<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى وقىمىستى ۇرپاعى

قۋاتجان جاقىپباي ۇلى، اكىمجان دۇيسەن ۇلى

قاي زاماندا بولسىن حالىقتىڭ قالاۋىنان شىعىپ، ەل ەسىنەن وشپەستەي ورىن العان ازاماتتارىمىز بارشىلىق. انە، وسىنداي ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى بەردىبەك كەمەل ۇلى.

بەردىبەك كەمەل ۇلى اقپاسوۆ 1893 -  جىلى قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى وبلىسىنا قاراستى رايىمبەك اۋدانىنىڭ سارجاز دەگەن جەرىندە قاراپايىم شاعىن شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى ۇلى ءجۇز الباننىڭ الجان رۋى ىشىندەگى الامان. قۇتتىمبەت اۋليە مىنە، وسى بەردىبەكتىڭ ۇلى اكەسى بولىپ كەلەدى. بەردىبەكتىڭ جاس كۇنىندە اكەسى قايتىس بولىپ اياۋلى شەشەسى كۇنجارقىننىڭ ماپەلەۋىندە بولىپ، ەڭ العاش اۋىلداعى مەدرەسەگە وقۋعا تۇسەدى. ونىڭ زەرەكتىگى مەن وقۋداعى ارتىقشىلىعىن كورە بىلگەن سونداعى مۇعالىمدەر مەن جاقىندارى ونىڭ جالعاستى جوعارىلاپ وقىپ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساپ بەرەدى. وقۋعا بولعان اۋەستىگى، سونداي - اق، ونەر سۇيگىش قاسيەتى بەردىبەكتى تىنباي الدىعا جەتەلەپ الماتى، تاشكەنت سىندى ءىرى قالالاردا وقۋعا ءتۇسىپ اراپ، پارسى، ورىس تىلدەرىن جەتىك يگەرىپ، سول داۋىردەگى بەدەلدى ءبىلىم يەلەرىنىڭ بىرىنە اينالادى، سوۆەتتىك ۇكىمەتتىڭ موسكۆادا شىعاتىن «اقيقات گازەتىنىڭ» الماتىدا تۇراتىن ءتىلشىسى، ورىنباسار رەداكتور، اعارتۋشى سياقتى مىندەتتەردى وتەيدى.

 مىنە، وسىنداي ءبىر داۋىردە كۇللى قازاق دالاسىنا تاعى ءبىر تاۋقىمەتتى جىل ورناپ، شارروسسيانىڭ اسىرا سىلتەۋ جوسىنسىز ۇرانىمەن قازاق حالقى تاعى ءبىر ايانىشتى جاعدايدى باستان كەشىرۋگە ءماجبۇر بولادى. تالاي اسىل ۇرپاقتار زامان اقىردىڭ قۇربانىنا اينالىپ، قالىڭ ەل ايانىشتى كۇندەر كەشىپ تۋعان جەر، اتا مەكەندەرىنەن ايرىلىپ الدى - الدىنا بوسقىن بولىپ كەتەدى. انە سونداعى ەلدىڭ قاتارىندا بەردىبەك سەمياسى دا 1932 - جىلى قالىڭ ەلمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ تەكەس اۋدانىنا قونىس اۋدارادى. مىنە، سودان باستاپ بەردىبەكتىڭ سوڭعى ءومىرى ەلىمىز توپىراعىندا وتەدى. ول داۋىردە جۇڭگو ۇكىمەتىندەگى حالىقتىڭ تۇرمىسى تومەن، فەۆودالدىق ءتۇزىم مەن قۇراپيلىق يدەيا بارىنشا اسقىنداپ تۇرعان كەز ەدى. وقۋ - بىلىمنەن كەنجە قالعان ۇلتىمىز جونىنەن العاندا مەكتەپ اتاۋلى نەگىزىنەن جوق بولاتىن، تەك ءىشىنارا كوشپەلى مەكتەپتەر مەن مەدرەسەلەر عانا بار بولاتىن. دەمەك مەكتەپ اشىپ بالا وقىتۋ، حالىققا وتە قاجەتتى ەدى. وسى جاعدايدى كوزدە ۇستاعان سول كەزدەردەگى ءىشىنارا العاباسار ازاماتتار مەن زيالىلار ورتاق كۇش شىعارىپ، مەكتەپ اشۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ، جەر - جەردە مەكتەپ اشىپ بالا وقىتۋ جۇمىسىن قولعا الادى. مىنە، سونداعى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى 1934 - جىلى قۇرىلعان تەكەس اۋدانى شولاقتەرەك اۋىلىنداعى اقتام مەكتەبى بولاتىن. اقتام مەكتەبى سول داۋىردەگى بىردەن - ءبىر تۇڭعىش قۇرىلعان تولىقسىز دارەجەلى كەمەلدى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى بولعان. بۇل مەكتەپ ءار جىلى موڭعۇلكۇرە، توعىز تاراۋ، تەكەس سياقتى جەرلەردەن ەكى جۇزگە جاقىن وقۋشى قابىلداپ قوعامعا كوپتەگەن تاربيەلى ۇرپاقتار جەتىلدىرىپ بەرىپ وتىرعان. مەكتەپكە سول داۋىردەگى ءبىلىم يەلەرى وقىتۋشىلىققا ورنالاستىرىلىپ بالا وقىتقان. مىنە سونداعى وقىتۋشىلاردىڭ ءبىرى وسى بەردىبەك كەمەل ۇلى بولاتىن. «تەكەس اۋدانىنىڭ وقۋ - اعارتۋ تاريحى كىتابىنىڭ» 8 - بەتىندە: سول كەزدە قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ىلگەرىندى - كەيىندى سوۆەت وداعىنان وقىعان وقىمىستىلاردان تەكەس اۋدانىنا ارت - ارتىنان كەلگەن ازاماتتار تەكەس اۋدانىنىڭ وقۋ - اعارتۋ، مادەنيەت ىستەرىنىڭ وركەندەۋىنە ەرەكشە ىقپال كورسەتتى. ولار بەردىبەك، سىماعۇل، باققوجا، ءابدىلدا، قايىردان، مارشاكوۆ، مۋسا كولداي، جالال مادياروۆ، يدايات، يبىرايىم جانباكوۆ، قوجامىر قاتارلىلار بولىپ، تەكەستىڭ  وقۋ - اعارتۋ ىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ارداگەرلەر بولاتىن. وندا جاراتىلىستىق ساباقتاردان تىس ساياسات، جاعراپيا، مۋزيكا، دەنەتاربيە، گراماتيكا، تاريح، ءسىلام ءدىنى، ۇلت تاريحى، ورىس ءتىلى، لاتىن ءتىلى، ەسەپ سياقتى 15 تۇردەن استام ساباق وتىلگەن. وقۋلىقتار تۇتاس سوۆەتتىك قازاقستان جاقتان ەنگىزىلگەن دەپ جازىلعان. مىنە، سودان العاشقى ءبىلىم ۇياسى بىرتىندەپ قالىپتاسىپ، جەر - جەردە مەكتەپ اشى-لىپ، وقۋ - اعارتۋ ىستەرى كەمەلدەنە باستادى. وسى مەكتەپتەن وقىپ شىققان وقۋشىلار تۇگەلىمەن قوعامنىڭ ءار سالاسىندا جۇمىسقا ورنالاسىپ جانە باسقا ورىندارعا بارىپ تىرەكتى وقىتۋشىلاردان بولىپ تاربيەلەنىپ شىعادى. تەكەس اۋدانىنىڭ اعارتۋ ىستەرىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان اقتام مەكتەبى كەمەلدەنگەن سوڭ اۋدان ورتالىعىنا كوشىپ كەلىپ اۋداندىق 1 - ورتا مەكتەپ بولىپ قۇرىلادى. 1940 - جىلى ۇيىم بەردىبەكتى ءشيلى وزەك اۋىلىنىڭ باقالىق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. مىنە، سول جەردە 1946 - جىلعا دەيىن التى جىل وقىتۋشى بولادى ءارى مەكتەپ مەڭگەرۋشىلىك قىزمەتىن ىستەيدى. العاش بۇل مەكتەپتىڭ وقىتۋ شارت - جاعدايى ناشار، ماتەريال تاپشى بولىپ كەلگەن، كەيىن مەكتەپتىڭ وقىتۋ تۇزىمىنە رەفورما جاسالىپ، وقۋشىلار سانى بىرتىندەپ ارتىپ بەس جىلدىق تۇزىمدەگى كەمەلدى مەكتەپكە اينالعان. وندا ءار كۇنى ءۇش ساعات نەگىزگى ساباق، ءبىر ساعات پىسىقتاۋ، ءبىر ساعات ءدىن ساباعى وتىلگەن، ءدىن ساباعىن بەردىبەك مەڭگەرۋشىنىڭ ءوزى وتكەن دەپ جازىلعان («تەكەس اۋدانىنىڭ وقۋ - اعارتۋ تاريحى كىتابىنىڭ» 158 - بەتىندە). بەردىبەك وسى مەكتەپتە 6 جىل مەكتەپ باستىعىندىق مىندەت وتەپ، كەيىن اۋداندىق قازاق - قىرعىز وقۋ - اعارتۋ ۇيىمىنا اۋىسقان. بەردىبەكتىڭ بەدەلىنىڭ ارتىپ، قولداۋعا يە بولعانىن كورە الماعان ءىشىنارا ادامدار ونى قىزمەتتەن قالدىرۋ جونىندە جوعارىعا ارىز بەرەدى. سوندا بۇل ارىزدى قابىلداعان توققوجا اكىم ارىزدى جازعان ادامعا بەردىبەك بولسا ءدىننىڭ شام - شىراعى، عىلىم يەسى، جۇمىستان قالدىرۋعا بولمايدى دەپ ەل الدىندا تويتارىس بەرگەن ەكەن. مىنە، وسىنداي توققوجا، شارعىن، اشەن، مالىك سىندى ەل اعالارىنىڭ قولداۋىندا تەكەس وقۋ - اعارتۋى دامىپ كوپتەگەن جاڭالىقتار جارىققا شىعادى. سول كەزدە بۇل مەكتەپتەردىڭ بارلىعىن اۋداندىق قازاق - قىرعىز ۇيىمى باسقاراتىن. ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ العاشقى مەزگىلىنە دەيىن ولكەلىك گومينداڭ ۇكىمەتى العاباسارلىق يدەيا ۇستانىپ، سوۆەت وداعىمەن دوستىق قارىم - قاتىناس ورناتىپ، وقۋ - وقىتۋ پروگراممالارى مەن وقۋلىقتارىن تۇتاس سوۆەتتىك قازاقستاننان ەنگىزىپ، جەرگىلىكتى وقۋ - اعارتۋىمىزدىڭ ويداعىداي دامۋىنا تاماشا ورتا جاراتىپ وتىرعان. ءبىراق گومينداڭ ۇكىمەتى ايلاسىن اسىرىپ حالىقتى سۇلىكتەي سورادى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا وقۋ - اعارتۋ جۇمىسى ءبىر مەزەت توقىرايدى. مۇنداي جاعدايعا قارسى بولعان العاباسار ازاماتتار قاتاڭ سىن تەزىنە الىنىپ قاقپايعا ۇشىرايدى. وسى قاتاردا شارعىن ءالعازى ۇلى، بەردىبەك كەمەل ۇلى قاتارلى ادامدارعا دا جالا جابىلىپ، سۇراققا تارتىلىپ، جۇمىستان بوساتىلادى ءارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنادى. بەردىبەك مىنە وسىلايشا وقۋ - اعارتۋ جۇمىسىنان ءبىرجولا قول ۇزەدى. ءبىراق بۇعان مويىنسال بولماعان بەردىبەك تاعى ءبىر بوستىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى ويلاپ، ۇلتىمىز اراسىنداعى كەنجەلەپ وتىرعان تاۋار شارۋاشىلىعىن جانداندىرىپ، ساۋدا - ساتتىق جۇمىسىمەن شۇعىلدانۋعا ۇندەۋشى بولادى. كەزىندەگى تەكەس اۋدانىنىڭ ورتالىعى بۇگىنگى سەگىز كوشە، ءتورت اينالمالى قالاشىقتىڭ العاشقى قۇرىلىس جوباسىن تۇرعىزىپ، جەرگىلىكتى ۇكىمەت مۇنىڭ ءبىرىنشى اينالما ورتالىعىنا اۋدان كولەمىندەگى باي - ماناپتاردى شاقىرىپ قۇرىلىس سالۋعا، ساۋدا - ساتتىقپەن شۇعىلدانۋعا ۇيىمداستىرعان. مىنە، وسىلاردىڭ ىشىندە وسى ورىنعا كەلىپ ساۋدامەن شۇعىلدانىپ، باستاماشى بولعان ادامداردىڭ ءبىرى وسى بەردىبەك بولعان. بەردىبەك 1949 - جىلى قازىرگى اۋدان ورتالىعىنداعى ءتۇرلى بۇيىمدار سەرىكتىگىنىڭ ورنىنان اعاش ءۇي سالىپ دۇكەن اشقان ءارى بۇگىنگى قوبى كوشەسى 3 - ايلانبا ورنىنان 30 مۋدان ارتىق جەرگە جەمىس - جيدەك، ورمان ەگىپ، ساۋلەتتى قوراجاي سالعان. سوندا بۇل دۇكەن اۋدان كولەمىندەگى ءبىرشاما ۇلكەن دۇكەننىڭ ءبىرى بولعان. «تەكەس اۋدانىنىڭ تاريحي ماتەريالدار 1 - كىتابىنىڭ» 16 - بەتىندە بىلاي دەپ جازىلعان: سول كەزدە ۇكىمەت جاعىنان اشىلعان جەرگىلىكتى ونىمدەر سەرىكتىگىنىڭ ساۋدا ماگەزينى بولۋدان سىرت قالاشىقتىڭ سەگىز كوشەسىنىڭ توعىسقان جەرىندە بايلار جاعىنان سالىنعان ۇلكەندى - كىشىلى دۇكەندەر بار بولاتىن. سونداعى ۇيعۇر ساۋداگەرلەرمەن بىرگە نەداۋىر ۇلكەن ساۋدا دۇكەندەرىن اشقان قازاق ساۋداگەرلەرى دە از بولمادى. مىسالى، قۇراقباي، بارات، داۋلەت، مۇساباي، دوسىم، بەردىبەك، قۋانشباي، ماتجان، احىمەت، نازار، نۇرىم، سابىر قاتارلىلار بولعان. ولاردىڭ ساۋدا جاساۋ ءادىسى نەسيەگە بەرىپ، نەسيە اقشانى مال سەمىرگەندە جيىپ الۋ نەمەسە قىستا زات بەرىپ، جازدا قوزى جەتىلگەندە جيىپ الۋ. بۇل ءادىس ءبىر جاعىنان ەڭبەكشى حالىقتىڭ تۇرمىستىق قيىنشىلىعىن شەشۋگە قولايلى بولسا، تاعى ءبىر جاعىنان جەرگىلىكتى مال ونىمدەرىنىڭ اينالىمعا تۇسۋىنە وتە ءتيىمدى بولعان. ولار ءتۇرلى بۇيىمدار دۇكەنىن اشۋدان سىرت، قوسىمشا كاسىپ اشىپ، قىمىز، ءسۇت سياقتى جەرگىلىكتى ونىمدەردى بازارعا سالاتىن. مىنە، بۇدان سول داۋىردەگى ادامداردىڭ سول كەزدىڭ وزىندە كىرىس كوزىن اشىپ، ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى تاعامدارىن اينالىمعا سالا بىلگەنىن كورۋىمىزگە بولادى. سونىمەن بىرگە، ەتىك، ءماسى تىگۋ، ات ابزەلدەرىن جاساۋ، زەرگەرلىك سياقتى قولونەرشىلىكپەن دە شۇعىلدانىپ، جاساعان بۇيىمدارىن بازارعا سالىپ، ەكونوميكالىق ءونىم جاراتقان جانە بۇنى باسقالارعا ۇيرەتىپ وتىرعان. ايتالىق ولار تەمەكى قورابىن جاساپ، ونىڭ سىرتىن ءتۇرلى ويۋ - ورنەكپەن بەزەندىرىپ ساۋداگەرلەردى باۋراسا، شىمتەمىر دەگەن جىگىت تەمىر ەگەۋدى تاپقىرلاپ ءوزى جاساپ ساتقان. سونداي - اق قاراپايىم جولمەن ازىقتىق ماي تارتۋ ءادىسىن جالپىلاستىرعان. مىنە، بۇدان سول داۋىردەگى ازاماتتاردىڭ ناعىز ونەر يەسى ەكەندىگىن ءبىلىپ الۋىمىزعا بولادى.

جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن ەلىمىزدەگى ءار ۇلت حالقى ەڭسە كوتەرىپ، بەيبىت ءومىر سۇرەتىن كۇندەر باستالادى. سول ءبىر جىلدارى قۋعىن - سۇرگىن كورىپ تارىداي شاشىلعان قالىڭ حالىق بۇقاراسى ءبىر اراعا جينالىپ وتىرىقتانا باستايدى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعىندا جەر - جەردە كوممۋنا قۇرىلىپ، باسقارۋ ءتۇزىمى جولعا قويىلا باستايدى. وسى كەزدە بەردىبەك وتباسى دا تۋىس - تۋعاندارىمەن بىرگە قازىرگى موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ كوك جوتا، ەرمەنتى دەگەن جەرىنە (قازىرگى 76 - تۋان الاڭى) كوشىپ بارىپ قونىستانادى. ول جەرگە بارعان سوڭ موڭعۇلكۇرە اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ، ونداعى حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىنا جوقتاۋشى بولىپ 9 جىلعا تاياۋ جۇمىس ىستەيدى. وسى كەزدە ەندى - ەندى تىنىش تىرلىك كورە باستاعان حالىقتىڭ باسىنا تاعى ءبىر اۋمالى زامان ورنايدى، ياعني 1962-  جىلى «29 - مامىر ۋاقيعاسى» تۋىلىپ، سونىڭ سالدارىنان شەكارا وڭىردە قونىستانعان 83 وتباسىعا جالا جابىلىپ، قايتادان تەكەس اۋدانىنىڭ كىشى قۇشتاي دەگەن جەرىنە كوشىرىلىپ اكەلىنەدى. سونىمەن بەردىبەك قالعان ءومىرىن سول كىشى قۇشتاي دەگەن جەردە وتكىزىپ، 1976 - جىلى قاراشا ايىندا 83 جاسىندا قايتىس بولادى. ءبىر ءداۋىردىڭ ايتۋلى ازاماتى، وقىمىستىسى بەردىبەك بۇكىل ءومىرىن اۋمالى - توكپەلى زامانمەن بىرگە وتكىزىپ، مادەنيەت توڭكەرىسىنىڭ اياقتالۋىمەن ءومىرى دە اياقتاپ، قىزمەتى دە قالپىنا كەلمەي ومىردەن وتەدى. «وتكەن كۇننىڭ ءبارى ءومىر ەمەس، ەستە قالعان كۇندەر عانا ءومىر» دەگەندەيىن بەردىبەكتىڭ شاپاعاتىن كورگەن حالىق وقىمىستى بەردىبەكتى سوڭعى جىلدارى بەردىبەك مولدا، بەردىبەك اۋليە دەپ اتاپ، اۋزىنان تاستاماي اڭىز - اڭگىمەگە اينالدىرىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىپ كەلەدى. ول كىسىنى كورگەن ىزتەلەۋ سىندى اقساقالدار بىلاي دەيدى: - ول كىسىنى وقىمىستى بەردىبەك مولدا، بەردىبەك اۋليە دەپ ايتاتىنىمىز - ول داۋىردە توي - تومالاق، ءولىم - جىتىم ىستەرىن باسقارۋ، ونى جونگە سالۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ بارلىعى بەردىبەك مولداسىز وتپەيتىن. بەردىبەك مولدانىڭ اۋرۋعا اراشاشى، جارالىعا مەدەت بەرەتىن كيەلى ونەرى بار بولاتىن.

«اكەدەن ۇل تۋسا يگى، اكە جولىن قۋسا يگى» دەگەندەي وقىمىستى بەردىبەك مولدانىڭ ۇرپاقتارىنان اسقاربەك، اسىلبەك قاتارلى ۇلدارى اكە جولىن ۇستانىپ، قوعامدا بەدەلدى كىسى، مولدا بولىپ وتكەن. بۇل كۇندە نەمەرە ۇلى سىلامبەك اسىلبەك ۇلى اۋىل شارۋاشىلىق 4 - ديۆيزياسىنىڭ ورىنباسار باستىعىندىق مىندەت وتەپ وتىر.

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn