<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

سىرىمبەت ءسىرا كىم

 

ماحمۇت ءالىمقان ۇلى

سىرىمبەت تۋرالى شەجىرەدە ەسەنگەلدىنىڭ 19 ۇلىنىڭ ءبىرى دەپ جازادى، تاعى ءبىر شەجىرەدە ەسەنكەلدىنىڭ 21 ۇلى بولعان، سونىڭ ءبىرى سىرىمبەت دەلىنەدى. ولاي دەيتىنى - ەسەنكەلدىنىڭ بايبىشەسى جاناردان 7 ۇل تۋعان، وسى 7 ۇلمەن تۋىسقان باياۋ دەگەن قىزدى سىرىمبەتكە بەرىپ ونى ۇلى قاتارىندا كورگەن ەكەن، سوندىقتان جاناردان 8 ۇل دەپ ايتادى. مەيلى قالاي دەسە دە بۇرىنعىلار ايتقانداي «بالامدى العان بالامسىڭ، قاي جەرىڭنەن بوتەنسىڭ» دەگەندەيىن  ايتەۋىر ەسەنكەلدىنىڭ ءبىر بالاسى بولىپ كەلگەن.

ال ەندى وسى شەجىرەشىلەر تاعى سىرىمبەتتى زاتى كەرەي رۋىنان دەپ ايتادى، ءبىراق كەلۋ جاعىن باسا دارىپتەمەيدى. ەل اراسى سوزدەردە سولاي ايتىلادى. بۇل تۋرالى مەن كوپ ىزدەنىس جاساپ، كوپتەگەن سۇڭعىلا قارتتارمەن اڭگىمەدە بولعامىن، ناقتى جيناقتالىپ تۇراقتانعانى مىناداي:

 مەن جاسىمنان اڭگىمە قۇمار بولدىم، قارتتار اڭگىمە دۇكەنىن قۇرعاندا قىزىعىپ كوپ تىڭداپ، كەيدە ولاردىڭ ايتقان ماتەل - ماقالدارىن، ولەڭدەرىن جاتتاپ الىپ ايتىپ تا ءجۇردىم. 1954 - جىلى وسى سىرىمبەت رۋىنان شىققان نۇربولات مامەت ۇلى قۇلىستى مەكتەبىنە ءمۇدىر بولىپ كەلدى، قۇلىستى بويىنشا ەڭ جاقىن تۋىسى مەنىڭ شەشەم ءمارزىمقان اۋباكىر قىزى وسى نۇربولاتتىڭ اپايى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەكى اۋىز ۇيدە 2 جىل كورشى بولىپ وتىردى. سول جىلى قىستا نۇربولاتتىڭ اكەسى مامەت زاڭگى وسى اۋىلدان شىققان اتاقتى باي جانە تاريحشى سۇڭعىلا توقجىگىت  ەكەۋى قىستاۋدان كەلىپ نۇربولاتتىڭ ۇيىندە بولدى. سول كەزدە نۇربولات تا ەرجەتكەن بالا، ۇيىنە قوناق كەلسە، قوناق شاقىرسا مەنى كىسىلەردىڭ قولىنا سۋ قۇيعىزىپ، شىنى اپەرتەدى. مەن سول كەزدەرى نۇربولاتتىڭ قولىنان 3 -، 4 - كلاس وقىدىم، جاسىم 13 - 14  جاس مولشەرى، ءبىر كۇنى ەكى ءۇيلى جان نۇربولاتتىڭ ۇيىندە تاماق ءىشىپ ۇزىن - سونار اڭگىمە بولىپ وتىرعان ارالىقتا مەنىڭ اكەم ءالىمقان: وسى ەل سىزدەردى كەرەي دەيدى، سوندا سىزدەر كەرەيدىڭ قايسىسى بولاسىڭدار، - دەدى. توقجىگىت باي قارقىلداپ كۇلىپ، وي مامەت زاڭگى مىنا كۇيەۋ ءبىزدىڭ اتا - تەگىمىزدى بىلگىسى كەلىپتى، ايتىپ بەر، - دەدى. سوندا مامەت باستاپ توقجىگىت قوستاپ تالاي سوزدەر ايتىلدى، سونىڭ اراسىندا ءبىز كەرەي ىشىندە سامەنبەت بولامىز دەگەن ءسوز ەسىمدە قالىپتى. ول كەزدە جاس كەزىم. قالعان سوزدەر ەسىمدە قالماپتى. 1966 - جىلى جايلاۋ ءۇستى مامەت زاڭگىنىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ ءوزىم سۇرادىم، سوندا ماكەڭ بىلاي دەپ باستادى ءسوزدىڭ باسىن: «ە، جيەن، بۇنداي ءسوزدى سۇراعانىڭ جاقسى، اتا - تەكتى بىلگەنىڭ جاقسى، ەسكە ساقتاپ، قولدارىڭ حات بىلەدى، جازىپ قويعاندارىڭ ءجون، ءبىز ءاسىلى زاتىمىز كەرەي بولىپ، كەرەي ىشىندە جانتەكەيدىڭ ءبىر بالاسى ءسۇيىنباي بولامىز، ءبىزدى بەس ءسۇيىنباي دەيدى، بەستىڭ ءبىرى سامەنبەت بولامىز، ءوز داۋىرىندە سامەنبەت كەرەيگە ۇران بولعان باتىر ادام ەكەن، جۇڭعارعا تىزەسى قاتتى باتقان ادام ۇقسايدى. موڭعۇلدار وشىگىپ ءجۇرىپ تىڭشى ارقىلى سامەنبەتتىڭ بەيعام ۋاعىندا ءبىر تۇندە كەلىپ سامەنبەتتى ءولتىرىپ كەتەدى، سودان بۇكىل كەرەي جينالىپ سامەنبەت ۇرپاعىن ءبولىسىپ العان ەكەن، ءبىر جەردە بولسا قاستىق كوبەيەدى، ءار جەردە بولسا بىلمەي قالادى دەپ سول كەزدە سامەنبەتتىڭ كىشى ايەلىنەن بايىمبەت، قازىبەك، سىرىمبەت ەكەن، وسى سىرىمبەت جانىبەك باتىردىڭ اۋىلىندا ەرجەتەدى. سىرىمبەتتى جانىبەك باتىر تاربيەلەگەن ەكەن، ءبىر ايەل الىپ بەرىپ ودان جاناس دەگەن ۇل تۋىپ، ول ايەل ءولىپ قالىپ بويداق جۇرگەن كەزىندە جۇڭعاردى تۇبەگەيلى جويۋ سوعىسى باستالىپ، ابىلايحان ەسەنكەلدى باتىردى جانىبەككە اقىلشىلىققا بەرەدى، اسكەر مەن جۇڭعارلاردى جويىپ قايتار جولىندا سوعىستا باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەنبە قالاي جانىبەك ەسەنكەلدىدەن بۇيىمتاي سۇراعاندا وسى كوككوز سارى جىگىتتى بەرسەڭ دەيدى، جانىبەك سىرىمبەتپەن اقىلداسىپ بەرۋگە قوسىلادى. سول جولى ەسەنكەلدى سىرىمبەتتى الىپ كەلىپ بايبىشەسى جاناردان تۋعان باياۋ  دەگەن قىزدى بەرەدى، باياۋ ءبىر ۇل تاۋىپ اتىن جانالى قويادى، ودان كەيىن بالا كوتەرمەي قالادى، كەيىن ەسەنكەلدىنىڭ ءبىر بالاسى دوسقانانىڭ ءبىر ۇلى ءولىپ، ايەلى 2 - 3 بالامەن جەسىر قالادى، ول كەزدە جاس جەسىر ايەل ەرگە تيمەسە ءشاريعات جولىندا بولمايدى ەكەن، سوندىقتان ول ايەلدى سىرىمبەتكە قوسادى. ءبىراق ءۇيىن بۇزبايدى. ول ايەل اۋىر اياق بولىپ ءبىر ۇل تابادى، سوندا باياۋ دەگەن كىسى ءوز قارنىمنان شىققان بالا دەپ ومىراۋىن جىرتىپ، جالاڭاش قارنىنا سالىپ الىپ اتىن قارىن قويادى، سونىمەن سىرىمبەت ءۇش نەكەلى بولىپ، ۇشەۋىنەن ءۇش ۇل كورەدى» دەدى.

 مەن ءسىز وسى اڭگىمەلەردى قايدان، كىمنەن ۇقتىڭىز، ءسىز سىرىمبەتتەن ساناعاندا 7 - ۇرپاعى ەكەنسىز دەگەنىمدە، «ە، بالام بۇنى سەنىڭ ۇلى ناعاشىڭ سىرىمبەتتىڭ تۋاجاتى 5 - ۇرپاعى قالىبەك دەگەن ادام باتىر بولعان ەكەن. كوپ جورتۋىلعا شىعىپ ەل قورعاعان ادام ەكەن، ول ادامنىڭ ءداۋىرى قىزاي ەلى الاكول، زايسان، ەرتىس مەكەندەپ جۇرگەن داۋىرگە تۋرا كەلدى. سوندا ول ادام كەرەي رۋىمەن كوپ ارالاسىپ، ءوز تۋىستارىنان تولىق حابارلى ەكەن جانە سىرىمبەتتىڭ العاشقى ايەلىنەن قالعان جاناس ۇرپاعىن تاۋىپ العان ەكەن، سول جاناستان جابەك دەگەن ءبىر ۇرپاعى قالىپتى، ەل اۋعاندا سول جابەك بىرگە كەلىپتى، بۇنىڭ دا ۇرپاعى بار، ءبىراق از اۋىل، قارىننىڭ ۇرپاعى دا از، سونىمەن جانالى ۇرپاعى كوپ بولعاندىقتان بولار جانالعىز دەپ كەتكەن، كەيىن قالىبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى بوتاباي ىلەگە كەلگەننەن كەيىن ەلۋ باسىلىق ءمانساپ الىپتى. سوزگە ۇستامدى مىقتى ادام ەكەن، ەل ونى قاداۋ بوتاباي دەيدى. ەل اۋعاندا جانالىنىڭ ءبىر بالاسى ءباۋجى اۋىلى الاكولدە قالىپتى، كەيىن بوتاباي بارىپ ءبىر جىل ءجۇرىپ التاي اينالدىرىپ شەكارادان ءوتىپ كوشىرىپ كەلەدى. بۇعان رەسەي ۇكىمەتى نارازى بولىپ، ىلەنىڭ كۇرەدەگى ۇكىمەتىنە بوتاباي دەگەن ادامدارىڭ شەكارا بۇزىپ، ەل كوشىرىپ كەتتى دەپ ارىز قىلادى، كۇرە ۇكىمەتى بوتابايدى ەلۋ باسىلىق ءمانسابىنان قالدىرىپ تاستايدى. بۇل ادامدا كەرەي ەلىن كوپ ارالاعان ادام، مەن سول ادامنىڭ اۋزىنان جوعارىداعى سوزدەردى ەت قۇلاعىممەن ەستىگەمىن» دەدى.

«سىزدەر نە ءۇشىن جانالى شاعىرايمىز دەيسىزدەر؟» دەگەنىمدە جاسىرارى جوق، سىرىمبەت بابامىزدان ەسەنكەلدى باتىر ەل كوشكەندە كوش الدىنداعى ءبىر بيىكتە وتىرىپ، وي بالام، مىنا كوش نەدەگەن كوپ، بوتەن كوش بار ما؟ دەپ سۇراعاندا، بابامىز سىرىمبەت «مەندە باسقا بوتەن كوش جوق دەيدى» سوندا ەسەنكەلدى باتىر، قاپ اتتەگەن - اي ۇرپاعىڭ كەنەنبايمەن تەڭ بولماقشى ەدى، ءوزىڭدى ءبولدىڭ، ۇرپاعىڭ از بولاتىن بولدى، - دەيدى. سىرىمبەت بابامىز قاتە سويلەگەنىن ءبىلىپ، ەندى قايتەمىن دەپ ساسىپ قالادى، سوندا ەسەنكەلدى باتىر ۇرپاعىڭ نەمەرەم شاعىرايدى پانالاسىن دەيدى. سودان تارتىپ شاعىراي رۋىمەن ءبىر بولىپ كەلەمىز، سوندىقتان ءجون سۇراعان ەلگە جانالى شاعىرايمىز دەيمىز» دەدى. ءبىزدىڭ ەلدە سامەنبەت اتامىزدان قالعان باتىرلىق كوك پەرى قونعان اۋىلمىز، قالبەك، جولدىبەك باتىر بولعان، تۇڭعىشبايعا كوك ءبورى يەلەگەن، كوك ءبورى قىرىقبايعا دا قونعان دەدى، بۇلار تۋرالى كوپ نارسەلەردى ايتقان ەدى، ءبىراق بۇل جولى قوسبادىم، ايىرىم شەجىرەگە قوسۋدى ءجون كوردىم جانە دە زاڭگى، ەلۋباسى باۋجاڭ اۋىل باستىعى، مۇعالىم، باسقا دا قىزمەت ىستەگەندەر بارشىلىق، ولاردى دا شەجىرەگە جازباقشىمىن، سىرت رۋلاردان دا كوپ ىزدەستىردىم، سۇلتانكەلدى سامەنبەت رۋىنداعى تاريحشى سۇلتان كوندە وسىلاي ايتىپ وتىراتىن، مەن سۇلتان كوندەمەن  كوپ سىرلاسىپ، تاريحي دەرەكتەردى كوپ سۇرايتىنمىن، سۇلتان كوندەمەن جاقىنداسىپ سىرلاسۋداعى سەبەبىم - ول كىسىنىڭ شەشەسى قوقىرباي قوجانازار قىزى بىزگە تۋعان جيەن بولادى جانە وسى سامەنبەت رۋىنداعى ماقسۇت شارابي ۇلى دا وسى دەرەك بويىنشا ايتىپ وتىراتىن، مەن ءوزىم شاعىراي رۋىنان بولامىن، شەشەم وسى سىرىمبەت ۇرپاعى بولعاندىقتان جاڭاعى بوتاباي ەلۋ باسىنىڭ نەمەرە قىزى، سوندىقتان ناعاشى جۇرتىمنىڭ تاريحىن ايقىن ءبىلىپ الۋ ماعان اۋىر مىندەتتەي سەزىلىپ جۇرەتىن، سوندىقتان  بۇل تاريحي دەرەكتى ەل ەسىنە سالا كەتۋگە تۋرا كەلدى. بۇل 56 جىل ەسىمدە جانە ەستەلىك داپتەرىمدە ساقتالعان ەستەلىگىم ەدى.

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ