<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

تەكەستەن تابىلعان «رايىمبەك باتىر» قيساسى

نۇرلان سارسەنبايەۆ

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ اقدالا اۋىلىندا تۇراتىن اكەم توقتاسىن سارسەنباي ۇلى بايسالوۆ بەرگەن دەرەك بويىنشا مەن تەكەس اۋدانىنىڭ ءشيلى وزەك اۋىلىندا تۇراتىن ايت رۋىنىڭ سادى اتاسىنان تاراعان بەگدايىر سىدىق ۇلى دەگەن جىرشى كىسىگە بارىپ جولىقتىم.ول كىسى «رايىمبەك باتىر»اتتى كونە تاريحي قيسانى جاتقا ايتا الادى ەكەن، باتىر بابامىز رايىمبەك تۋرالى جازىلعان وسى قيسانى اقساقالدان كوشىرىپ الىپ ەدىك.

 بەگدايىر اقساقال ءبىزدى كورىپ قاتتى قۋاندى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، سول كەزدە 83 جاسقا كەلىپتى. دەسە دە ءالى تىڭ، شيراقى ەكەن. «بۇرىن مەنى سەن سياقتى جازۋشى ىزدەپ كەلگەن جوق، باسقالار كەلىپ مەن ايتقان جىردى تىڭدايدى دا كەتەدى، ءيا گازەت-جۋرنالدارعا جازىپ جاريالامايدى، ەندى ءبىر جاعى، سەن رايىمبەك باتىردىڭ ۇرپاعى ەكەنسىڭ، قاسيەتتى باباڭ تۋرالى جازىلعان بۇل قيسانى ەندى تىڭدايتىن بولدىڭ» دەگەن ەدى قارت كوڭىلدەنىپ.

 الاسا بويلى، قاراتورى كەلگەن قارت جىرشى ىشتەي ءبىراز كۇبىرلەپ الىپ، قىرانداي ءتۇيىلىپ جىر شۋماقتارىن جاتقا ساپىرا جونەلدى.

كوپ زامان بۇرىنىراق وتكەن - كەتكەن،

ادامزات جەر ۇستىندە ءوسىپ - ونگەن.

ۇرپاقتان - ۇرپاق قالىپ كەيىنىگىگە،

 جالعاسىپ بىردەن - بىرگە بىزگە جەتكەن.

 

  عاسىردىڭ استاڭ - كەستەڭ جىلدارى ءوتىپ،

 شاپقان اتتاي بىلىنبەي جەلگە جەتكەن.

 ارتىنا وشپەيتۇعىن تاريح قالىپ،

 اڭگىمە ۇرپاعىنا ەلەستەتكەن.

 

  عاسىرلار تاستاپ العا الىپ قادام،

 ءبىر كۇندە دۇنيەنى تانىپتى ادام.

 باسقانداي تايعا تاڭبا وشپەيتۇعىن،

 جازىلىپ سول زاماننان تاريح قالعان.

 شەرتىلسە شەجىرەسى زامانانىڭ،

 قيال قۇس قياندارعا شارىقتاعان.

 

  بۇل شىندىق انىق سىرىن ەل بىلەدى،

 سول ءۇشىن ەل تىلەگى، ەر تىلەگى.

 ۇل مەن قىز - ۇرپاعىنا وسيەت قىپ،

 بابادان قالعان بىزگە شەجىرە ەدى.

 

  قاۋىم بوپ ءوز كەزىندە تالاي تايپا،

 اۋمالى - توكپەلى بوپ قايتا - قايتا.

 زاماننىڭ سەڭى سوعىپ گۇلىن ۇرعان،

 ورنىعىپ وتىرالماي قونىس جايدا.

 

  زاماننىڭ جاۋگەرشىلىك كەزىندە ەدى،

اقتابان ءشۇبىرىندى ەلدى جەدى.

 ارقالاپ ەلدىڭ اۋىر قايعى - مۇڭىن،

 ەر تۋىپ، ەلى ءۇشىن ەڭىرەدى.

 

  ارداگەر وتكەن تالاي ارداقتى ادام،

 ەلى ءسۇيىپ، ەردىڭ ءىسىن ارداقتاعان.

الباننان باتىر شىققان رايىمبەك،

 شەتەلدەن قىرعىز شاۋىپ، قالماقتى العان.

 

ەرلىگى رايىمبەكتىڭ اسقان ەلدەن،

 اقىلى ايدىن كولدەي كەمەلدەنگەن.

 اقىرعان ايباتىنان تاۋ شاعىلىپ،

 ەشبىر جان قاھارىنا تەڭ كەلمەگەن.

 

 تورلاعان جەردىڭ بەتىن سۇرى تۇمان،

 نوسەرلەپ كەيدە كوكتەن پالە جاۋعان.

 قارا جەر قويىنىنا اپ ەسىل ەردى،

 ەل جەرسىنبەي قاناتسىز قالدى - اۋ، قايران.

 

 دالا مۇلگىپ، قارا اسپان تۇنەرەدى،

 قيا الماي ەلى - جۇرتى ەڭىرەدى.

 نە پايدا جىلاپ - سىقتاپ قايعىرعانمەن،

 كەتكەن سوڭ كەك قايتارار ەسىل ەرى.

 

 ارتىندا قالدى ەلى، بايتاق جەرى،

ءيىلدى ارقا سۇيەر جايساڭ بەلى.

 شايقالىپ شاڭىراعى ىرىستى ەلدىڭ،

 ورالدى ەل باسىنا قايعى - شەرى.

 

  كۇيىندى اسقار تاۋ مەن ايبارلى شىڭ،

 تۋلادى شالقار تەڭىز جايعان كۇشىن.

 ءتۇيىلدى بايتاق دالا، ارنالى وزەن،

 تۇعىردان سۇڭقار ۇشىپ تايعانى ءۇشىن.

 

 ەستىدى البانى دا، الاشى دا،

 كەڭ وزەن، ويلى - قىرلى دالاسى دا.

 سۇركەيلى سۋىق حابار تەز تارادى،

كوسىلگەن بۇكىل قازاق بالاسىنا.

 بارلىق ەل ەستىپ بولدى بۇل قازانى،

ەل - جۇرتى كۇڭىرەندى تىم ازالى.

 حاباردى ەندەي وتكەن ساحارانى،

ەستىدى شەت جەردەگى قىرعىز داعى.

 

 زاماندا جاۋگەرشىلىك وتكەندەگى،

 بار ەكەن قىرعىزداردىڭ كەتكەن كەگى.

ءبىر باتىر ەل ىشىنەن ورلەپ،

قول باستاپ سول ءبىر جەرگە جەتسەم دەدى.

 

  ءبىر كەزدە شاۋىپ العان ءبىزدىڭ ەلدى،

 مالىمدى ولمەي - جىتپەي سىڭىرمەدى.

 الباننىڭ رايىمبەگى ولگەن بولسا،

 كەگىمدى قايتاراتىن كەزىم كالدى.

 

  اتقارام، بۇل ءسوزىمدى كىم تىڭدايدى،

 بارۋعا باستى قۇراپ كىم شىدايدى.

 جورىقتا وسى شىققان جولىم بولسا،

 ءولتىرىپ قايتامىن دەپ مەن ولجايدى.

 

  تاپتايىن تابانىما البان ەلىن،

 بويايىن تەپ - تەگىس قىپ قانعا جەرىن.

 بۇل كۇندە باسى كەتىپ، ەلى جۇدەۋ،

 اپەرەم ءوز ەلىمنىڭ كەتكەن كەگىن.

 قولعا الىپ جالاڭداتتى، قاندى قانجار،

 توقتارباي قول باستاعان باتىر كوكجال.

 كوپ قولمەن اتتانامىز البانعا دەپ،

جيىلدى وڭدى - سولدى وڭشەڭ ۇلدار.

 

  ۋاقيعا تولىپ جاتىر ايتا بەرسەڭ،

 باسقان ءىز، كەتكەن ءومىر ءبارىن كورسەڭ.

 اڭگىمە تۇسىنىكتى بولار ەدى،

 ورالىپ ولجاي جاققا قايتا كەلسەم.

 

  ەر ەكەن ولجاي داعى شىققان ەلدەن،

 جاسىنان رايىمبەكتىڭ قاسىنا ەرگەن.

 قول باستاپ قان مايداندا سايىسقاندا،

تالاي جاۋ تەڭ كەلە الماي باسىن جەگەن...

 بەگدايىر اقساقال وسىلاي تۇيدەك-تۇيدەك توگىپ جىبەردى. وسى قيسانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندەگى ۋاقيعا اتاقتى باتىر رايىمبەكتىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەن قىرعىز باتىرى توقتاربايدىڭ البان ەلىنە شابۋىل جاساۋعا دايىندالۋ بارىسى بولىپ باياندالدى.

ءبارىمىز بەكەڭ ايتقان جىردى ۇيىپ تىڭداپ وتىرمىز. قارت جىرشى قيسانىڭ ەكىنشى بولىمىنە قاراي اۋىستى. مۇندا رايىمبەك باتىر مەن وعان ەرگەن ولجاي باتىردىڭ ەرلىكتەرى جىرلانۋمەن بىرگە، رايىمبەك باتىر قايتىس بولعاننان كەيىن البان ەلىنىڭ اقتابان ءشۇبىرىندى بولىپ ىلە وڭىرىنە قونىس اۋدارۋى ءسوز بولادى.

قوس باتىر العىزبادى ەلىن جاۋعا،

 ايبارمەن باستىرمادى جەرىن جاۋعا.

 تۋىلىپ ەلى ءۇشىن، قانىن توكتى،

 ايتۋعا مۇنان ارتىق ەرلىك بارما؟!

 

  قوس باتىر جۇرگەن ەركىن، ەلىن قورعاپ،

 وتىردى ەكەۋىن دە ەلى قولداپ.

 كورشىلەس ەلدەرىنە ءزابىر سالىپ،

 كورمەگەن ومىرىندە جەرىن جالماپ.

 

 تاعدىرعا نە شارا بار زار جىلاتقان،

تۇنەرىپ ەل ورتاسىن تۇمانداتقان.

 ەر ءولىپ رايىمبەكتەي، ەل بۇزىلدى،

 ءتوندى دە كوكتەن پالە، جەردەن اپات.

 

 وي تۋار ارت - ارتىنان اۋىق - اۋىق،

 ويىسار ءسوز جەلىسى قيسىن تاۋىپ.

 مىڭ جەتى ءجۇز

جەتپىس ەكىنشى جىل جاز ايىندا،

 بۇل جاققا وتكەن دەيدى البان اۋىپ.

 

 سول مەزگىل رايىمبەكتىڭ ولگەن كەزى،

 تاريحتىڭ كۇيى اۋعان ءبىر كەزدەرى.

 باتىردىڭ قابىرى قاپ الماتىدا،

 كوشكەن ەلگە كەلەدى ءسوز كەزەگى.

 

 قۇلازىپ اسقار تاۋ مەن دالا قالدى،

 قاڭىرسىپ ءۇي ىشىندە سابا قالدى.

 كول تولقىپ، وزەن وكسىپ ىڭىرانا،

 دولدانىپ جارقاباعىن سابالادى.

قيىسپاي زار جىلاعان ەلى قالدى،

 اتىراۋ، اتا مەكەن جەرى قالدى.

 اداسىپ قۇلىن - تايى ۇيىرىنەن،

 ءشاشىلىپ بيە باۋدا جەلى قالدى.

 

  قايماعى بۇزىلماعان ەلدىڭ بەرىك،

 شايقالتىپ شاڭىراعىن داۋىل كەلىپ.

 زار جىلاپ جەسىر قاتىن، جەتىم بالا،

 جونەلدى كوش سوڭىنان شىر - شىر ەتىپ.

  بۇل ىسكە ەل قامىقتى، جەر قامىقتى،

 ارتىندا جىلاي - جىلاي ەل قالىپتى.

 جاپاندا جالعىز قالعان زيراتىمەن،

 »جۇرت باعىپ رايىمبەكتەي ەر قالىپتى«

 

  سەكىلدى ون بەستەگى تولعان ايى،

 الباندى باستاپ كەپتى ەر ولجايى.

 ەل كوشتى، جاۋ جەتتى دەگەن دەيىن،

» اقتابان ءشۇبىرىندى» ەلدىڭ ءجايى.

 

  اۋدارعان قونىستارىن، باستاپ ەلىن،

 تاۋ اسىپ، وزەن كەشىپ، اسقان بەلىن.

 جازىقسىز جاندار شەگىپ كوپ ماشاقات،

قالدىرعان بەلگى ەتىپ باسقان جەرىن.

 

 ەنشىسىن ادامزاتتىڭ جەر بىلەدى،

تىرلىك قامىن ىزدەگەن ەل بىلەدى.

 ىلەنىڭ وڭتۇستىگى - ءۇيسىن تاۋى،

 الباننىڭ وسى بوپتى كەلگەن جەرى.

 

  مال ءوسىپ لىقسىپ ورگەن ساي - سالادان،

 جەرىنە ەركىن قوندى قاي تاڭداعان.

 كولدى ايماق بۇلدىراپ كورىنەدى،

 تابيعات قۇشاق اشىپ ايقارادان.

 

 شوقىسى ءار سالانىڭ ايبىنى ەدى،

 سايالى، جانعا جايلى مەكەن - جەرى.

تابيعات تىرشىلىككە تىنىس بەرگەن،

 جەرى بايدىڭ ەلى باي ىرىستى ەلى.

 

  ولجاي دا قاراپ تۇرىپ ويعا باتتى،

 قوس باتىر ەلدىڭ ەدى قوس قاناتى.

 ەسكە الىپ رايىمبەكتەي باتىر دوسىن،

 كوزىنىڭ جاسىن توگىپ سورعالاتتى.

 

»رايىمبەك باتىر» اتتى قيسانىڭ ءۇشىنشى بولىمىندە ولجاي باتىردىڭ رايىمبەك باتىردى ەسكە الىپ جوقتاۋى مەن قىرعىزداردىڭ كەك الماق بولعانى باياندالادى.

بەيىشتىڭ گاۋھار تەرەگى - اي،

 ەلىمنەن شىققان ەر  ەدى - اي.

 ساعىنعاندا دوسىمدى،

كوزىمە جاسىم كەلەدى - اي.

 

 تۇمانداي تورلاپ قايعى - مۇڭ،

 كوكىرەگىمدى كەرنەدى - اي.

شەر بايلانعان جۇرەككە،

 قاسىرەت وتىن سەبەدى - اي.

 

  انادان تۋعان اسىل زات،

 قيىن عوي مۇندا كەلمەگى - اي.

 ەلىمنىڭ بولعان پاناسى،

 قازىنام ەدى تەڭدەگى - اي.

 

  ات جالىن تارتىپ مىنگەن سوڭ،

 ەلىن جاۋعا بەرمەدى - اي.

 قولىنا قىلىش ويناتىپ،

 وڭدى - سولدى سەرمەدى - اي.

 

  جاۋ قامالىن سان بۇزعان،

 قاسىنا الىپ ەرلەردى - اي.

 ەل ءۇشىن توكتى ەر ءبارىن،

 وشپەيدى ماڭگى ەڭبەگى - اي.

 

  قولىمنان ۇشىپ تۇيعىنىم،

 قايعىنىڭ دەرتى مەڭدەدى - اي.

 جۇرەكتەن جالىن اقتارعان،

قىزىل ءتىلدىڭ شەبەرى - اي.

 

  ساعىنىشپەن ەسكە الىپ،

 دوسى جىلاپ ەڭىرەدى - اي.

 ەردىڭ مۇڭىن ەل بىلەر،

 ەسكە الدى ەردى توڭىرەگى - اي.

 

ەر بولىپ تۋعان اتادان،

 وزا شاپقان قاتاردان.

 ەرلىگىڭ مەن قاسيەتىڭ،

 رايىمبەك دەپ اتالعان.

 

 ۇيادان ۇشتىق ءبىر تۇلەپ،

 جازىلماي جۇبى ماتالعان.

 جاۋلارىڭ كەلگەن قامدانىپ،

 قاشان ساعان باتا العان.

 

 مىنگەندە اتىڭ قاھارعا،

 بار ەدى سىزدە قاتاردان.

 جاۋدان الدىڭ ەل كەگىن،

 قابانباي تارتقان ساپاردان.

 

  ەرلىگىڭ بۇدان ارتار ما؟!

 ۇمىتپاس ۇرپاق قاشان دا

 ومىرگە ايتىپ ماڭگى قوش،

 اتتاندىڭ كەلمەس ساپارعا.

 

  تۇنەرىپ قالعان قارا اسپان،

 بۇلتتان كوزىن اشارما؟!

 بايشەشەك ءونىپ ورىستەن،

 قونار ما ەلىم جاساڭعا؟

 سىرىلىپ كوكتەن قارا ءتۇن،

 باقىتتىڭ تاڭى اتار ما؟

شولپانداي تۋعان سامداعاي،

 ادامنىڭ ەدى ساڭلاعى.

 ەرلىگىڭە سۇيىنگەن،

 بۇكىل قازاق تاڭداندى.

 سوڭىنا ەرىپ قالىڭ ەل،

 جاۋ الدىندا قالمادى.

 

  وپاسىز جالعان بۇل ءومىر،

موينىنا قۇرىق سالعانى.

 قوينىنا الىپ قارا جەر،

 باتىردى اقىر جالمادى.

 

  ەندى كەلىپ كۇش قىلار،

شەت جەردە قىرعىز، قالماعى.

 تۇرامىز با ەل - جۇرتىم،

 قيىن عوي مۇنىڭ سالماعى.

 

  ولجاي ەر وسىلاي دەپ اعىتتى ارمان،

 كوز جاسى كولدەي بولدى اعىتىلعان.

 كۇن ەڭكەيىپ،

 ىلەزدە كوز بايلانىپ.

 اسپاندى توزاڭ ۇشىپ، تۇمان باسقان،- دەپ قيسا تراگەديامەن اياقتايدى.

»رايىمبەك باتىر» اتتى قيسانى كىم جازعان؟

جىرشى بەگدايىر سىدىق ۇلى ايتقان «رايىمبەك باتىر» اتتى بۇل قيسادا رايىمبەك باتىردىڭ تىرلىگىندەگى اتاق - داڭقى، جورىق جولىنداعى ەرلىكتەرى، ول قايتىس بولعاننان كەيىنگى ەل تاعدىرى جىرلانعان. قيساداعى جانە ءبىر كەيىپكەر ولجاي باتىر. قيسادا بۇل باتىردىڭ اتىن كەيدە ولجاباي دەپ العان. البان ەلىندە ولجاباي دەگەن ەلگە تانىمالى باتىر بولعان جوق. بۇل باتىردىڭ اتىن ولجاي دەپ كەسىپ ايتۋعا بولادى. ولجايدىڭ داڭقى الاشقا جايىلعان قولباسى رايىمبەكتىڭ جورىق جولىنداعى سەنىمدى سەرىگى بولعانىن تاريحي دەرەكتەر دالەلدەيدى.

ولجايدىڭ اتا تەگى البان تايپاسىنىڭ بوزىم رۋىنان تاراعان. اتاتەك شەجىرە بويىنشا الباننان - سارى، سارىدان  - سۇيمەندى، سۇيمەندىدەن - بوزىم، بوزىمنان - جانشىق، جانشىقتان - المەرەك، ولجاي باتىر اتى الاشقا تانىمالى المەرەك ابىزدىڭ تۋعان ءىنىسى. سوندىقتان «ولجابايدى» قالدىرىپ رايىمبەكتىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان باتىردىڭ اتىن ولجاي دەپ الدىق.

اتاقتى رايىمبەك باتىر قايتىس بولعاننان كەيىن قىرعىز ۇلتىنان شىققان توقتارباي دەگەن باتىردىڭ قول باستاۋىمەن البان ەلىن ويسىراتا شاۋىپ كەتكەندىگىن تاريحي شىندىق دەپ قاراۋعا بولادى. قيسادا ايتىلعان ۋاقيعا تۋرالى ەل ىشىندە الۋان ءتۇرلى اڭىز - اڭگىمە كوپ ايتىلىپ كەلەدى.

»رايىمبەك باتىر» اتتى قيسانىڭ تاريحي ارتقى كورىنىسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاريحي دەرەكتەر مەن اڭىزدارعا ۇڭىلۋگە تۋرا كەلەدى. تاريحي دەرەكتەردە جازىلۋىنا قاراعاندا،1754-جىلى قازان ايىندا ابىلاي حاننىڭ بۇيرىعى بويىنشا 10 مىڭ ادامدىق قازاق قوسىنى سايرامنان ىلەگە قاراي جورىققا اتتانعان ەكەن. بۇل تۋرالى «جوڭعاردى تىنىشتاندىرۋدىڭ جالپى جوباسى» اتتى كىتاپتا «ابىلاي حان1754-جىلى قازان ايىندا داۋاچىنىڭ ورتالىعى ىلە وڭىرىنە دەيىن جورىق جاسادى. 10 مىڭنان استام اسكەرمەن بۇراتالا وڭىرىنە كەلىپ ءتيىستى. بۇل اراداعى ويرات تايپالارىن ايداپ اكەتتى.

داۋاچى اسكەرلەرىنىڭ ىلە وزەنىنىڭ سولتۇستىگىندە ساقتاعان استىق، تورعىن - تورقا قويمالارىن تالاپ الدى. تالاۋدان قالعان ات - كولىكتى داۋاچى تەكەسكە الىپ قاشۋعا ءماجبۇر بولدى» (حانزۋشا، 9-توم، 29-بەت،13-توم، 7 -، 8 - بەت) دەپ جازىلعان. وسى سوعىستا قازاق قوسىنىنىڭ باس ساردارى قابانباي بولعان، سونىمەن بىرگە بوگەنباي، جانىبەك، رايىمبەك، قازىبەك قاتارلى اسكەري قولباسىلار مەن ۋازىرلەر دە جوڭعارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ وتىرعان.

1981-جىلى «مۇرا» جۋرنالىنىڭ2-سانىندا جاريالانعان «قابانباي» اتتى قيسادا قابانبايدىڭ ءبىر اۋىلىن قىرعىز شاۋىپ كەتەدى. قىرعىزعا كەگى كەتكەن باس باتىر قابانباي  جەر-جەردەگى قازاق باتىرلارىنا حابار بەرەدى.

قابانباي باتىر قىرعىزبەن سوعىسادى ەكەن دەگەن حاباردى ەستىگەن بوگەنباي، جانىبەك، جانتاي، باراق، بورانباي، بەردىقوجا، شورەك، قاساباي، داۋلەتباي، رايىمبەك، ماتاي قاتارلى قازاق باتىرلارىنىڭ ءبارى جينالادى.

»قابانباي» اتتى قيسادا:

كەلىپتى قاز داۋىستى ەر قازىبەك،

...............................

 ۇيسىننەن ىزدەپ كەپتى رايىمبەك،

................................

بالالار زاڭىڭ قانداي، زامان قانداي،

 باسىندا باتىر تۇرىپ بۇلاتقانداي.

 ساق ەدى قاراۋىلعا شالدىرماس دەپ

 ۇيسىننەن الدىرىپتى اق شابداردى - اي!

 باس قوسىپ بارلىق باتىر تۇگەندەلدى،

 باتىر جوق قابانبايداي بۇلاردا ەندى.

 استىنا اۋىر قورجىن ازىق سالىپ،

 باتىرلار ات تاۋىنا ج−ونەلدى ەندى.

 اتتاندى تامام باتىر ۇيدە جاتپاي،

 شابادى جاۋ كورىنسە تىزگىن تارتپاي.

 بارلىق پەن قىزىل تۇزدى باسىپ ءوتىپ،

 ىلەگە سۋىت ءجۇرىپ توتە تارتتى - اي!- دەگەن ولەڭ شۋماقتارىنان رايىمبەك باتىردىڭ قابانباي باتىرعا ىلەسىپ ىلەدەگى قىرعىزدارعا جورىققا اتتانعانى جانە ۇيسىننەن قابانباي سۇراتقان اق شابدار اتتى الىپ كەلگەندىگى ايتىلادى.

قابانباي وسى جورىقتا قالىڭ قازاق باتىرلارىن باستاپ ىلەگە كەلەدى. ءور تەكەسپەن تەكەستىڭ ارالىعىنداعى تاۋدا باتىرلار ءبىر اي ات شالدىرىپ، قىرعىزدىڭ اتەكە (ەل اتەكە جىرىق دەپ اتاپ كەتكەن) باتىرىن كۇتەدى. باتىرلار ات شالدىرعان وسى تاۋدىڭ اتى وسىدان كەيىن «اتتىڭ تاۋى» اتالىپ كەتەدى. قابانباي باتىر  اتتىڭ تاۋىندا اتەكە جىرىقپەن جەكپە - جەككە ءتۇسىپ ونى ولتىرەدى. بۇل سوعىستا نەگىزگى اسكەرلەردى رايىمبەك باتىر شىعارىپ، قىرعىزدىڭ قالىڭ قولىن ويىسىراتا جەڭگەن ەكەن. اتتىڭ تاۋىنداعى باتىرلار قاراۋىل ەتكەن تەسىك تاستى قازىردە ەل «قابانبايدىڭ تەسىك تاسى» دەپ اتاپ كەلەدى.

»رايىمبەك باتىر» اتتى تاريحي قيسادا اتاقتى باتىر رايىمبەك قايتىس بولعاننان كەيىن قىرعىزدىڭ توقتارباي باتىرى قول باستاپ ىلەگە اۋىپ كەلگەن البان ەلىن شاۋىپ، ولجاي باتىردى ءولتىرىپ، كەتەدى.

 وسىدان كەيىن كوپ وتپەي توقتارباي البان ەلىنىڭ قۇرتقا - ماماي رۋلارىن شابادى. بۇل ۋاقيعا «رايىمبەك باتىر» اتتى قيساعا كىرگىزىلمەگەن. بۇل ۋاقيعانى اقىن كودەك مارالبايەۆتىڭ «ەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى» اتتى ولەڭىندە بىلاي ايتىلادى.

كارتەيگەن مۇسىلمانباي مەزگىلى ەكەن،

 نەلىكتەن جەلپىلدەيدى تۋىم دەپتى.

 شابىلىپ، ەل كۇيزەلگەن احۋال بار،

حابارى كەلىپ قالار بۇگىن دەپتى.

»قۇرتقا - ماماي شابىلدى، - دەدى جاۋشى، - ولجاعا كەلىنىم مەن قىزىم كەتتى«.

باتىرىڭ بوز بيەنى ايتىپ سويىپ،

 تەزدىكپەن ساربازدارعا جيىل دەپتى.

 جۇرەردە باتا جاساپ مۇنداي دەگەن،

 اشۋلى ايبارىمەن ءزىلدى - كەكتى:

»ءيا، قۇداي، توقتاربايدى بەرگىن؟!

 ءيا، قۇداي توقتاربايدى بەرگىن؟!

 ەڭ سوڭعى تىلەگىم عوي مۇنىم» دەپتى.

 تال تۇستە بەيعام جاتقان كومىر شىدە،

 توقاڭا سۇركەيلى ۇران - ءدۇبىر جەتتى.

 اتىنا ءۇش ۇمتىلىپ: «مىنە، اعايىن،

 كۇن ءبىتتى، تاعدىر جەتتى، بۋىن كەتتى.

اتشىسى قارت كۇرەڭدى ءمىنىپ قاشقان،

 قۋماڭدار، ەلىنە ايتىسىن ءتىلىن» دەپتى.

«توقتارباي قىرىلعان ساي» دەپ اتالىپ،

 جالعاسىپ جەر اتى بوپ بۇگىن كەتتى، - دەگەن ولەڭ شۋماقتارىنان البان ەلى مەن قىرعىزدار اراسىنداعى كەيبىر تاريحي قاقتىعىستار باياندالادى. بۇل جەردە ايتىلىپ وتىرعان مۇسىلمانباي قونىسباي ۇلى البان تايپاسىنىڭ بوزىم رۋىنان تاراعان.

قيسانى تىڭداپ بولعاسىن ءبىز ونىڭ كىمدىكى ەكەندىگى جونىندە توقتالدىق. بەگدايىر اقساقال مەن سول اۋىلداعى جاسى سەكسەننەن اسقان شايحان اقساقال ونى حالىق وڭعارباي ۇلى مەن ءباتنياز دەگەن ازاماتتاردىڭ ءوز الدارىنا «مەن جازدىم» دەپ جۇرگەنىن ايتتى. ءبىز سالىستىرۋ، انىقتاۋ بارىسىندا بۇل ءسوزدى تەرىستەدىك.

مەن بەگدايىر جىرشىدان جازىپ العان «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسانى دىبىس تاسپاسىنان تۇپ - تۋرا ءۇش جىل جالعاستى تىڭدادىم. بۇل كىم جازعان قيسا بولدى؟- دەپ قايتا - قايتا وي جۇگىرتتىم. اقىرى حالىق ىشىندە اۋىزشا تارالىپ جۇرگەن قيسا دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. وسىلاي ايتۋداعى باستى سەبەپتەر:

(1) حالىق ىشىندە تاراعان بۇل قيسانى العاش حالىق وڭعارباي ۇلى ەل اۋزىنان جيناقتاپ ءباتنيازعا بەرگەن، سوڭىنان ءباتنياز ءبىر ءبولىمىن تولىقتاپ جيناقتاپ بەگدايىر جىرشى ارقىلى ەلگە كەڭىنەن تاراتقان. ويتكەنى مەن بەگدايىر اقساقالدىڭ جاتتاپ ەلگە تاراتقان قولجازبا نۇسقانىڭ سوڭىنان قيسانى كوشىرىپ جازۋشى ءباتنياز دەگەن جازۋدى ءوز كوزىممەن كورىدم.

(2) بۇل قيسانى كوشىرۋ بارىسىندا ولەڭ شۋماقتارى بەلگىلى وزگەرىسكە ۇشىراعان نەمەسە ورىنسىز ولەڭ شۋماقتارى تىقپالانىپ كىرگىزىلىپ، قيسانىڭ كوركەمدىگىن ءبىراز السىرەتكەن.ءتىپتى، قيسانىڭ تولىق بولۋى دا ناعايبىل.

(3) شايقان اقساقال مەن ءباتنيازدىڭ ولجاي مەن ولجابايدى پارىقتاي الماۋى بۇل قيسانىڭ اۆتورىنىڭ الدەقاشان ۇمتىلىپ، حالىقتىق قيساعا اينالعاندىعىن تاعى ءبىر قىرىنان دالەلدەيدى. قيسانى كوشىرۋشىلەر ولجاي باتىردى ولجاباي دەپ قاتە كوشىرگەن.

(4) ءباتنيازدا، حالىق وڭعارباي ۇلى دا توسەلگەن اقىن ەمەس، حالىق قازىناسىنا قۇمار ادامدار، سوندىقتان مۇنداي تاريحي استارى بار، كوركەم قيسانى ءار ەكەۋىنىڭ جازۋ مۇمكىنشىلىگى جوق. ولار تەك وسى قيسانى حالىق ىشىنەن جيناقتاۋشىلار دەپ ايتۋعا بولادى.

(5) بۇل ءىستىڭ جاعدايىنا قانىق رى وسى ماقالانى جازۋعا وي تۇرتكى بولعان قىزايجان سەيىلقوجا ۇلى اعامىز دا بۇل قيسانى اۆتورى بەلگىسىز، حالىق اراسىنا تاراعان تۋىندى، ونىڭ ناعىز اۆتورىن تۇراقتاندىرۋ عىلمي ىزدەنۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن كوزقاراسىن ايتتى.

تەكەس اۋدانىنىڭ ءشيلى وزەك اۋىلىنداعى ايت رۋىنىڭ سادى ەلىنەن تابىلعان «رايىمبەك باتىر»اتتى قيسانى ەل ىشىندە تاراعان حالىقتىق مۇرا رەتىندە وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىن.

بۇل قيسانىڭ اۆتورى كىم ەكەندىگى تۋرالى ءسوز ايتۋدىڭ ەندىگى تورەشىسى - حالىق. حالىقتىق مۇرالاردى ارداقتاپ، قاستەرلەپ كەلگەن زەرتتەۋشىلەرىمىز بەن ماماندارىمىزدىڭ الداعى جەردە «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسانى جالعاستى زەرتتەۋىن، قۇندى سىن - ۇسىنىس پىكىر بەرۋلەرىن ءۇمىت ەتەمىن.

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn