<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

شولپانداي تاڭ الدىندا جارقىراعان ءدۇلدۇل اقىن - جىر جانبوزى تۇمانباي مولداعاليوۆتى ەسكە الىپ

نۇرسادىق سەيتقوجا ۇلى

2011 - جىلى 10 - قازان كۇنى تۇستەن كەيىن ساعات 3 مولشەرى ەدى، موڭعۇلكۇرە اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى التىنبەك، وركەن، جالىن، قازىنا قاتارلى ونەرپاز جاستارمەن گارمون دومبىرا، قىل قوبىز سياقتى اسپاپتارىمىزبەن جارىسا ءان - كۇي ورىنداپ، ءان - كۇي، ونەر ادامدارى جايلى اقتارىلا اڭگىمە ايتىپ مارە - سارە بولىپ وتىرىپ، اقىن تۇمانباي مولداعاليوۆتىڭ ولەڭىنە جازىلعان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «قۇستار» ءانىن توپتىق شىرقاپ بولىسىمىزبەن كەنەت تەلوفونىم شر ەتە قالدى. السام موڭعۇلكۇرە اۋداندىق ويىن - ساۋىق ۇيىرمەسىندە ۇزاق جىل بىرگە ىستەگەن، قۇلجا قالاسىندا تۇراتىن بەلگىلى كوموديك بولات سەرعازين اعا ەكەن. ول كىسى قىسقا اماندىقتان سوڭ، «عالام تورداعى حابارلاردى كورىپ تۇراتىن شىعارسىڭ، اقىن تۇمانباي مولداعاليوۆ قايتىس بولىپتى» دەدى. ءبىز ۇنسىز ويعا قالىپ، اقىن قازاسىنا قاتتى قايعىردىق. مەنىڭ ەسىمە 1998 - جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 16 - جاڭاسىندا اقىن اعامەن الماتىدا كەزدەسىپ سىرلاسقانداعى ول كىسىنىڭ تۇلعاسى، كوكتەم شۋاعىنداي جىبەك مىنەزى، نۇرعا تولعان قوس جانارى، سىرشىل دا نازىك جۇرەگىنەن شىمىرلاپ شىققان اسىل سوزدەرى ورالىپ، ويىم ون، سانام سان بولەككە ءبولىندى...

قازاقستانعا تۋىسشىلاي بارىپ، الماتىدان شىعاتىن «پاراسات» جۋرنالىنىڭ ءتىلشىسى، جاس اقىن جاراس سارسەكوۆپەن تانىسىپ، اقىن، ونەر ادامدار جايلى اڭگىمە قوزعاپ وتىرعانىمىزدا، ءسوز اراسىندا جاراس سارسەكوۆ: «كەشە ءبىر تويدا تۇمانباي اعا ولەڭدى بۇرقىراتىپ وقىپ، تويعا كەلگەن جۇرتتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى، مەن تۇمانباي اعاعا ازىلدەپ: تۇمانباي اعا تۇمانباي، جىر جازاسىڭ تۇمانداي، جىر جولىندا الاۋلاپ، بايگەدەن كەل قۇنانداي، - دەپ ءبىر رومكا الدىردىم» دەدى. مەن قاتتى تاڭىرقاپ: تۇمانباي اعامەن تانىساسىڭ با؟ - دەپ سۇرادىم. ول: تانىسقاندا قانداي، ول كىسىنىڭ كەڭسەسى جازۋشىلار وداعىنىڭ 7 - قاباتىندا، مەنىڭ كەڭسەمنىڭ قارسىسىندا، ول كىسىمەن توننىڭ ىشكى باۋىندايمىن،- دەدى كۇلىپ. وندا مەنى تانىستىرشى؟!- دەدىم قيىلا ءوتىنىپ، جارايدى، مەن بايلانىس جاساپ كورەيىن دەدى ول. بۇل كەز تۇستەن بۇرىن ساعات 9 مولشەرى ەدى، ءبىز الماتىداعى مەنىڭ تۋىسىم مارىس نۇكەيوۆتىڭ ۇيىندە بولاتىنبىز، جاراس كوپ وتىرماي مەنىڭ تالابىمدى ورىنداۋ ءۇشىن شىعىپ كەتتى. مەن جاراستىڭ جاۋابىن سارىلا كۇتتىم. تۇسكى ءبىر جارىمدا مارىستىڭ ءۇيىنىڭ تەلوفونى شىرىلدادى، تەلوفوندى مارىستىڭ جۇبايى بانۋ الدى. ول تەلەفون سوققان جاراس ەكەندىگىن، مەنى شاقىراتىنىن ايتتى، مەن تروپكانى اسىعىس الدىم. تەلوفوندا جاراس: «سەنىڭ تىلەگىڭ ورىندالاتىن بولدى، بۇگىن تۇستەن كەيىن تۇمانباي اعا ساعات تورتتە ءوز كەڭسەسىندە سەنى قابىلدايتىن بولدى. سەن تۇستەن كەيىن ساعات ۇشتە رەسپۋبليكا الاڭىنا بار، ەكەۋمىز سوندا جولىعامىز» دەدى. مەن تۇستەن كەيىن ساعات ۇشتە رەسپۋبليكا الاڭىنا باردىم، الاتاۋدىڭ باۋرايىنا ورنالاسقان الماتى قالاسى كوكتەمنىڭ العاشقى لەبىمەن ءتىپتى دە اجارلانىپ كەتكەندەي، كۇن شايداي اشىق، اسپاندا اقشا بۇلتتار باياۋ قالقيدى. الاتاۋدىڭ اقباس شىڭدارى ماناۋراپ كوز تارتادى. اق قايىڭدار، جاسىل ارشا، قاراعايلار ءبۇرىن جارىپ، ءانشى قۇستار قۇيقىلجىتا ءان سالادى. رەسپۋبليكا سارايى، ۇلتتىق بانكە، قازاقستان مۇزەيى، جەلتوقسان قۇرباندار ەسكەرتكىشى، مەكەمە - مەكتەپتەردىڭ زاۋلىم عيماراتتارى ودان ارى ايبىندى بەينەگە ەنگەندەي، ادامعا ءۇيىر كوكارشىندار اياققا ورالىپ، يىققا قونادى. ماشينا رولىندا وتىرعان ازاماتتار مەن ارۋ بويجەتكەندەر تەمىر تۇلپارىنىڭ تىزگىنىن قىسا ۇستاپ، بولاشاق ارماندارىنا اسىعىپ بارا جاتقانداي. مونتازداي كوركەم قالا كوكتەمگى سالتاناتىمەن ەرەكشە ساندەنىپ، قازاق ەلىنىڭ مۇراتىن، اسقاق ارمانىن، بەيبىت ءومىرىن تولىق اڭعارتقانداي. مەن قالا كوركىن قىزىقتاپ تۇرعانىمدا، جاراس سارسەكوۆ تا كەلىپ: «تۇمانباي اعامەن كەزدەسەتىن ۋاقىت تاياپ قالدى، ءبىز جازۋشىلار وداعىنا بارالىق» دەدى. ءبىز الماتى قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسقان جازۋشىلار وداعىنىڭ 7 - قاباتىنا كوتەرىلىپ، تۇمانباي اعانىڭ كەڭسەسىنىڭ ەسىگىن قاقتىق قويۋ قاستى، قىزىل شىرايلى، ات جاقتى، الپامساداي دەنەلى تۇمانباي اعا ەسىك اشتى. ءبىز سالەم بەرىپ تۇمانباي اعا نۇسقاعان ورىنعا جايعاستىق. ءسوز كەزەگىن تۇمانباي اعا الىپ: - جارايدى باۋىرىم، سەنىڭ سوناۋ جۇڭگودان كەلىپ، مەنىمەن كەزدەسسەم دەگەن ويىڭدى جاراس باۋىرىمنان ەستىپ - ءبىلىپ، كەڭسەمە بولسا دا ازعانتاي ءدام ازىرلەپ قويدىم. ۇرپيگەن تۇرىڭە، دۋدالانعان شاشىڭا قاراعاندا تۋىستارىڭنىڭ قوشامەتىندە اراقتى دا ءتاۋىر سىلتەگەن سياقتىسىڭ، جىگىتتەر اراققا جۇمساعان اقشاسى مەن ۋاقىتىن كەلىنشەكتەرگە جۇمساعانى ءجون عوي!- دەپ ازىلدەي سويلەپ ءجۇرىپ، ۇستەل ۇستىنە جىلقىنىڭ پىسىرىلعان قازى - قارتاسىن، قۇرت، پرانكتەرىن تىزە ءجۇرىپ، شكابىنان ءبىر قۇمىرا اراق الىپ شىعىپ، - مىناۋ كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى ساپالى اراق، كەڭەس ۇكىمەتى تاراعالى 7 جىل بولدى، سودان بەرى مەنىڭ شكابىمدا ساقتاۋلى تۇرىپتى، سەنىڭ باسىڭدى جازىپ قويايىن،- دەپ ەجەلگى سىرلاستارداي ازىلدەي سويلەپ، دامگە ۇسىنىس ەتتى. مەن تۇمانباي اعانىڭ اشىق - جارقىن مىنەزىنە بارىنشا رازى بولىپ: قىمباتتى تۇمانباي اعا، ەس بىلگەلى ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى ەستىپ - ءبىلىپ، ءبىر كورۋدى ارمانداپ ءجۇر ەدىم، بۇگىن التىن ديدارىڭىزدى ءوز كوزىممەن كورىپ ەرەكشە قۋانىپ وتىرمىن، وسى ورايدا جۇڭگوداعى ونەر سۇيەر قازاق جاستارىنىڭ سىزگە دەگەن جالىندى سالەمى مەن ىزگى تىلەگىن جەتكىزەمىن. ءسىزدىڭ جۇرەك تۇكپىرىڭىزدەن شىمىرلاپ شىققان وتتى ولەڭدەرىڭىز، جۇرەكتەرگە شۋاق باعىشتايتىن، تاماشا ءان ماتىندەرىڭىز، جاستاردىڭ ماحابباتىن، جاستاردىڭ ەڭبەگىن، كوركەم تابيعاتتى قۇلپىرتا جىرلاپ جاستارعا تاماشا رۋحاني ازىق باعىشتاپ كەلەسىز. سوندىقتان دا ءسىزدىڭ دەنىڭىزدىڭ ساۋ، ومىرىڭىزدىڭ باقىتتى بولۋىنا تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن، - دەدىم. تۇمانباي اعا اڭعىلداعان اقكوڭىلمەن بىلاي دەدى: «جۇڭگو بايىرعى مادەنيەتتى الىپ ەل، قازىر بۇل ەلدىڭ عىلىم - تەحنيكاسى، ەكونوميكاسى ۇشقان قۇستاي دامىپ، دۇنيەنى جالت قاراتاتىن كەرەمەتتەر جاراتىپ ادامزات مادەنيەتىنە ەسەلى ۇلەستەر قوسۋمەن بىرگە، دۇنيە بەيبتشىلىگىن اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قورعاۋدا، اسىرەسە، ونىڭ قارا قىلدى قاق جاراتىن كەمەلدى زاڭى، قاشاندا حالىق مۇددەسىن باستى ورىنعا قوياتىن دانىشپان ساياساتى بۇكىل عالامنىڭ نازارىن اۋدارۋدا. سوندىقتان مەن جوڭگودا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار شىنىندا باقىتتى، ولار وزدەرىنىڭ شۇعىلالى جولىنا ارشىندى قادام تاستاۋدا دەپ قارايمىن. مەن ەرتەدەن بەرى جۇڭگو قازاقتارىنىڭ ادەبيەت - كوركەمونەرىنە باسا نازار اۋدارىپ، سىزدەرىڭ ادەبيەت - كوركەمونەرلەرىڭىزدىڭ قاي دەڭگەيدە قالاي دامىپ بارا جاتقانىن راديودان تىڭداپ ءبىلىپ قۋانىپ وتىرمىن. مەن سىزدەردىڭ ەلدەگى اقىن - جازۋشىلاردان اسقار تاتاناي ۇلى، ومارعازى ايتان ۇلى، كۇنگەي مۇقاجان ۇلى، قۇرمانالى وسپان ۇلى، ماعاز رازادان ۇلى، شاكەن وڭالباي ۇلى، جۇماباي ءبىلال ۇلى، شامىس قۇمار ۇلى، بەردىبەك قۇجىقاي ۇلى، زاداقان مىڭباي ۇلى، ورازقان احىمەت ۇلى، جۇنىسبەك ءنۇسىپ ۇلى، قاسىمقان ۋاتقان ۇلى تاعى باسقا دا جاڭبىردان كەيىنگى جايقالعان جاۋقازىنداي ءبىر توپ اقىن - جازۋشىلاردى بىلەمىن. سونداي - اق ەلىمىزگە كاسىپتىك ساپارمەن بىرنەشە رەت كەلگەن، جۇمادىل مامان ۇلىن وسى ءبىر توپ ونەر سۇيەر قاۋىمنىڭ ۋاكىلى دەر ەدىم. مەن الداعى جەردە جۇڭگو قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىكسىز گۇلدەنىپ - كوركەيە بەرۋىنە شىن جۇرەكتەن تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن. ءوزىم ءان ءماتىنىن كوپ جازعان اداممىن، ءان ءماتىنىن جازاتىن اقىندارعا ەرەكشە نازار اۋدارامىن، سىزدەردە ءسالي سايدۋاقاس ۇلى، جۇمان ءابىش ۇلى، تولەۋباي دوشىق ۇلى قاتارلى ءان ءماتىنىن جازاتىن اقىندارمەن «تىرنالار» اتتى ءاننىڭ ءماتىنىن جازعان ءشارىپ ەركەبايەۆ اتتى ازاماتتى اتاپ وتەر ەدىم. ويتكەنى كوپ جازۋدان ەمەس قوي، ءبىر ءان ءماتىنىن جازسا دا بىرەگەي جازۋعا نە جەتسىن؟! تىڭداسا جۇرەككە جىلى تيەتىن حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى - اي دەسەڭىزشى؟! بۇل اندەردە ۇلتىمىزدىڭ قۋانىشى مەن قايعىسى، باقىتى مەن شاتتىعى تولىق بەينەلەگەن. ەگەر ءبىز قيالىمىزدى قيانعا سامعاتاتىن اندەر جونىندە ءسوز قوزعاساق وندا ءومىر تۋرالى تولعانباي تۇرا المايمىز. ادام ءومىرى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا بولعانىمەن ارتىندا قالعان ۇرپاعى، اسەم ءانى، كۇمبىرلى كۇيىمەن عاسىردان عاسىرعا جاساي بەرەدى. «ۇيىقتاپ جاتقان جۇرەكتى ءان وياتار» دەپ ۇلى اباي بەكەر ايتپاعان عوي! ءان - جۇرەككە داۋا، ومىرگە ازىق، كوڭىلگە نۇر، بولاشاققا سونبەس ساۋلە سيلايتىن كيەلى جانر. ءاندى ەس بىلگەلى جان - تانىممەن ءسۇيىپ كەلەمىن. مەنىڭ جۇرەگىمدى ەلجىرەتىپ، سونبەس وتىمىدى الاۋلاتقان وسى ءان دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ال سىزدەردە قازاق حالىق اندەرىن وزگەشە مانەرمەن تۇرلەندىرىپ، اجارلاندىرا، ايزىن قاندىرا شىرقايتىن حاميت ىسقاق ۇلىن ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى دەسەم ارتىق ايتپاعان بولار ەدىم. سول سياقتى كامال ىشكبايوۆا، گۇلمان شۇلەنباي قىزى، راپيلا نۇرمۇقامەت قىزى، ارىزگۇل تۇرسىن قىزى، كادەك قىرعىزباي ۇلى، شاكەن قاليوللا ۇلى، دالەلقان ادىلبەك ۇلى، نازار سىمايىل ۇلى، وتانبەك ەڭساقان ۇلى قاتارلى ونەرپازداردىڭ ونەر جولىنداعى اسپانى نۇرلانا بەرسىن دەگەن تىلەك بىلدىرگىم كەلەدى.

- اعا، ونەر جولىڭىزداعى دوستارىڭىزدى ايتىپ وتسەڭىز؟

- مەنىڭ ونەر جانە ءومىر جولىمداعى دوستارىم ءشامشى قالداياقوۆ، مۇقاعالي ماقاتايەۆ، نۇرعيسا تىلەندىيەۆ، قادىر مىرزاليەۆ، اسەت بەيسەيوۆ، ەسكەندىر قاسەنعاليوۆ، نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ، ءىليا جاقانوۆ سىندى قازاقتىڭ ماڭدايىنا ءتاڭىر سيلاعان اسىل ازاماتتارى بولدى. وسى اياۋلى تۇلعالارمەن ءومىردىڭ ماشاقاتتى دا، ماعىنالى جولدارىن بىرگە باسىپ، بوز بالالىق، جىگىتتىك قايتا ورالماس اياۋلى البىرت شاقتاردى ارتقا قالدىرىپ، قيىندىق - ماشاقات اسقارىنان بىرگە اسىپ، ونەر سىندى سارقىلماس قازىنانىڭ ايدىنىندا ءجۇزىپ كەلەمىن. مامىردىڭ ماۋجىراعان تاڭدارىندا ەرتە ورنىمىنان تۇرىپ، تەرەزەمدى اشىپ الىسقا كوز سالامىن. سالقىن سامال ءجۇزىمدى ايمالاپ، جۋساننىڭ جۇپار ءيسى مۇرنىما كەلىپ، تۋعان اۋىلىما جەتكەندەي بولامىن. شىركىن، بايلىق تا، باقىت تا سارقىلماس قازىنا دا اۋىلدا عوي، اتار تاڭنىڭ الاۋمەن ساعىمدالىپ قازاق دالاسى كوز الدىما كەلەدى، ماناۋراعان اق باس شىڭدار، كۇلىپ اققان بۇلاق، ەندى عانا ءبۇرىن جارعان جاۋقازىن، قىرقالاردا تولىقسىعان قىزعالداق، جاسىل ورمان، قالىقتاي ۇشقان قارلىعاش ... ءبارى - ءبارى دە ارمان، ساعىنش قوي. وسى عاجاپ سۋرەتتەردەن شابىت الىپ، جىر شۋماقتارىن قاعازعا تۇسىرەمىن. مەن بۇل جولداردى ءومىردىڭ الاۋلى تاڭدارىنا ساۋلە بولىپ شاشىلعان، ءاربىر اندەرى، ءاربىر جولدارى ماعان قۋانىش - شاتتىق سيلاعان، اياۋلى دوستارىم: ءشامشى قالداياقوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتايەۆ جايلى ايالداي كەتەيىن: بۇكىل قازاق جاستارىن ۆاليىس اندەرمەن تەربەپ، كوكتەم شۋاعىنداي مىنەزىمەن حالقىن ساعىندىرىپ جۇرگەن قازاقتىڭ جۇلدىز ازاماتى، ءشامشى قالداياقوۆ 1930 - جىلى شىمكەنت وبلىسىنىڭ شاۋىلدىر سەلوسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. ول ۇشقىر تالانتى، اسقاق جىگەرىمەن قازاقستان حالىق ءارتيسى، لەنين كومسومول سيلىعىنىڭ يەگەرى بولدى. ول مەنىڭ «قىز ساعىنىشى»، «ءانىم سەن ەدىڭ» سياقتى ماتىندەرىمە ءان جازدى. ال ەندى باۋىرىم، جاسىرارى جوق، ءبىزدىڭ قازاق ونەرپازدارىندا ءوزارا قاقتىعىساتىن، جۇلدىزداي جانعان تالانىتتى ءسوندىرىپ قاپىدا قالدىراتىن، ءبىرىنىڭ كوزىنە ءبىرى توپىراق شاشاتىن ۋلى ىندەت ءالى ارىلا قويعان جوق. ءشامشى ءومىرىنىڭ ءبىر جاعى الاۋ، ءبىر جاعى قاراۋ بولدى. قۇزعىندار مەن قۇمايلاردىڭ قىزىل كوزدىكپەن قىرىن الۋىنان «قازاقىستان حالىق ءارتيسى» اتاعىن ءوزى قايتىس بولاردان ەكى اي بۇرىن ارەڭ الدى، بۇل نەتكەن وكىنىش، نەتكەن قاسىرەت! اق سارى ءجۇزدى، ورتا بويلى، قالقاڭ قۇلاق، سىرشىل دا ويشىل بالا جىگىتپەن ستۋدەنت كەزىمدە تانىسقان ەدىم. ونىڭ جان بىتكەندى جاتىرقامايتىن، تاڭ سامالىنداي جاعىمدى لەبىزى، ادەپتى دە ۇياڭ مىنەزى، باۋىرمال، ىستىق جۇرەگى مەنى وزىنە عاشىق ەتكەن ەدى. ءۇنسىز تۇنجىراي تولعانىپ وتىرىپ قالاتىن شاقتارى بولۋشى ەدى جارىقتىقتىڭ! ونىڭ جۇرەگى سۇلۋلىققا، ادالدىققا شەكسىز ماحاباتقا قۇشتار ەدى. ءبىر تويدا ءشامشى ەكەۋمىز كەزدەسە قالدىق. ول جابىرقاڭقى بەينەدە ماعان:«تۇماش، مەن مىنا ومىردەن ءتۇڭىلدىم، قاجەتى جوق ماعان مىنا ادىلەتسىز، زۇلىمات قوعامنىڭ - دەي كەلىپ، - مەن «ارىس جاعاسىندا» اتتى ءانىمدى راديوعا جازدىرايىن دەپ مىقتىبايلاردىڭ جانىنا بارسام، ولار: مىناۋىڭىنىڭ ءان سيقى جوق ەكەن دەپ ءانىمدى لاقتىرىپ تاستاپ، مەنى زىلدى سوزبەن شىعارىپ سالدى. سەن قالىستىعىن ايتشى، وسى ءان شىنىندا سولاي ما؟ - دەدى جالىنشتى بەينەدە. مەن كەيىن نۇرعالي نۇسىپجانوۆپەن اقىلداسىپ كورىپ، نۇرعالي نۇسىپجانوۆ پەن ەسكەندىر قاسانعاليەۆتىڭ ورىنداۋىندا راديوعا جازدىرىپ «ارىس جاعاسىندا» اتتى ءاندى الەمدى شارلاتتىق. بۇل كۇندەرى قازاقىستاندا «ارىس جاعاسىندا» ءانى شىرقالمايتىن توي بولمايدى. كۇزدىڭ سۋىق ءبىر كۇنىندە ءشامشى قاتتى قالجىراعان بەينەدە مەنىڭ كەڭسەمە كىردى. ول جاس تولى جانارىن ماعان قاداپ: تۇماش، قۇداي تاعالا ادام پەندەسىنىڭ ىرىزعىسىن ءار جەرگە ءار ءتۇرلى ەتىپ شاشادى دەۋشى ەدى، قۇداي مەنىڭ ءومىرىمدى سونداي ماشاقاتتى، ىرىزعىمدى سونداي تار ەتىپ جاراتقان سياقتى، سەن بىلەسىڭ بە، تۇماش؟ مەنىڭ قازىرگە دەيىن تۇراقتى جۇمىس ورنىم جوق. اتىزعا پياز ەگىپ، سونى ساتىپ شاي - تۇز ەتىپ ءجۇرمىن، ءومىرىم الاڭداۋمەن، جالتاقتاۋمەن ءوتىپ بارادى. تۇماش، مەنىڭ نازىك كوڭىلىمدى، ەلىمە - حالقىما دەگەن وتتاي ىستىق جۇرەگىمدى، حالقىما ماڭگىلىك قارىزدار ەكەندىگىمدى تەك سەن عانا تۇسىنەتىن سياقتىسىڭ، مىنا ءبىر ءاندى مەن جىلاپ وتىرىپ جازدىم، وسى انىمە كەلىستىرىپ ءماتىن جاز. بۇل مەنىڭ بالالىق، بوز بالالىق شاعىما، قايتا ورالماس نۇرلى كوكتەمىمە دەگەن ەسكەرتكىشىم بولسىن!» دەدى. مەن كوپ ويلانىپ، سان تولعانىپ،«ءانىم سەن ەدىڭ» دەگەن تاقىرىپتاعى ءان ماتىنىن جازدىم، ءان لەزدە بۇكىل رەسپۋبليكانى شارلاپ كەتتى. ۇلى سۋرەتكەر نۇرعيسا تىلەندىيەۆ:«اسقان بايلىق، اسقان تالانت جانعا قاس» دەگەن ەدى، ول كىسىنىڭ وسى ءسوزى شامشىگە قاراتىلسا كەرەك. ءشامشىنى وسىنداي اۋىر كۇيگە تۇسىرگەن ونىڭ ۇشقىر دارا تالانتى ەكەندىگى مەنمۇندالاپ تۇر عوي. وسىنداي كيەلى تۇلعالارعا جاماندىق ىستەۋگە ادامنىڭ قايتىپ قولى بارادى ەكەن دەسەڭىز شى؟! مەن ءبارىن باستان كەشىپ كەلەمىن، كەزىندە شامشىگە قاستاندىق ىستەگەن قارا جۇزدەر قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءتۇرلى شىرعالاڭدارعا جولىعىپ، ومىردەن ءوتتى. ەندى ءبىز اسىل تۇلعالاردىڭ شامشىگە بەرگەن باعاسىنا قاراپ كورەلىك. ۇلى مۇقتار اۋەزوۆ ءشامشىنىڭ «اق ماڭدايلىم» ءانىن تىڭداعاندا:«ءپالى، ءان جيرماسىنشى عاسىردىڭ توبەسىنە تامشىلاپ تۇرعان ليريكا عوي!» دەگەن ەكەن. ءانشى روزا باعلانوۆا:«ءشامشىنىڭ كەۋدەسىنەن كۇمبىرلەپ تۋعان ءانىن اۋەلەتىپ شىرقاعان سايىن، جايلاۋدا جۇرگەندەي جارقىن اسەردە بولامىن» دەيدى. ال كومپوزيتور اسەت بەيسەيەۆ:«شىندىعىنا كەلگەندە شامشىنىڭ ءتاڭىر جاراتقان تالانتى، اسقاق، اسەم اندەرى قانداي اتاق، قانداي سيلىقتان دا جوعارى» دەيدى. مىنە ءومىردىڭ اشتى - تۇشتىسىن باسىنان وتكىزىپ، ۇلى قازاعى جۇدىرىقتاي جۇرەگىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا ساقتاپ جۇرگەن، حالىق جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن العان اياۋلى شامشىگە بۇدان كەيىن دە حالقىنىڭ بەرەر باعاسى جوعارى بولاتىندىعىنا كامىل سەنەمىن.

ال ەندى مۇقاعالي تۋرالى تولعانسام، ونىڭ جۇلدىزى قازاق پوەزياسىنىڭ اسپانىندا ەرەكشە نۇرلانىپ،جانىپ، جارقىراپ، نۋلانىپ تۇر. نۇرلانعاندا قانداي، ادامدى وزىنە باۋراپ، سيقىرىمەن شىرماۋىقتاي شىرماپ، ساعىنىشقا بولەيدى.

بۇل جۇلدىز مەنىڭ كوزىمە سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ءىلياس جانسىگىروۆ، قاسىم امانجولوۆ جۇلدىزدارىنداي ىستىق، نۇرلى كورىنەدى. ونى باسقا جۇلدىزدارمەن شاتاستىرعان ەمەسپىن، مەيىرىمگە، شۋاققا، ساعىنىشقا تولى مۇقاڭنىڭ كوكىرەگى قانداي كەڭ، قانداي ىستىق ەدى؟! بالاداي ادال، بالاداي سەنگىش، بالاداي تازا ەدى، ەشكىمنەن سەكەم المايتىن، جان بىتكەندى جاقسى كورەتىن اياۋلى تۇلعا ەدى مۇقاڭ. ونىڭ «تۇماش» دەگەن مەيرىمگە، شۋاققا تولى داۋىسىن ەستىمەگەلى تالاي جىلدار بولىپتى - اۋ! وسى ناعىز تالانتتى اقىندى، ماعان اسقان ىلتيپاتپەن قارايتىن الپامساداي اعانى، توبەسىمەن كوك تىرەپ، وزىمەن بىرگە پاراسات پەن ۇياڭدىقتى، ىزگىلىك پەن سەنىمدى جەتەكتەپ جۇرەتىن، وسى ساعىم تۇلعانى قاي جەردە كەزىكتىردى ەكەم، ويلاپ كورسەم وعان دا قىرىق جىلدان اسىپتى - اۋ. مەن ونىڭ العاش «جۇلدىز» جۋرنالىنداعى ولەڭدەرىمەن كەزىگىپپىن:

ەڭ العاشقى نوسەر دە ءوتتى سەبەلەپ،

الدە قاشان گۇلگە قوندى كوبەلەك.

باقىت - بايلىق ءبارى دە بار اۋىلدا،

اتتەڭ، ساۋلەم، تەك سەن جوقسىڭ نە كەرەك، - دەگەن بالاۋسا جىگىتتىڭ جۇرەك ءلۇپىلى جاڭا عانا پوەزيا الەمىنە قادام تاستاعان ماعان ەرەكشە اسەر ەتىپ، وسى ولەڭ جولدارىن قايتالاي وقۋمەن، البومىما كوشىرۋمەن ابىگەر بولىپپىن. كەيىن مۇقاڭدى ارنايى ىزدەپ بارىپ، تانىسىپ، دوستاسىپ كەتتىم. مۇقاڭنىڭ پوەزياعا ارنالعان ۋاقىتى قىسقا بولدى، سۇم اجال بىزدەن ەرتە اجىراتتى، جان سىرىن ەشكىمنەن جاسىرمايتىن مۇقاڭ: «تۇماش، سەن ايتشى، وسى مەن اقىنمىن با؟» دەپ سۇرايتىن. مۇقا، ءسىز ۇلكەن اقىنسىز، بۇعان ەشكىمنىڭ تالاسى دا، كۇمانى دا جوق، ءسىز مارجان جىرلارىڭىزدى جازا بەرىڭىز، ءسىزدىڭ جىرلارىڭىز، سانداعان جۇرەكتەرگە نۇرىن شاشىپ، كۇپتى بولعان كوڭىلدى جازىپ، تاڭ نۇرىنداي الاۋلايتىن بولادى، - دەيمىن مەن. «راقىمەت، تۇماش، مەنى تۇسىنگەنىڭە، وركەنىڭ وسە بەرسىن، جانىم! كەيبىرەۋلەر مەنى جاساتپايمىن دەيدى عوي؟ جاساي تۇرايىن شى از كۇن بولسا دا! شابىت قىسىپ جىرلارىمدى جازىپ بولعان سوڭ ايناعا قارايمىن، ونە بويىمدا قان ويناپ، كوزىم ويعا، ءجۇزىم نۇرعا تولىپ كەتەدى، ساعىمدالعان سارى دالانىڭ كوگىندە قىران بولىپ قالقىپ جۇرەمىن، مۇز قۇرسانعان اسقار تاۋلاردىڭ بيىگىنەن ۇلى قازاعىمنىڭ اسىل تۇلعالارىن، ارۋاقتى بابالارىمدى، بولاشاق ۇرپاقتارىمدى كورگەندەي بولامىن. بولاشاق ۇرپاقتارىما سەنىم ارتامىن، سولارعا ازدا بولسا اسەر ەتەتىن ولەڭدەر جازايىن دەپ، ۇزاق ويلانىپ - تولعانۋمەن بولامىن، تۇماش! مەن «اققۋلار ۇيىقتاعاندا»، «رايىمبەك، رايىمبەك!»اتتى ەكى پوەمامدى، عابيىت اعاعا اپارىپ وقىدىم، ول كىسى قاتتى رازى بولىپ، ماعان اق جول تىلەپ، مىنا التىن قالامدى سيلادى!» دەدى. مەن «مۇقا، وتە دۇرىس ىستەپسىز، عابەڭ ۇناتسا بۇكىل قازاق ۇناتتى دەي بەرىڭىز، - دەدىم تەبىرەنىپ.

بوزداقتارىن اتتاندىرعان شاقتاردا،

بور كەمىك بوپ بوزداپ ەدى - اۋ قارتتاردا،

ءبىر ورماننىڭ ءبىر توپ ءوندىر شىبىعىن

تيەپ الىپ باتىس جاققا تارتتى اربا. دەپ باستالاتىن ولەڭ جولدارى، قازاقتىڭ بوز بالالارىن قان مايدانعا اتتاندىرعان قاسىرەتتى دە، سۇركەيلى كۇندەردى سىزعان سۋرەتتەي كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى. سوعىس! قارعىس اتقىر سوعىس! قانداي ازاپتى، قانداي قاسىرەتتى، قانداي ايانىشتى دەسەڭىز شى! سۇيگەن جىگىتى قان مايدانعا اتتانىپ بارا جاتقاندا، جۇرەگى القىمىنا تىعىلىپ ،جارىلارداي سىزداپ، بار ۇياتتى جيىپ قويىپ، اسىل جارىن سوڭعى رەت ءبىر كورىپ قالۋعا ۇمتىلعان قازاقتىڭ قارا كوز، ارۋ بويجەتكەنى قانداي سۇلۋ، قانداي يبالى، قانداي اياۋلى ەدى! ول اياۋلى جارىنىڭ اسىل بەينەسىن، سوڭعى رەت كوكىرەك اپپاراتىنا ءتۇسىرىپ العان ەدى. وسى وشپەس سۋرەت، قىز قالپىندا قارتايعان بەيباققا ومىرلىك ءۇمىت باعىشتاعان ەدى - اۋ! ساماي شاشىنا اق كىرىپ، نۇرلى جۇزىن ءاجىم باسىپ، ومىرلىك جارىن سىڭارىن كۇتكەن اققۋداي سارعايا كۇتىپ، ومىردەن وتكەن بەيباقتار قانشا ما ەدى ءبىزدىڭ قازاقتا؟! سوعىس ءبىزدىڭ ەلگە ءتان جاراسىن دا، جان جاراسىن دا سالدى عوي!

قايىرىلمادى، ولار ۇزاپ بارادى.

ءان ەستىلدى، الديلەدى دالانى.

قاراپ تۇرمىن قۇيىن بولىپ اعادى،

قارا جولمەن ارۋ قىزدىڭ جانارى.

قايران اعا قايسار جاندى تاڭداپتى -

قارسى ۇشتى، جۇرت كۇرسىندى سالماقتى.

ەكەۋىنىڭ ارالارىن شاڭ جاپتى،

ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا جاۋ جاتتى.

دەگەن جىر جولدارى ءبىر كەزدەگى وتان سوعىسى مەزگىلىندە قازاقتىڭ ورىمدەي بوز بارلالارىن قان مايدانعا الىپ جۇرگەن قاسىرەتتى كۇندەردى ەلەستەتەدى. سول كەزدەگى ەل اسپانىن قارا بۇلت تورلاعان، ادامداردى قورقىنىش، ۇرەي، قايعى، قاسىرەت بيلەگەن زۇلمات كۇندەر ءالى دە ەل ەسىندە. ءامىرشىل، اكىمشىل جۇيەنىڭ بۇلتارۋعا بولمايتىن، كەسەتكەن بۇيرىعىنا ساي توبىلعىنىڭ گۇلىندەي ەندى عانا بۇرىن جارعان قازاقتىڭ بوز بالالارىن كوگەنگە تىزگەن قوزىداي ءتىزىپ الىپ، قان مايدانعا الىپ جۇرگەن، سۇركەيلى كۇندەر كىمنىڭ جادىنان كوتەرىلە قويسىن. اۋزىنداعى انا ءسۇتى كەپپەگەن، كۇردەلى جاتتىعۋدان وتكىزۋگە ۇلگىرمەگەن، بۇل موماقان قىرشىندار ءتىس - تىرناعىنا دەيىن قارۋلانعان نەمىس اسكەرلەرىنىڭ شابۋىلىنا قالاي توتەپ بەرسىن! جۋانى كوكتەي جۇلىپ، شالعىندى جاپىرعانداي قىرىپ ەدى - اۋ ءبىزدىڭ بوزداقتارىمىزدى! ارينە، ەل باسىنا الاپات اكەلگەن سول ءبىر قان ساسىعان قايعىلى جىلدار سانداعان وتباسىلارىن ويرانداپ، سارقىلماس سارى ۋايىمعا دۋشار ەتتى. جالعىزىن سارعايا كۇتىپ، جىندانىپ كەتكەن انالار، بوزداعىن قان مايدانعا ءوز قولىمەن اتتاندىرىپ اڭىراپ قالعان ەسكى كوكىرەك قاريالار، سۇيگەن جارىمەن ءبىر كۇن عانا وتاسىپ، سانداعان سارى تاڭدى سارعايۋمەن اتىرىپ، ساماي شاشى اعارعان شەر كوكىرەكتى جەڭەشەلەر، ۋادە بايلاسقان جىگىتىنىڭ التىن ديدارىن امان - ەسەن كورۋدى تاڭىردەن جالبارىنا ءوتىنىپ، سالىنى سۋعا كەتىپ، قىز قالپىندا قارتايعان بەيباقتار مۇقاعالي جىرلارىنىڭ التىن ارقاۋى بولىپ ەدى - اۋ. تابيعاتىندا جۋاس، اق كوڭىل، كىشپەيىل، جومارت، ادال جاننىڭ ءون بويىنان بۋىرقانا اتىلعان جىر مونشاقتارى بۇل كۇندەرى مامىر ايىنىڭ تۇنگى اسپانىن نۇرعا بولەگەن جۇلدىزدارداي قازاق پوەزياسىنىڭ اسپانىن نۇرلاندىرىپ تۇر.

ال جارايدى، باۋىرىم نۇرسادىق، سەن سوناۋ ارعى بەتتەن مەنى ارنايى ىزدەپ ونەر جايلى اڭگىمەدە بولعانىڭا كوپ راقىمەت، ارادا شەكارا بولعانىمەن ونەردە شەكارا بولمايدى. قازاق ونەرپازدارى جاراتقان شىعارمالار مەيلى جۇڭگودا بولسىن، مەيلى قازاقستاندا بولسىن، ءبارى ءبىر قازاق ونەرىنىڭ التىن قورىنا قوسىلا بەرەدى. بولاشاق ۇرپاق سول قوردان ءوز قاجەتىن الا بەرەدى. ءوزىم اكە - شەشەمنەن جاستايىمنان جەتىم قالىپ، جوقشىلىقتىڭ، كەدەيشىلىكتىڭ تاقسىرەتىن اياماي تارتتىم، ءبىر جاپىراق نان ءۇشىن تالاي ەسىككە تەلمىرىپ، تالاي بوساعاعا سۇيەنگەن كۇندەرىم، جىرتىق كيىممەن قىستىڭ قاقاعان ايازىن زورعا وتكىزىپ، شۋاقتى كوكتەمگە جەتكەن بالعىن بالالىق كۇندەرىم ءالى ەسىمدە. جەتىم جانار، جارىم كوڭىل، اۋىر ماشاقات مەنى ۇلى تابيعاتقا عاشىق ەتىپتى، ادامداردىڭ اق جۇرەگىنە، سىرشىل مىنەزىنە، ادامگەرشىلىك قاسيەتىنە ءتانتى بولىپ، سودان وي الىپ، پوەزيا قۇشاعىنا ەنىپپىن. ارعى بەتتەگى قازاقتىڭ ۇل - قىزدارىنا ىستىق جۇرەكتى تۇمانباي اعاڭنان جالىندى سالەم ايت، مەن ءۇشىن كۇن ديدارلى سابيلەردىڭ بەتىنەن ءسۇي! تۇمانباي اعا وسى جەرگە كەلگەندە جانارىنا جاس ىركىلىپ، ءبىر مەزگىل ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. ونىڭ ۇشقىر قيالى كوكتى شارلاپ، اي - جۇلدىزدارمەن سىرلاسىپ، ءوزى ۇناتاتىن سايىن ساحاراسى مەن ىرىستى ەلىن شارلاپ كەتكەندەي بولىپ، جۇزىنەن ساعىنىش لەبى ەستى...

مىنە بۇگىن شولپانداي جارىق ساۋلەسىمەن، ماڭگىلىك شۇعىلا شاشقان وتتى جىرلارىمەن جالپى الاشتىڭ ماقتانىشى بولعان تۇمانباي اعا ءبىزدىڭ ارامىزدان كەتتى، ونىڭ اسقار شىڭداي الىپ تۇلعاسى، جۇرەككە نۇر سيلاعان جاعىمدى لەبىزى ءبىزدىڭ جادىمىزدا ماڭگى ساقتالادى، جاتقان جەرىڭ جاننات، توپىراعىڭ تورقا بولسىن، اياۋلى تۇمانباي اعا!

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn