىل بولعانىمەن بىرەگەي وتكىزىلۋىنە ءار سالاداعى باسشىلار، ماماندار تەبىندى قولداۋ كورسەتىپ،ماڭىزدى نۇسقاۋ بەردى. عىلمي تالقى جيىنىندا  وقىلعان ورىنباسار وبلىس باستىعى مۇقيات جارمۇقانبەت ۇلىنىڭ «بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىمىزعا مۇراگەر بولىپ، قورعاۋدى وسى زامان رۋحىنا سايكەستىرىپ دامىتۋعا قۇلشىنايىق» دەگەن ماڭىزدى ءسوزى دە تەرمە اياسىندا تولعانىپ، ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن، جۇيەلى جۇمىسقا جۇمىلعالى تۇرعان ازاماتتارعا جىگەر سيلادى. ول سوزىندە مىناداي تالاپتارىن ورتاعا قويدى:

ءبىرىنشى، بەيزاتتىق مادەني مۇرا زاڭىن ۇيرەنۋ مەن تياناقتاندىرۋدى مىقتى ۇستاپ، بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىن قورعاۋ مەن مۇراگەرلىك ەتىپ دامىتۋ جونىندەگى تانىم - تۇسىنىكتى اناعۇرلىم جوعارىلاتىپ، وسكەلەڭ جاۋاپكەرلىكتە بولۋ، ۇلت مادەنيەتىن كوركەيتىپ، گۇلدەندىرۋدەگى ماڭىزدى فاكتور. بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى ويداعىداي قورعاۋ، سايىپ كەلگەندە ءوزىمىزدىڭ مادەنيەت قاينارىمىزدى اشىپ، ۇلتتىق رۋحتى سەرپىلتىپ، حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن قورعاعاندىق.

ەكىنشى، بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ، مۇراگەرلىك ەتۋ جانە دامىتۋدى جاڭا ءداۋىر رۋحىمەن تىعىز سايكەستىرۋ، عىلىم – تەحنيكا جەتىستىكتەرىنەن تولىق پايدالانىپ، بۇل قىزمەت جونىندەگى ۇگىت – تاربيەنى كۇشەيتۋ جانە مۇرا زاڭى بويىنشا بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋعا جاۋاپتى ورىندار مەن مۇراگەرلەرىنىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن مىندەت، بورىشىن شىنايى اتقارۋىن ءارى زاڭدى جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتىن تولىق ادا ەتۋىن كەپىلدەندىرۋ كەرەك. ەندى ءبىر جاعىنان ءتۇيىندى قورعاۋ نىساندارى مەن زەرتتەۋدە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى كورمەگە قويۋ، ساحنالىق شىعارمالار دايىنداۋ، كىتاپ قۇراستىرۋ سىندى فورمالار مەن بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ قۇندىلىعىن ايگىلەۋ كەرەك.

ءۇشىنشى، ءار دارەجەلى پارتيا، ۇكىمەت ورىندارى  مەن مادەنيەت تاراۋلارى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى « قورعاۋدى نەگىز ەتىپ، قۇتقارۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ» باعىتى بويىنشا تەكسەرۋ، جيناۋ، رەتتەۋ، ارحيۆ تۇرعىزۋ، اسىرەسە، توراپتاستىرۋ قىزمەتىن جاقسى ىستەپ، قورعاۋ  مەن زەرتتەۋدە ءتىپتى دە قوماقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ. قاتىستى مادەنيەت تاراۋلارى ءوزارا سايكەسىپ تەرمە تۋرالى جانە باسقا نىساندار تۋرالى عىلمي تالقى جيىندارىن اشۋ، بۇعان مامان، زەرتتەۋشىلەردى ۇيىمداستىرىپ زەرتتەۋ ماقالالارىن جازۋ ءارى ورەلى زەرتتەۋ ماقالالارىنان كىتاپ قۇراستىرۋ كەرەك.

تامىرى تەرەڭدە، تاريحى ارىدا جاتقان تەرمە ونەرىنىڭ كەشەسى جايىندا توقتالماساق تا، ول 80 – جىلداردىڭ ورتاسىنان بەرى، ساحناعا قايتادان كوتەرىلىپ، اقىندار ايتىسىنا ءار بەرەتىن ايدىك ونەر رەتىندە حالىقتىڭ قارسى الۋىنا بولەندى. ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ رەتتەپ، جيناۋىندا شينجياڭ جاستار- ورەندەر باسپاسىنان « تەرمەلەر» اتتى ءۇش كىتاپ جارىق كورىپ، وقىرمان سۇرانىسىن قاناعاتتاندىردى. ءتىپتى،بەرتىنگى جىلدارى قازاقتىڭ ۇزدىك بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىن قورعاۋ جانە وعان مۇراگەرلىك ەتۋ ءۇشىن ارناۋلى « ايتىس»،«تەرمە» كلاستارى اشىلىپ، جۇيەلى تاربيەمەن مۇراگەرلەر قوسىنى مولايتىلدى. جۋىقتا عانا، ءۇرىمجى قالاسىندا «مۇرا» جۋرنالى قۇرىلعاندىعىنىڭ 30 جىلدىعى بايلانىسىمەن اۆتونوميالى رايون كولەمىندە تەرمە تۋراسىندا عىلمي تالقى ۇيىمداستىرىلىپ، تەرمە جارىسىنىڭ وتكىزىلۋى وسى بوگەنايى بولەك ونەردى قورعاۋ، زەرتتەۋ، مۇراگەرلىك ەتۋ قىزمەتىنىڭ تىڭ بەلەسكە قادام قويعاندىعىن ايقىن اڭعارىتقانداي.

28 – قاراشا كۇنى، تۇستەن كەيىن، ىلە تەلەۆيزياسىنىڭ كونسەرت زالىندا كوپ كورەرمەن ىلەدەن، التايدان، تارباعاتايدان، سانجىدان كەلگەن 16 تەرمەشىنىڭ شىرقاتا سالعان ويلى دا، نازدى، اسقاق تا، سازدى، مانەرى بولەك، ايتارى ەرەك تەرمەلەرىمەن قۇلاق قۇرىشتارىن قاندىردى. سوڭىنان ءادىلقازىلاردىڭ باعالاۋىمەن تىلەۋقابىل، جازيرا، ەرلاندار باس جۇلدەنى الىپ،3 مىڭ يۋانمەن سيلانسا، قالعاندارى 2-، 3- دارەجەلى بولىپ ماراپات تورىنە كوتەرىلدى. ارەدىگىندە قارت تەرمەشىلەردەن نۇرسارا اتەيبەك قىزى مەن الپىسباي مۇقامەتجان ۇلى ونەر كورسەتىپ، جاس بۋىنعا ونەگە تانىتتى. وبلىس باسشىلارىنان سابىر ايتجان ۇلى، تۇرسىنقان سابىر قىزى، مۇقيات جارمۇقانبەت ۇلى قاتارلىلار كونسەرتتى تاماشالاپ، جۇلدەگەرلەرگە سيلىق ۇسىندى.  

مەملەكەتىمىزدىڭ بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ ابزال ساياساتىنىڭ شۇلەن شۇعىلاسىندا، ۇلت مۇراسىن ۇلاعاتتايتىن ازاماتتاردىڭ ورتاق قۇلشىنۋىندا، تەرمە جايلى زەرتتەۋدىڭ اياسى ءتىپتى دە كەڭەيىپ، مۇراگەرلەر قوسىنى مولايىپ، تەرمە ونەرىنىڭ كەلىستى كەلەشەگى، جەمىستى ساتتەرى بولا بەرگەي.

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ