<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>اقىندار ايتىسى

ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسى - ايتىس ونەرى

جازيرا مالىك قىزى

قازاق حالقى باعزى زامانداردان بەرى ءوزىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنە بارىنشا ءمان بەرگەن حالىق. ولاي بولسا رۋحاني ونەردى قالاي بەينەلەۋگە بولادى؟  ارينە ءتىل ارقىلى. وندا ول قالاي جارىققا شىعادى دەسەك، تەك ءسوز ونەرى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلادى.قازاق ۇلتى تىلگە اسا باي حالىق.دۇنيە جۇزىندەگى ۇلتتاردىڭ ىشىندە قازاق ۇلتىندا بىردەن - ءبىر  ديالەكت جوق ۇلت. ويتكەنى دۇنيەنىڭ قاي جەرىندەگى قازاق بولسىن بارلىعىندا ءبىر عانا قازاق ءتىلى بولىپ،  وسى ءبىر ءتىل ارقىلى ولار ەمىن - ەركىن سويلەسە الادى. حالقىمىز «ونەر الدى - قىزىلءتىل» دەپ ءسوز ونەرىن بارلىق ونەردەن ۇستەم ورىنعا قويا بىلگەن. ويتكەنى،ءسىز ءارقانداي ونەرلى بولساڭىز ءسوز ارقىلى ونى جەتكىزە الماساڭىز وندا ونەرىڭىزدىڭ جارتىسى ساۋلەلەنبەي  قالاتىندىعىندا داۋ جوق. ءسوز ونەرىن ۇستانعان حالقىمىزدا ءسوز گاۋھارىن ءسۇزىپ الاتىن شەشەندەر مەن كەمەڭگەرلەر، كومەيىنە مىڭ بۇلبۇل ۇيا سالعان، تارتىمدى ءتىل، يلانىمدى ءسوز ارقىلى حالىقتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ، تاپ بەرمەدە جاۋدىڭ بەتىن دە، دەسىن دە قايتارعان تاپقىر شەشەندەر، تىڭدارماننىڭ قۇيقا قۇيقاسىن شىمىرلاتاتىن، ۇلتتىڭ ماقتانىشى مەن مارتەبەسىنە اينالعان اقىندار مول بولعان.ولاردى ەلىنە تانىتاتىن وسى ءسوز قۇدىرەتى -تۇعىن.ءار قانداي جاۋىزدىقتىڭ الدىندا باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق ەكەنىن تانىعان دانالار بارلىعىن وسى ءتىلى ارقىلى ايتىپ قالدىرعان.قازاق ۇلتىنىڭ ءوز تۇرمىس -تىرشىلىك ەكولوگياسى بۇزىلماعان كەزىندە ەكىنىڭ ءبىرى شەشەن دە تاپقىر بولىپ، ءبىر اۋىز سوزگە كوپ ماعىنا سيعىزا العان.ەڭ قاراپايىمى قاراپايىم قالجىڭ ارقىلى ۇنامسىز مىنەزدەر مەن جاعىمسىز قىلىقتاردى شەنەي بىلگەن.سول ارقىلى وزدەرىنىڭ ادەپ ۇلگىلەرىن ونان ارى دامىتىپ، اراداعى ۇساق -تۇيەك ىستەردى  قايشىلىقسىز جەڭىل دە قونىمدى ءتىل ارقىلى شەشىپ وتىرعان.ەڭ قاراپايىمى وزگەدەن ەستىگەن قالجىڭدا ۇنامسىز ءىس -ارەكەتتەرىن سەزىنگەن ادام دا سول زامان ۇيالۋ، ىڭعايسىزدانۋ، ءوزىن -ءوزى جازعىرۋ سىندى پسيحولوگيا قالىپتاسادى.ەندى ولاي بولماۋعا قۇلشىنادى. قازاق ۇلتىنداي ءسوزدى جان - جاقتى پايدالانا بىلگەن ۇلتتار ساناۋلى دەسەك جارار. داۋلاستىراتىن دا، جاۋلاستىراتىن دا، دوستاستىراتىن دا - وسى ءسوز. ءسوز ارقىلى شەشىلمەيتىن ءتۇيىن بولمايدى. توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي ەتە بىلگەن دانا حالقىمىزدىڭ دانالىعىنا باس يمەسكە قانە.قازاق حالقى بۇگىنگى كۇنى دۇنيە جۇزىلىك ۇلت بولىپ تا تانىلىپ وتىر. ويتكەنى دۇنيە جۇزىندەگى 44مەملەكەتتە قازاق ۇلاندارى بار ەكەنى شىندىق.ەندى ءبىز كەڭ دالانىڭ توسىندە ات قۇلاعىندا ويناعان، دومبىراسىن كۇمبىرلەتىپ اۋزىنان كۇمىس جىردى توگىلدىرگەن ۇلت ەكەنىمىزگە دە ماقتانامىز.ال جۇڭگو جەرىندەگى قازاق ۇلتى دا ءوزىنىڭ ەڭبەكشىلدىگى ارقىلى جۇڭحۋا ۇلتتارى قاتارىنان ورىن الىپ، وزىندىك ورنىن ايگىلەپ، رولىن ساۋلەلەندىرىپ، ءوزىنىڭ ءتىلى مەن باي رۋحاني دۇنيەسىنە مۇراگەرلىك ەتىپ كەلەدى.دۇنيە ءجۇزى بۇگىنگى كۇنى ادامزاتتىڭ رۋحاني جان دۇنيەسىنە ءمان بەرۋگە باسا نازار اۋدارا باستادى.ادامنىڭ، جۇيەدەن، ۇلتتىڭ مادەنيەتتىلىگى تەك ونىڭ جان دۇنيەسىندە ەكەندىگى مويىندالدى.انە، سوندىقتان دا مەيلى قايسى ۇلت بولسىن وزىندەگى قۇندىلىقتاردى كورسەتۋگە بار كۇشىن سالۋدا.كەيبىرەۋلەر وزگەلەردىڭ ۇلتتىق بوگەنايىن وزدەرىنە تاڭىپ الىپ بەيزاتتىق مادەني مۇرامىز دەۋشىلەردە بار.مەيلى قالاي بولماسىن وزىندە جوق نارسە قاشان دا رول اتقارا الماسىن ۋاقىت دالەلدەيدى.

قازاق ۇلتىنداعى ەشكىمدە جوق وسى ونەرلەرىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى -ايتىس ونەرى.ايتىس دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق بالاسى بولماسا كەرەك.ايتىس قازاق ۇلتىنىڭ قانىنا سىڭگەنى سونشالىق، سول ايتىس ساحناسىنداعى ادام ءدال وزىندەي جەلپىنىپ وتىرادى.ايتىس اۋىز ادەبيەتىنە جاتادى.ايتىس ونەرىنىڭ ءتۇرى كوپ. سونىڭ ىشىندەگى جەكپە - جەك ايتىس ەڭ جالپىلاسقانى دەۋگە بولادى.قازاق ۇلتىنىڭ ءاربىر ۇلانى دۇنيە ەسىگىن انمەن اشىپ، ول دۇنيەگە سول انمەن اتتاناتىنى بەلگىلى.مۇنى ءبىزدىڭ تۋىلعان بالاعا ايتاتىن بەسىك جىرىنان باستاۋ الىپ، ول دۇنيەگە اتتانعاندا جوقتاۋ ايتاتىنىن سالت -داستۇرىمىزدەن ابدەن كورۋگە بولادى.مىنە، وسىنداي دۇنيە ەسىگىن اناسىنىڭ الاقانىندا ماپەلەنىپ بەسىك جىرىمەن تەربەلگەن قازاق بالاسى ەس ءبىلىپ، ەتەك جيا سول اناسىنان ۇيرەنگەن «اگۋگايدى» بالا تىلىمەن ايتا باستاسا، بالالىق شاعىندا  تۋىس - تۋعاندارىنا ەرىپ توي - تومالاق، ءولىم - ءجىتىمنىڭ بارلىعىندا انمەن ايتىلاتىن ماتىندەرگە قانىپ وسەدى.بالا كوكەيىندە سول حالىق دانالىعى ساقتالىپ قالادى. العاشىندا ەلىكتەپ ايتىسسا، كەيىن شىنايى ارىپتەسپەن ايتىساتىن جاعدايلاردا، ءتىپتى، ءوز عاشىعىن ايتىس ارقىلى جەڭىپ الىپ قوسىلعانداردى دا كەزدەستىرۋگە بولادى.

قازاق تۇرمىسىندا ايتىستىڭ جالپىلاسقانى سونشالىق، ۇلكەن توي - تومالاقتان تارتىپ، شىلدە كۇزەتۋ، تۇساۋ كەسەر، سۇندەت توي، ءتىپتى، سەميا ادامدارى دا ايتىسقا تۇسەتىن بولعان. بۇگىنگە دەيىن ءوز قۇنىن جويماي، سانداعان قيىن كەزەڭدەردەن ءوتىپ كەلە جاتقان وسى ايتىس ونەرىمىز 2006 - جىلى 20 - مامىردا مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ بەكىتۋى ارقىلى تۇڭعىش توپتاعى مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەني مۇرالار تىزىمدىگىنە ەنگىزىلدى. 2008 - جىلى قاڭتاردا اۆتونوميالى رايون دارەجەلى عىلمي قوعام− «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق قازاق ايتىس زەرتتەۋ قوعامى»تۇڭعىش كەزەكتى قوعام مۇشەلەرى ۋاكىلدەرىنىڭ جينالىسىن اشىپ، قوعامنىڭ قۇرىلعاندىعىن جاريالادى ءارى ىلە پەداگوگيكا شۋەيۋانىنىڭ كۇيتۇن وقىتۋ رايونىندا ماڭدايشالىق استى. بۇرىنعى حالىق اراسىندا جالپىلاسقان ونەر ەندى وسىدان - اق، شينجياڭ توپىراعىندا عىلمي ارناعا ءتۇسىپ زەرتتەلە باستادى. اقىندار ايتىسى جونىندە العاشقى كەزەڭدە عىلمي ماقالالار جازىلدى. كىتاپتار شىعارىلدى. دەمەك بارلىق نارسە از - ازدان باستالىپ كولەمدى دۇنيەگە اينالاتىنى سەكىلدى بۇل ءبىر تاماشا قادام ايتىس ونەرىنىڭ ءتىپتى دە جۇيەلى بولىپ قاعاز بەتىنە تۇسە باستاعاندىعىنان دەرەك بەرەدى.حالقىمىزدىڭ قالاۋلى ايتىس اقىندارىن مىنە، وسى كىتاپتاردان وقىپ، ولەڭدەرىن وزدەرىنە ونەگە تۇتارلىق وقۋشىلاردىڭ شىعارى انىق.بۇرىندارى اۋىل اراسىندا اۋىز ەكى تارالسا، ەندى جاس جەتكىنشەكتەر، ياعني ايتىس ونەرىنىڭ مۇراگەرلەرى وسى عىلمي دۇنيەلەردى وقىپ وزىنە رۋحاني ازىق جياتىن، ۇلگى -ونەگە الاتىن تاماشا جاعداي بارلىققا كەلدى.وتكەن بابالارىمىزدىڭ كوزىندەي بولىپ ساقتالىپ قالعان ايتىس ونەرىنىڭ بۇگىنگە جەتۋى دە ونىڭ ءسىڭىمدى، قاراپايىم بولعاندىعىندا. ءتور جايلاۋ تۇسىندە بوز ءۇيدىڭ تۋىرلىعىن كوتەرىپ قويىپ تا ايتىسادى. سوزگە شەشەن بولعان كۇيەۋى مەن ايەلى، اعاسى مەن ءىنىسى، اپەكەسى مەن اعا -باۋىرلارى، بالالار مەن بالالار، ءتىپتى، اكە - شەشەسى مەن بالالارى دا ەكى توپقا ءبولىنىپ ايتىسا بەرەتىن جاعدايلاردا بولعان. ايتىس ساحناسى نەشە مىڭداعان تىڭدارمانداردان بولسا شاعىن ساحنادا، ءتىپتى، سەميادا دا بولىپ، ايتىس ساحناسىنا شەك قويىلمايدى.ايتىس ساحناسى كولەمدى دە شاعىن دا بولا بەرەدى.ايتىس ونەرىنىڭ قاسيەتتىلىگى ونىڭ حالىق تۇرمىسىنا سونشالىق ەتەنە ونەر ەكەندىگىندە.ايتىس قاراپايىم بولعانىمەن وندا باستالۋ، ۇستاسۋ، شيەلىلەنىسۋ، شەشىلۋ سياقتى درامالىق ءتۇس الادى، ەكى جاقتىڭ دا قولداۋشىلارى، قورعاۋشىلارى بولادى.ايتىساتىن ەكى جاقتا ابىرجۋ، ىڭعايسىزدانۋ، شيرىعۋ، ىزالانۋ، سوزبەن سايىسۋ سياقتى كۇردەلى باسقىشتارى بولادى.ايتىسكەرلەر، دومبىرا، قوبىز نەمەسە باسقا دا مۋزىكالىق اسپاپپەن ايتىسۋىنا دا بولادى. ەرەسەن كۇيشىلەر كۇي تىلىمەن دە ايتىسادى. دەمەك قاراپايىم بولعانىمەن كوپ ءتۇرلى درامالىق تارتىستاردى باسىپ وتەدى، شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن اقىندار شارشى توپ ىشىندە ءوزىنىڭ تاپقىر دا شەشەن ءتىلى ارقىلى قارسى جاعىن ولەڭگە شاقىرىپ ايتىسا بەرەدى. كەيدە دايىندىقپەن ايتىسا، كەيدە وقياتتان، تاپ بەرمەدە ايتىساتىن ساتتەر كەزدەسەدى. ايتىستىڭ مازمۇنى الۋان ءتۇرلى بولادى. ايتىسۋشى ەكى جاق ءبىرىن -ءبىرى دەمەپ، جەبەپ تە ايتىسۋعا، ۇستاسىپ، داۋلاسىپ، ازىلدەسىپ، قالجىڭداسىپ، سىرلاسىپ، مۇڭداسىپ، ايتىسۋعا دا بولادى.حالىقتىڭ باسىنا كەلگەن مۇڭ -زاردى توگىپ، ايتىسۋعا دا وزگەلەردىڭ باسىنا كەلگەن ءزۇلىماتتى ايتىپ، حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاپ ايتىسۋعا دا، بەرەكەلى دە باياشات ءومىردى جىرلاۋعا دا، جات قىلىق، جامان مىنەزدەردى سىنداپ ايتىسۋعادا حالىقتىڭ باسىنا ناۋمەت اكەلگەن توپاس -توعىشارلاردى مىنەپ ايتىسۋعا دا بولا بەرەدى.سوندىقتان دا ايتىساتىن ادامداردان ەل تىزگىنىن ۇستاعان باي -ماناپتار وزدەرىنىڭ سودەگەي ءىس - ارەكەتىن ەل الدىندا جايىپ سالىپ، سۇيەگىنە تاڭبا ەتۋىنەن بارىنشا ساقتانىپ، ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن اقىندارعا ات مىنگىزىپ، وقالى تون جاۋىپ، ايلانىپ كۇتىپ الاتىن سالتتار دا بولعان.ءتىپتى، كەيبىرەۋلەرىنىڭ الدىنا مال سالىپ تا بەرگەنىن تاريحتان كورۋگە بولادى.ايتىستا بەلگىلى ءبىر يدەيانى ۇگىتتەپ ايتىسۋعا دا بولادى.كەزىندەگى ايتىس اقىندارى ءسىلام ءدىنىن، شاريعاتتى ايتىپ تىڭدارماندارىن ۇيىتىپ، ەلدىڭ جامان ىستەردەن اۋلاق بولىپ، رۋحاني جان دۇنيەسىنىڭ ءنارلى دە ءارلى، ارلى بولۋىن ۇگىتتەيتىن ايتىستار، رۋلىق ايتىستار كوپ بولعان. ال قازىرگى كەزدە كەيبىر اقىندار ايتىسىندا بەلگىلى ءبىر ورىندار وتكىزىپ، ونى قارجىلاي قولدايتىندىقتان سول ورىندى نەمەسە جەكەنى دارىپتەيتىن ايتىستار دا كەزىگەدى.

ايتىستىڭ اۋەنى نەگىزىنەن حالىق ءان ولەڭدەرىنىڭ اۋەنىمەن ايتىلا بەرەدى.ءتىپتى، كەيبىر اقىندار وزدەرى مۋزىكالىق ىرعاق جاساپ الادى.كىمنىڭ اقىندىق ونەرى ەرەسەن تالانتتى بولسا، ونىڭ وقىرماندارى مەن تىڭدارماندارى، ءىزىن قۋاتىندار سول ادامنىڭ اۋەنىنە سالىپ، ەلىكتەپ تە ايتادى. بۇل جاعدايدى ۇنەمى كەزدەستىرەمىز. ايتىس ونەرىندە قاس باتىرداي، قىزىل ءتىلدىڭ شەكسىز دە شەتسىز كوكجيەگىنە قۇلاش سەرمەگەن، اقىندىق تالانتىنا تاڭداي قاعا تاڭداندىرعان، ءاربىر ايتقان ءسوزى سۇيەكتەن ءوتىپ، بۋىنىڭا تۇسەتىن ەرەسەن تالانتتى اقىن ورازالىنىڭ ايتىس اۋەنىن بۇگىنگى ايتىس ساحناسىندا ۇنەمى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. دەمەك ۇلتىمىزدىڭ ءتول مادەنيەتى بولعان وسى ايتىس ونەرىنىڭ، ءتىپتى، ۇزاققا كەتەرىنە سەنەمىز ءارى زەرتتەپ، زەردەلەپ عىلمي تۇردە توپتالىپ، توم - توم بولىپ حالىق قازىناسىنا اينالاتىندا داۋ جوق.

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ