<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>ءمادەني مۇرا

قازاق مۋزىكاسى − حالىقتىڭ رۋحاني جان ازىعى

ۇران اقاتاي ۇلى

ونەر اتاۋلىنىڭ ىشىندە مۋزىكا ونەرىنىڭ الاتىن ورنى دا بولەك. بىلايشا ايتقاندا، مۋزىكا ونەرى ادامزاتتىڭ انا تىلىنەن كەيىنگى رۋحاني ءتىلى، ول ادامدىق قارىم - قاتىناستىڭ عانا ەمەس، جالپى دۇنيەنى، تىرشىلىكتى، تابيعاتتىڭ ءتۇرلى - ءتۇستى قۇبىلىستارىن، جان - جانۋارىن، قىسقاسى، جاراتىلىس پەن قوعامدىق جاعدايدى جان دۇنيەسىمەن تانىپ تۇسىنۋدەگى سەزىمدىك ءتىلى رەتىندە رول اتقاراتىن رۋحاني ازىعىنىڭ ەرەكشە ءتۇرى دەسەك ارتىق ەمەس.

مۋزىكانىڭ بارشا ادامزاتقا ورتاق مۇنداي قۇدىرەتتى رۋحاني كۇشىن تىلگە العاندا، ونىڭ ادامداردىڭ جاساعان ورتا، شارۋاشىلىق، سالت - ءداستۇر، ءدىني سەنىم، ت.ب لارىنا قاراي وزگەشە ريتىم، ىرعاق، مەلوديالىق قۇرىلىستار مەن ۇلتتىق بوياۋلار ءسىڭىرىپ، ءبىر -بىرىنەن پارىقتالاتىندىعىن دا ايتپاسقا بولمايدى.سوندىقتان دا حانزۋدىڭ «جيڭجۇي اۋەنى»، ۇيعۇردىڭ «مۇقامى»، موڭعۇلدىڭ «اۋەنى (دۋلىماسى)»، ت. ب لار دەپ پارىقتاپ جاتساق تا، ىشكى سەزىمدەرىمىزبەن ونىڭ مۋزىكالىق كوڭىل كۇيىن تۇرلىشە ءتۇسىنىپ جاتامىز. مىنە بۇل حالىق مۋزىكا ءتىلىنىڭ بار تىرشىلىككە ورتاق قاسيەتى دەسەك تە بولادى.

قازاق حالقىنىڭ دا مۋزىكاسى ءوزىنىڭ جاساعان ورتاسى، كوشپەندى تۇرمىسىنا قاراي سومدالعاندىقتان، دالاسىنداي كەڭ تىنىستى، تاۋلارىنداي اسقاق، سۋلارىنداي ءمولدىر بولادى. ءسابيدىڭ «ىڭگالاپ»دۇنيەگە كەلۋىنەن عاشىقتاردىڭ قۋانىشىنا دەيىن، ءماز بولىپ كۇلۋدەن قايعىلى كۇرسىنۋگە دەيىن بەينەلەنۋى، ساحاراداعى اڭ - قۇستاردىڭ داۋىسى، تۇلپاردىڭ شابىسى، بۇلاقتاردىڭ سىڭعىرى، جاپىراقتاردىڭ سىبدىرى، ءتورت تۇلىك مالدىڭ داۋىسى، ءبارى - ءبارىن بەينەلەپ، ەرەكشە بوگەنايىمەن ادامداردى تامساندىردى. قازاقتى دا، قازاق دالاسىن دا كورمەگەن فرانسۋز جازۋشىسى رومان وللاندىنىڭ قازاق مۋزىكا فولكلورىن زەرتتەۋشى عالىم زاتايەۆيچتىڭ (بۇرىنعى سوۆەت وداعى مۋزىكا زەرتتەۋشى عالىم) شىعارعان «قازاقءان -كۇيلەرى جيناعى»ىشىنەن شىڭعىسحان زامانىندا شىققان كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلان»كۇيىن تىڭداپ وتىرىپ، «كۇللى دۇنيە كوز الدىمنان كوش بولىپ، شۇبىرىپ وتكەندەي بولدى» دەگەن تەبىرەنىستى سەزىمىن عانا مىسال ەتسەك جەتكىلىكتى بولار دەپ ويلايمىن.ويتكەنى قازاق دالاسىندا ساياحاتتا بولعان شەتەلدىكتەردىڭ «قازاق ۇلتى − جىر تەڭىزى» دەگەندىگىنە زەرتتەۋشىلەرىمىز الدەقاشان كوپ مىسالدار كورسەتىپ كەلگەنى بارشاعا ايان. راسىندا، ادامزاتتى تاڭداندىراتىنداي ۇلتىمىزدىڭ مۋزىكالىق مۇرالارىنىڭ سارىندى ۇنىنە قۇلاق تۇرسەك، اتا - بابالاردىڭ ءتۇرلى كەشىرمەلەرى داۋىرلىك سيپاتىمەن سىر شەرتىپ، ۇرپاقتارىنا مۋزىكالىق تىلىمەن تاريحتان دەرەك ايتىپ، مادەنيەتىنەن ساباق بەرىپ جاتقانداي كۇيگە كەلتىرەدى. قازاقتىڭ ءدال وسىنداي ساحارالىق بوياۋى قانىق، قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر مىنەزدى قوڭىراۋلى مۋزىكا ۇلگىسى كوركەمونەرىنىڭ جاۋھارىنداي جارقىراپ، ءداستۇر - سالتىنا سىڭگەن. سوندىقتان داقازاق ءان - كۇيى «جىر تەڭىزىندەي» حالقىنىڭ ىزگى ارمان - ويلارىن، مۇرات، مۇددەلەرىن، ەلدىگى مەن ەرلىگىن، قادىر - قاسيەتىن، اقىل - پاراساتىن ايگىلەپ، ۇلتتىق ءبىتىم - بولمىسىن وبرازدى تۇردە كورسەتەتىن اسا ايبىندى دا ايدىندى تاۋسىلماس قازىنا. انە سول قازاق مۋزىكاسىنىڭ سونشالىقتى قۇدىرەت كۇش تابۋىنداعى نەگىز، حالىقتىڭ ءوندىرىس، تۇرمىس، سالت -ءداستۇرى دەي تۇرعانمەن، ونىڭ كوركەمونەرلىك ورەگە كوتەرىلۋىنە، سالت -داستۇرگە ءسىڭىپ شىڭدالۋىنا، مۇراگەرلىكپەن جالعاسۋىنا ۇيتقى بولعاندار، ارينە، قازاقتىڭ ءانشى - كۇيشى، ونەرپازدارى ەكەنىنە داۋ جۇرمەيدى. ويتكەنى ونەر اتاۋلى ءارقانداي ءبىر ۇلتتا سول ۇلتتىڭ ىشىندەگى ونەرپازدارىنىڭ جاسامپازدىعىمەن بارلىققا كەلىپ، ونىڭ كوپكە تارالىپ جالپىلاسۋىمەن بارا - بارا ۇلتتىق ونەرگە اينالاتىندىعى تۇسىنىكتى.

قازاق حالقى ءان - كۇيگە قۇمار، وزگەشە ءسان - سالتاناتتى حالىق بولعاندىقتان، ءانشى، كۇيشى، جىرشى، اقىن، جىراۋلارىن توبەلەرىنە كوتەرىپ توردەن ورىن بەرگەن. ونەر ۇلگىلەرىن اۋىزدان - اۋىزعا اڭگىمە، اڭىز ەتىپ ماقتان ەتكەن، ولاردىڭ ونەرلەرىن ۇرپاقتارىنا ۇيرەتكەن، جەتكىزگەن. ايتالىق، ەل ىشىندە قارتتار: «پا شىركىن، بۇرىنعى وتكەن پالەن دەگەن ءانشىنىڭ داۋىسى - اي! تاڭدايىنان بال تامىپ، تاماعىنان بۇلبۇل ۇشۋشى ەدى. پالەنشە ءانشىنىڭ داۋىسى التى قىردىڭ ارجاعىنان ەستىلەتىن»، «بۇرىنعى دومبىراشى، كۇيشىلەر كۇي شەرتىپ بوتاسى جوق ناردى يدىرگەن، اققۋدى كولگە قوندىرعان»، «سىبىزعىشىلار سىبىزعى تارتىپ بۇعىنى قوراعا اكەلگەن، جىلقىنى ۇيەزدەتكەن»، «قوبىزشىلار قوبىزىن وزانداتىپ، ارۋاق شاقىرىپ داۋىل سوقتىرعان،اۋرۋدى ەمدەپ جازعان»ت.ب دەگەندەي اڭىزدارىن ايتا وتىرىپ حالقىن مۋزىكالىق ونەرگە ەلىتىپ، باۋلىعان.ءدال سونداي حالىقتىق اڭىزدارعا زەرتتەۋ جاساعان قازاقستاندىق مۋزىكا زەرتتەۋشى مۋسابەك جارقىنبەكوۆ ءوزىنىڭ «قورقىت ەلىم -اي (ەلىم - اي)»اتتى كۇيلەر جيناعىنىڭ العى سوزىندە: «حالقىمىز ەجەلدەن قورقىت بابانى قوبىزعا العاش ءتىل ءبىتىرىپ، ونىڭ قىل ىشەگىنە جاھانداعى جاراتىلىس اتاۋلىنىڭ ءۇنىن كۇي ەتىپ سويلەتكەن ونەر يەسى، كۇي اتاسى دەپ بىلەدى» دەپ، قازاق حالقىنىڭ مۋزىكا تىلىنە دەگەن تاماشا تالعامىن ايتادى دا، قازاق مۋزىكاسىنىڭ قۇدىرەتىن ءتىپتى دە كەرەمەت ونەر بيىگىنە جەتكىزگەندەي بولادى.

قورىتىپ ايتقاندا، تىرشىلىك دۇنيەسىندە ادامزاتتىڭ رۋحاني ازىقتان مۇلدە اجىراي المايتىنى راس دەسەك، قازاق حالقىنىڭ مۋزىكا ءتىلى ادامزاتقا قاجەتتى رۋحاني ازىقتىڭ ىشىندەگى كەم بولسا بولمايتىن ۇلت جانىن بىلدىرەتىن اسا قۇدىرەتتى ۇلتتىق مۋزىكا ءتىلى، ول قازاقتىڭ تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز ەڭ اسىل مۇرات -ماقساتتارىن دارىپتەي الاتىن، ۇگىتتەپ تاراتاتىن رۋحاني جان ازىعى.

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ گازەتى

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn