<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>> الۋان ارنا>>ەرەكشە ونىمدەر

قىمىز تۋرالى سىر شەرتسەك

قىمىز–قازاق حالقىنىڭ ۇزاق تاريقحا يە، اتام زاماننان بەرگى ۇلتتىق ءداستۇرلى اتا تاماعى، قۇنارلى اسى، سۇيىپ ىشەتىن ءشاربات سۋسىنى سونداي–اق توي توپتاردا سي – قۇرمەت رەتىندە ۇسىنىپ الدىعا قوياتىن ورنى بولەكشە قاسيەتتى اسى، ەلەۋلى ءدامى.

قىمىزدىڭ شىعۋى، تاپقىرلانۋى، ونىڭ سۋسىندىققا اينالۋى تىم ەرتەدە باستالعان.ول، ەڭبەكشى قازاق حالقىنىڭ ەلەۋلى جاسامپازدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ، قازىرگى داۋىرەگە جەتكەندە ءوزىنىڭ ەرەكشە سۋسىندىق ەمدەك رولى مەن جاعىمدى تاعام ەسەبىندە ەل ىشىندەگى بازارعا جانە حالقارالىق بازارلارعا سالىنىپ، بارلىق ادام اڭساپ، قۇمارتا ىشەتىن « اق تاۋارعا » اينالىپ وتىر. مىنە وسى قىمىزدىڭ اشىتلۋى، باپتاپ جاسالۋى، ءوندىرىلۋى، وعان ىستەتىلەتىن ىدىستار، قىمىزدىڭ دەنساۋلىققا پايداسى، سۋسىندىق رولى، ونىڭ تۇرلەرى قازاق ومىرىندەگى توي– تاماشالاردا وينايتىن ماڭىزدى رولى مەن ىشىلۋ ءتۇرلەرى جونىندە شەرتسە تاۋسىلمايتىن شەجىرەلى اڭگىمەلەر كوپ. ءبىز ونىڭ بارلىعىن ايتىپ وتىرماساقتا، زەڭگىرىنەن شولىپ، ول جايلى قىسقاشا توقتالىپ وتپەكپىز.

    قىمىز–بيە سۇتى ساۋىلىپ الىنعان سوڭ، ارناۋلى جاسالعان ىدىستاردان پايدالانا وتىرىپ، ءتۇرلى عىلىم– تەحىنيكالىق باپتاۋلارمەن وڭدەۋلەر ارقىلى بەلگىلى ۋاقىتتا « 16 ساعاتتان 24 ساعاتقا دەيىن » وزىندىك ءيسى، ءدامى بار ەرەكشە قاسيەت قالپتاستىرىپ، قىمىز سيپاتىن الادى. قىمىز باسقا ۇلت تىلىندە، بايتال سۇتى نەمەسە جىلقى سۇتى دەلىنسە، كەيدە جىلقى سۇتى، سيىر سۇتى، قوي سۇتى، ەشكى سۇتى، تۇيە سۇتى سياقتىلاردىڭ بارلىعى قىمىز بولادى دەلىنىپ جۇر. بۇل مۇلدە جاڭساقتىق. سيىر، قوي ەشكى سۇتىنەن تەك، ايران–شالاپ، ىركىت قانا ازىرلەنەدى. تۇيە سۇتىنەن شۋبات، بيە سۇتىنەن قىمىز جاسالادى.

ءبىراق بيە سۇتىنەن قىمىز ءازىرلەۋ –وڭدەۋدى، جاساۋدى باستان وتكىزەدى.كەيدە قىمىزدى وڭدەۋ، جاساۋ بارسىندا، قىمىرانعا بىرلەستىرىپ، (بىلاي ىستەۋ قىمىران قوسىپ اشتقان قىمىزعا عانا ىستەتۋگە بولادى )سيىر سۇتىن از مولشەردە ىستەتۋگە بولادى.ال، بيە سۇتىنەن ايران– شالاپ، ىركىت دايىنداۋعا بولمايدى.قىمىزدىڭ سۋسىندىق رولى دەنساۋلىققا پايداسى جونىندە ەلىمىزدىڭ ءىشى–سىرتىنداعى زەرتتەرمەندەر ءبىر ءبولىم تۇسىنىكتەرمەن كوزقاراستارىن ورتاعا قويىپ كەلەدى، ءارى قىمىزدىڭ دەنساۋلىققا 12ءتۇرلى پايداسىنىڭ بار ەكەندىگىن ورعا قويان مۇقامەت قايدار دۋلاتيدىڭ 15-، 16– عاسىرلارداعى ەڭبەگىندە، قىمىز قازاقتاردىڭ تانىمدى ءدامدى تاعامدارى ىرەتىندە ايتىلعان. بۇدان باسقادا بىرقانشا تۇسىنكتەرمەن زەرتتەۋلەر بار. زامانىمىزدىڭ اقىن- جازۋشىلارى دا، قىمىز جونىندە شالقىعان شابىتقا تولى ولەڭ –جىرلار جازدى. حالىق ىشىندە دە، ءتۇرلى ماقال– ماتەل قاناتتى سوزدەر بارشىلىق.

ول، دەنساۋلىققا شيپالى سۋسىن، قازاق حالقى اق ىشۋدى، اققا شىعۋدى كوپ دارىپتەيدى.مۇندا، سيىردىڭ، قوي– ەشكىنىڭ سۇتىن، تۇيەنىڭ شۋباتىن، جىلقىنىڭ قىمىزىن ىشۋدى كوكسەيدى. قازاق ەمسەكتەرى شۇيەلەنكىرەگەن ناۋقاستارمەن ازىڭقى، قانى از، قىرقۇلاق بولىپ، اۋزى ۋىلعان ادامدارعا مالدىڭ شۋىلىن ەستىپ، قىرعا شعىۋدى، اق ىشۋدى اسىرەسە، قىمىز ىشۋدى بۇيىرادى. بۇل تەگىن ەمەس. ايتسا – ايتقانداي، قىمىزدىڭ قۇرامىندا بولەك قانىت، ماي، ۆيتامىن ABCD سياقتى ۆيتامىن توبى جانە ورگانيىزىمگە قاجەتتى دە، تيىمدى قان تولتىراتىن زاتتار كوپ بولىپ، دەنساۋلىق ءۇشىن اسا پايدالى،اۋىرۋدى باسەڭدەتەدى، ايىقتىرادى.ناۋقاس سالدارىنان السىرەگەن ارىقتاعان، قانى ازايعان، تۋبەركۋلەز اۋىرۋىنا شالدىققان ادامدارعا قولدانسا ءونىمى وتە جاقسى. قان تامىردىڭ جولىن تۇزەپ، قان اينالىسىن جاقسارتادى، دەنەنىڭ قۇرىس–تىرىسىن جازىپ، سەرگىتەدى، جۇرەكتىڭ سوعۋىن جاقسارتادى. قىمىز سىڭىمدى اس بولىپ، مايلى تاعامدى سىڭىرۋگە سەپتىگى تيەدى، دەنەدە زات الماسۋىن جاقسارتادى، قازاق حالقىنىڭ « قىمىز جاقپاعان اۋىرۋ جازىلمايدى »دەۋى قىمىزدىڭ ەمدىك، شيپالىق قاسيەتىمەن ماڭىزىنىڭ زور ەكەندىگىن دالەلدەدى.قازاق حالقى وسى قىمىز وندىرىلەتىن بيەنىڭ سۇتىمەن بايگە اتتاردى سۋسىنداتادى، شومىلدىرادى.

« بيە باۋ » جانە « قىمىز مۇرىن » كەڭ ساحارادا، جاپان تۇزدە وزىنە قونىس، مالىنا ءورىس ەتىپ، ءتورت تۇلىككە سۇيەنىپ، كوشپەندى ءومىر كەشىرىپ كەلگەن قازاق حالقى ىشسە سۋسىنى« قىمىز »، جەسە ەتى، مىنسەارتسا كولىگى، كيسە كيمى، تەرىسىنەن ( تون - شالبار، تاي جاقى، قۇلىن تۇماق تىگىلەدى ) بولىپ كەلگەن وسى جىلقى تۇلىگىنىڭ وزىنە باعىشتاعان بارلىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ونىمدەرىنەن يگىلىكتەنە ءبىلدى. ءسۇت ساۋىپ، وڭدەپ، قىمىز ەتىپ، وزىنە سۋسىندىق تاعام ەتىپ ىستەتتى.

 قىس ءوتىپ، كۇلىمدەپ كوكتەم، جارقىراپ جاز كەلگەندە شۇرقىراپ جاتقان قالىڭ جىلقى ىشىندەگى اسىرەلى دە، اسەم داۋىستارى جەز قوڭىراۋىنداي شىڭگىر– شىڭگىر كىسىنەگەن جاس قۇلىندار قاراقۇلاق بولا باستاعاندا، ولارعا ءتۇبىت ارالاسقان جۇمساق جۇننەن ەسىلىپ جاسالعان نوقتالار سالىنىپ، تيەكتەر ورناتىلىپ، ۇزاق تارتىلعان جەلىلەرگە ۇزبەلى كۇمىس تۇيمەلەردەي قاز – قاتار تىزىلىپ بايلانادى.مۇندا، بىرنەشە، ون نەشە، نەشە ونداعان، ءتىپتى كەيبىر باردام اۋىلداردا جۇزدەگەن قۇلىندار نوقتالانىپ، بيە ساۋىلادى. بيەنى ساۋۋشى، ساۋعىزۋشى بولىپ، 2 دەن 20 – 30 ادامعا دەيىن بولادى.

قازاق اۋىلى العاش بيە بايلاعان كەزدە، توڭىرەك باسىن شاقىرىپ، كەيدە مال سويىپ نەمەسە، قىستان قالعان سۇرىلەرمەن تاعى باسقادا جىلى–جۇمساقتارىن دايىنداپ، اۋىل ادامدارىنىڭ باسىن قوسىپ، «بيە باۋ »، «جەلى بايلار »، «قىمىز مۇرىن »تويىن وتكىزەدى.بۇل كەزدە، جەلى قازىققا، ايعىردىڭ ساۋىرىنا ماي جاعىپ، جاقسى تىلەۋىن ءبىلدىرىپ، مارە–سارە بولىپ، دۋماندى تۇردە بيە ساۋىنىن باستايدى.

وسى «بيە باۋ » تويىنان ءبىرنەشە كۇن بۇرىن اشىتىپ، قىمىز دايىندايدى.انە سول دايىنداعان قىمىزدىڭ العاشقىسىن اۋىل ادامدارىنا اۋىز تيگىزەدى، جيىلعان الەۋمەت اۋىلداستارعا اكەلگەن « بيە باۋ » شاشۋىن ۇلەسىپ جەيدى. كوپتى كورگەن قادىرمەندى قارت اقساقالدارمەن اجەيلەر، انالار جەلى قازىقتىڭ مىقتى بولۋىن، جەلىنىڭ ۇزىن بولۋىن، اقتىڭ مول بولۋىن، ءتولدىڭ كوپ، امان – ەسەن بوۋلىن، ەل ىرىسىنىڭ شالقۋىن، اقتىڭ يگىلىك ءۇشىن ءىشىلۋىن تىلەپ، باتاسىن شۇبىرتادى.

 مىنە وسىدان باستاپ، بيە اعىتىلعانشا جاز بويى، قوڭىرسىعان كۇز سوڭىنا دەيىن، قىمىز تولى ساباسىن كۇپىلدەتە ءپىسىپ، كوك جايلاۋ، قوڭىر كۇزدە كەڭ ساحارادا قىمىز يسىن اڭقىتادى.

 بولماسا ارتار تۇيەڭ، ساۋار بيەڭ،   

جايلاۋدىڭ ءسانى بولماس جايلعانمەن

دەگەن ولەڭ جولدارى بيە بايلانباعان جايلاۋدىڭ قۇلازىپ تۇراتىندىعىن اڭعارتادى. جەلىلەپ بايلاعان بيە اقبوز ۇيلەر جايلاۋدىڭ ءسانىن ارتتىرا تۇسەدى. ال بيە بايلاعان سوڭ، مالشىلار قاۋىمى بيە ساۋىپ، قىمىز سىندى قاسيەتتى سۋسىنىن ءشىپ، تەرىسى كەڭىپ، كوڭىلدرەى كوپسي كوتەرىلىپ، قىستاي كورگەن ميحاناتتارىن ۇمىتادى، ءبىر جاساپ، تىڭايىپ قالادى. ەڭ سوڭىندا، « سىرگە جيار » قىمىزدى دۋمانداتا ءىشىپ، بيە اعىتادى. توعىزتاراۋ راديو – تەلەۆيزياسى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn