<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

باسباي بابا

)پوەما(

زەينەقابىل تۇرار ۇلى

كۇن استىندا تىرلىكتىڭ بار نەسىبى،

كۇن استىندا تاعدىردىڭ بار شەشىمى.

جامپوزدى دا، جارلىنى دا جاتسىنباي،

تەربەتەدى ۇلى تاريح بەسىگى.

سەنبەسەڭ دوس، مەنىمەنەن داۋعا تۇر،

بارلىق دەيتىن كيەلى ءبىر تاۋ جاتىر،

سول تاريحتىڭ تاڭبالارىن ورنەكتەپ،

اۋناپتى ودان اۋەنى الۋان سان عاسىر.

شىعىسىندا الىپ جۇڭعار-نارساعىم،

مايى قالىڭ سۇبەسىندەي مارقانىڭ،

تەرىسكەيى سارارقاعا قاسقايىپ،

الا كولگە قۇيادى ەكەن كاۋسارىن.

كەۋدەسىنە شاعي جاۋىپ كوكتەگەن،

و، بارلىعىم ، باسىڭنان نە وتپەگەن ؟!

سەنىڭ ءاربىر بۇلاعىڭنان، جىلعاڭنان،

سىر مارجانىن ەكشەيىنشى دەپ كەلەم.

ءوز تەگىنە تارتپاي اسىل تۋماس-اۋ،

كومبەسنە جەتپەي جۇيرىك تىنباس-اۋ!

وزىڭدە ءبىر دەگدار پەرزەنت ءوتىپتى،

و، كەرەمەت! جومارت مىنەز مىرزا تاۋ !

قاراپايىم ءبىر ۇلى ەدىم دالانىڭ،

ۇلاعاتىن ءبىلىپ وسكەن بابانىڭ،

وزىڭدە وتكەن سول مۇعجيزا جايىندا،

سۋ جورعاداي سۋسىلداسىن قالامىم.

*   *     *

ەرتە ءبىلىپ بۇل تىرشىلىك ۇعىمىن،

ساقتاپ كەلگەن اتا داۋلەت جۇعىنىن.

ەنشىسىنە شولاق دەيتىن كاريا،

بەس سادىرا ۇساق بەردى ۇلىنىڭ.

ءبىزدىڭ قازاق ەڭ اۋەلى باتا الار،

اۋمين ! - دەدى بەتىن سيپاپ اتالار.

ءدامنىڭ قۇتى - قىزىل وتى قازاننىڭ،

ەڭ الدىمەن تال سىرڭكەدەن وت الار.

تالپىندى دا ءۇمىت- ءسابي ۇكىلى،

كوتەرىلدى جاس وتاۋدىڭ ءتۇتىنى.

شاقىرىپ كەپ قوندىرادى جاس جىگىت،

جولاۋشىلاپ بارا جاتقان كىسىنى.

كورشىلەرسىز شايىن جالعىز ىشپەيدى،

بالاعادا «ۇيگە قارعام، ءتۇس!» دەيدى،

ىرىم-جىرىم ، جورا-جوسىن بارىندە،

اۋىلىنا ۇلكەن قۇرمەت ىستەيدى.

مال بابىمەن تاڭدا ۇيقتاپ جاتپايدى،

تۇنىق سۋمەن شۇيگىن شوپكە  باستايدى.

قايىرشىنى قاق تورىنە شىعارىپ،

قولدا بولسا ، تىلەگەنىن قاقپايدى.

جىقپاي تازا كوڭىل دەگەن مايسانى،

وبىردى دا، ساراڭدى دا بايقادى.

جەتىم كورسە سيپاپ تۇرىپ ماڭدايىن،

تىرشىلىكتىڭ جولىن شىنداپ ايتادى.

ءبىلىپ ىشتەن زامانىنىڭ تارلىعىن،

تۇسىنەدى كوپ قاۋىمنىڭ زار - مۇڭىن،

جيىسادى قۇلاپ جاتقان قوراسىن،

مۇرنىنا سۋ جەتپەي جۇرگەن جارلىنىڭ.

قارتتارىنىڭ اقىلىنان سەتىنەپ -

كەتپەدى استە،ماڭايىندا دوسى كوپ،

ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى،

سولاي-سولاي كوپشىل تازا كوكىرەك.

جىلدار قانات قاقتى داعى تىنىم جوق،

جاتتى الدىدا كەلەشەگى كۇلىمدەپ،

ەل باتاسى شاڭىراعىنا ۇيالاپ،

داۋلەتى دە بارا جاتتى دۇرىلدەپ،

شىن بولسا ەگەر رۋحتىڭ بار ەكەنى،

باتالى قۇل ارمانىنا جەتەدى.

تابىنىنا ارقار، قۇلجا قوسىلىپ،

تەكتى تۇلىك تۇلەجىگەن دەسەدى.

قايران داۋرەن سامال بولىپ ەسەدى،

ەسەدى دە باستان ماڭگى كوشەدى.

قارت بارلىقتان كۇللى الەمگە قاراعان،

باسباي اتتى دەگدار كىسى وسى ەدى.

*      *     *

رەسەي جەرى شىنجاراداي تالاۋراپ،

ازاماتتى الپاۋىت كۇش قاماۋعا الىپ.

المان-سالىق، ۇركىن-قورقىن شىداتباي،

قالىڭ قازاق بوسىپ ەدى بەرى اۋناپ.

جايلاۋدا وتىر سەگىز قانات اق وردا،

جارتى اي كەرەك ءتورت تۇلىگىن ساناۋعا.

ارعى بەتتەن اۋناعان اش پەن جاياۋلار،

بۇدان ارتىق پاناسىن جەر تابار ما؟!

وندا ءومىردىڭ باسى قۇرساۋ، ەتەگى وت،

وتەتىعۇن جولى قيىن توتەلەپ،

كەلەدى اۋىلعا نەمەرەسىن ارقالاپ،

جاياۋ كەمپىر سوقىر شالىن جەتەلەپ.

مۇنى كورىپ دەدى باسباي راسىمەن،

- ەكەۋىنە ەكى ات مىنگىزىپ باسىمەن.

اپارىڭدار جەتەم دەگەن جەرىنە،

قامسىز ەتىپ كيىم-كەشەك، اسىمەن...

تۇرمىس كىلتى سىلدىرلايدى جان-جاقتان،

ونىڭ قۇلپىن اشا الادى ءدال باسقان.

باسەكەڭنىڭ ەلىندەگى ءبىر كەدەي،

ۇكىمەتتىڭ مالىن باعىپ جان باققان.

قالاسىندا قۇرىپ جاتقان سالتانات،

جىل تولعاندا قوجايىن كەلىپ مال ساناپ:

- جيىرما قوي كەم، تولە !- دەدى شورت قانا،

توبەسىمەن كوكتى سۇزە شالقالاپ.

زوردىڭ اۋزىن وندا جارلى بوگەي مە،

ءجون سونىكى، جول سونىكى دەمەي نە؟!

ەس قالمايدى مىناۋ قىسپاق الدىندا،

قىرىپ الار قىزىلى جوق كەدەيدى.

باسەكەڭنىڭ قاباعىنان سىز تاراپ،

قوجايىننىڭ جاعاسىنان ۇستاپ اپ.

دەدى سوندا:

- پالەقورسىڭ نەدەگەن،

مومىنداردى باسىنباقسىڭ قىز تالاق!

ەي، ۇياتسىز، قوي ما سەنىڭ كەرەگىڭ،

جەر مەنىكى، بارما بۇعان نە دەرىڭ؟!

تۇلىگىمەن جولعا سالدى قوندىرماي،

ءوز مالىنان تولەپ بەرىپ تولەمىن...

كوپەس ەردىڭ تاراپ سولاي اتاعى،

العىس بولدى جۇرت ءسوزىنىڭ ماقامى.

ءوز حالقىنىڭ پايداسىنا جەگىلدى،

باسباي بايدىڭ اتى مەنەن اتانى.

*      *     *

ىرىسىمەن مىڭ تۇرلەنىپ دالا تىم،

ول زاماندا ەمىل تاسىپ اعاتىن.

ارلى-بەرلى وتە الماسا جولاۋشى،

تيىن قۋعان قايىقشىعا جاعاتىن.

كوكتەم شاعى، تاۋلار سەلىن قوتارىپ،

اسپان بۇلتى جارقىلدايدى وت الىپ.

سايگۇلىكپەن بارا جاتتى باسەكەڭ،

توپتى اداممەن شاۋەشەككە بەت الىپ.

ات-پاتىمەن ارعى قىرعا وتكەندە،

جاياۋ-جالپى سابىلىپ ءجۇر كوپ پەندە،

ەندى وتكىزگەن ءبىر قازاقتىڭ كيىمىن،

توناپ الدى قايىقشى الگى سەس كەۋدە.

قايىعىنا بىلمەي شىقتى دەمەسەڭ،

ول بايقۇستا سوقىر جارماق جوق ەكەن.

اتتان ءتۇسىپ قايىقشىعا باسەكەڭ،

دەدى:- مۇنداي ءىس قىلاسىڭ نەگە سەن؟

وتكەلدەگى وزىڭشە ءبىر پاتشاسىڭ،

انداعىنىڭ مەن تولەيىن اقشاسىن.

كەلەر جىلى مۇندا كوپىر كولبەتىپ،

ساعان كەرى بۇرعىزامىن ات باسىن!

...ايتقان ءسوزىن ورىندادى باسەكەڭ،

ەكى ەتپەيتىن ەر مىنەزى راس ەكەن.

كەزەگىندە مۇنى دا ايتا كەتەيىن،

تۇسىنبەشى اڭگىمەنى قاتە سەن.

جومارت قولدان التىن-كۇمىس توگىلدى،

ورىس شەبەر اكەلىندى سەنىمدى.

سان-الۋان قاجەتىنە قۇرىلىستىڭ،

وڭشەڭ سىعاي ءجۇز ازامات جەگىلدى.

جىل اۋنادى بۇل ولكەدەن سىر جاتتاپ،

كوكتەم سۇلۋ تاعى جەتتى بۇلعاقتاپ.

جويقىن ەمىل بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن،

قىزىل ءتۇستى اعاش كوپىر تۇردى اسقاق.

ونەگە بوپ الىس-جاقىن باسقاعا،

اڭىز ەتتى نە ءبىر جايساڭ، قاسقا دا.

ارلى-بەرلى اعىلدى جۇرت اقىسىز،

وزەن قانشا بۋىرقانىپ جاتسادا.

ءومىر عاجايىپ، دامۋ عاجايىپ، سەنەسىڭ،

ايشىقتايدى جاڭاسى مەن كونەسىن.

مىنە بۇگىن قۇلىستايعا بارساڭ سەن،

زامانعا ساي «باسباي كوپىرىن» كورەسىڭ...

*    *   *

تۇنەكتە قاپ كوريانىڭ تۇبەگى،

اۋىرعاندا بۇكىل ادام جۇرەگى.

ىزگىلەردىڭ قول بەرگەنىن جان-جاقتان،

تاريح-شەشەن بۇگىنگىدەي بىلەدى.

سوندا باسباي جەرگە قاراپ تۇرماستان،

باي، مىرزالار الدىندا ايتپاي قۇر ماقتان!

قازاقشا ايتىپ ۇشاق اتاي سالعانى،

ءوز الدىنا ورنى بولەك ءبىر داستان.

باسباي شەشەن ەمەس، استە، سايراعان،

باسباي باتىر ەمەس قىلىش قايراعان.

باسباي جومارت، العاباسار، ەر كوڭىل،

ارمياعا ات پەن تۇرمان سايلاعان.

تىڭداعان جان سوزدەن ءتۇيىن كۇتەدى،

سول تۇيىننەن ويىڭا ولەڭ تۇسەدى.

باسباي جايلى ايتا بەرسەڭ ساباقتاپ،

قىزا بەرەر اڭگىمەنىڭ دۇكەنى...

*      *    *

ەپيلوگ

داۋىلدايىن دۇنيەنىڭ دۇركىرى،

ويعا سونى قوندىرادى جىر ءتىلى.

ميلليارد-ميلليارد دوللارلارىن ارقالاپ،

الەمدىك بايلار ءتىمتىنىپ ءجۇر بۇل كۇنى.

كەيدە وزدەرىن تاڭىرگە دە بالايدى،

كەيدە وزدەرىن قايىرشى دەپ سانايدى.

تۇنىمەنەن اۋناپ شىعىپ، تاڭەرتەڭ،

اۋماعىنا وبىرلانا قارايدى.

تيىن دەسە ءوزىن سونشا قينايدى،

نىساندارى جەر جۇزىنە سيمايدى.

اسقان اسىن پايدالى يتكە ىركىپ اپ،

سۇراپ تۇرعان تىلەنشىگە قيمايدى.

قۋانادى جاقىن دوسىن الداپ اپ،

الارمانعا ۋ ساتادى بالعا وراپ.

بار حالىقتىڭ ىرىزدىعىنا تالاسىپ،

ورتاق جاھان قۇرلىقتاردى جالماماق.

و، داريعا - اي! قايدا، قايدا كىسىلىك،

تۇراتۇعىن جانعا شۋاق ءتۇسىرىپ.

اسىعىستاۋ العا ۇمتىلعان زامان دا،

كەتەمە ادام وسىلايشا ۇشىنىپ؟!

سونە كورمە ىزگىلىكتىڭ وشاعى،

شىرقالا بەر ەردىڭ ءانى، دوس ءانى.

سوندا عانا ۇلى ارماننىڭ كومبەسى،

ۇرپاقتاردىڭ كوك دونەنىن توسادى.

و، تۋعان جەر! ءوزىڭ ەدىڭ تەكتى انام،

سەنسىز ءلاززات، سەنسىز عۇمىر جوق ماعان.

بارلىعىمنىڭ اق باس شىڭىن كورگەندە،

باسباي بابام وتىر ەكەن دەپ قالام!

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ