<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

كيەلى وتاشى - سۇلەيمەن سەنباي ۇلى جونىندە

 

قۋانىش باسبولات ۇلى

سايىن ساحارانىڭ ءتوسىن تۇلپاردىڭ تۇياعىمەن تاپتاپ، تالاي حيكىمەتتى ىستەردى دالا داپتەرىنە جازعان قازاق ۇلاندارىنىڭ تال بويىنداعى دارا ونەردىڭ كەرەمەتىن ايگىلەپ، سوڭىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعانى قانشاما؟ اققۇبا ءجۇزدى، ۇزىن بويلى، اق ساقالى جەلكىلدەپ، اق شەكپەنى قۇپ جاراسىپ،  اقبوز اتىنا ءمىنىپ، ەل ارالاپ، قاجىلىق سالاۋاتىمەن حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى قاعيدالارىن قاستەرلەپ ءجۇرىپ «اققاجى» اتالعان سەنباي قاجى 85 جاسىندا بوقىراۋدىڭ بوز تۇمانى سەيىلە باستاعانىن سەزىنىپ، قۇدالار اۋىلىنان اتتانىپ، استىنداعى اقبوز اتتىڭ قۇلاق ءتۇبى تەرشىپ، شۇلعي باسىپ اۋىزدىقپەن الىسا، ءبورى جەلىسپەن بۇرقىراتىپ كەلە جاتقاندا، ويباي، اياعىم اساۋىن مىنگىزگەن قاتۋ بايعا قارعىسىم جەتپەس، جاراتقانعا نە جازدىم؟ ويباي... ويباي... دەگەن داۋىستى قۇلاعى شالىپ، شىرقىراعان بەيتانىس جاننىڭ جانىنا جاقىنداي تۇسەدى دە:

 - نەلىكتەن بۇل كۇيگە ءتۇستىڭ؟ كىم بولاسىڭ؟

- جىلقىشى ەدىم، اناۋ قيادان ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا قۇرىعىم ساۋىرىنا تيگەن استىمداعى ات موڭكىپ جىعىپ كەتكەندە اياعىم سىنعان سياقتى، ەسىمدى بىلمەي قالىپپىن، قۇداي ايداپ كەلگەن شىعار، قول ۇشىن بەرىڭىز؟

- جولاۋشىمىن، قاۋساعان ءتۇرىم مىناۋ، اتتان تۇسسەم مىناداي جازىق جەردە قايتادان اتقا ءمىنۋىم قيىنعا سوعادى، ايتۋىم بويىنشا ىستەي بەر، سىنعان قىر جىلىنشىگىڭ ەكەن، مىنا ارا ورنىنا ءتۇستى، جاڭقاشتالىپ سىنىپ كەتىپتى، اساۋدان جىعىلۋىڭا سەبەپشى بولعان قۇرىعىڭمەن ءتۇرتىپ تۇرىپ سالدىم، بەلبەۋىڭدى جىرتىپ ورا، كەزدىگىڭمەن قۇرىق ۇشىنان ءبىر كەرتىپ الىپ، ەكى ءبولىپ، ەكى ورنىنان قوي دا، سىرتىنان شاقاي باۋمەن مىقتاپ تاڭ، جازىلىپ كەتەدى، ەندى بولدى. اۋىلىڭا ات ءۇستى حابار جەتكىزىپ قويايىن، - دەپ كەتە بارادى. وسى ۋاقيعادان سوڭ «قۇرىقپەن سىنىق سالعان» سەنبايدىڭ اتاق - داڭقى الىس - جاقىنعا اڭىز بولىپ تارالادى. «اتا كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەمەكشى، سول ارداقتى اكەنىڭ ىجداعاتتى تاربيەسىندە ەرجەتكەن بەل بالاسى سۇلەيمەن جاستايىنان اكەسىنىڭ سىنىق سالۋ ونەرىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، العاشقى كەزدە شىققان بۋىندار مەن جەڭىل مەرتىكتەردى سالا ءجۇرىپ «بالا وتاشى» اتالادى. اكەسىنىڭ ءتول تاجىريبەلەرىمەن قوسا ءوزى دە تىڭ ىزدەنىس جاساپ، ءبىر تۇتاس تۇلعا بولعان ادام دەنەسىندەگى سەگىز جۇيەنىڭ ءبىر - بىرىنەن ايىرىلمايتىن زاڭدىلىعىن ءبىلىپ، قوزعالىس جۇيەسىنىڭ بۇلشىق ەت، بۋىن، سۇيەك سىندى ءۇش ۇلكەن قۇرامىنىڭ ادام دەنەسىندەگى وزىندىك ەرەكشەلىگىن تولىق مەڭگەرەدى، 206 سۇيەكتىڭ ورنىن، سۇيەك پەن سۇيەكتى جالعاستىرعان بۋىننىڭ، ءسىڭىردىڭ، سونداي - اق بۇلشىق ەتتەردىڭ رولىن جەتىك مەڭگەرىپ، سىنىق سالۋ بارىسىندا شەبەرلىگىن كورسەتىپ وتىرادى.

 سۇلەيمەن دە حالىق جۇرتشىلىعى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن، قادىرلەپ - ماقتانىش ەتەتىن ارداقتى ازاماتتاردىڭ ءبىرى. «جىگىتتىڭ دۋدا قىزار دەلەبەسى» دەمەكشى، جاز جايلاۋداعى دابىرالى تويدا بىلەك كۇشىن بىلىكتىلىككە بالايتىن، كوكپارعا جان اياماي كىرىسىپ، تاقىم قۇرىشىن قاندىرىپ، دوداعا تۇسەتىن قازاق ازاماتتارىنىڭ قانىنا سىڭگەن جايلاۋ جەلىگىندە جۇرگەن، بۇراتالا موڭعۇل وبلىسىنا قاراستى - ادەن قايىرباي ۇلى دەگەن ازامات دونەن سەركەنى الىپ قاشىپ كەلە جاتقاندا جىعىلىپ، ەكپىنىمەن كەلە جاتقان ات ۇستىنەن اۋناپ ءوتىپ، ەكى اياعى، كەۋدە سۇيەگى، 3 قابىرعاسى سىنىپ، باسىنىڭ جىگى اجىراپ، ءبىر سوتكەدەن ارتىق ەسىن بىلمەي، باۋىر - تۋعاندارى مەن تويعا كەلگەن كوپتىڭ زارە - قۇتىن ۇشىرادى. قامىققان ولار ارناۋلى ادام جىبەرىپ، جالعىز قاراعاي جايلاۋىنان سۇلەيمەن وتاشىنى العىزادى. سۇكەڭ تىزگىن ۇشىمەن كەلىپ، قازاق ءۇيدى ءۇش اينالىپ، اتتان تۇسپەي تۇرىپ، اللاعا سيىنىپ، اتا - بابانىڭ ارۋاعىن شاقىرىپ، قامشىسىن ۇيىرگەندە ەسسىز جاتقان ادامنان ىڭىرانعان داۋىس شىعادى، دەرەۋ ۇيگە ەنىپ، مەرتىككەن ادامدى وڭاشالاپ سىنعان سۇيەكتەر مەن باسىنىڭ جىگىن سالىپ، ءۇش كۇندە جاڭالاپ سىنعان ورىندى قايتالاي تاڭىپ، بۇل ادامنىڭ قوس جانارىنا، تىنىس الۋىنا قاداعالاي نازار سالىپ، ءبىر جۇما ءوزى باس بولىپ قاراپ مەرتىككەن ادامنىڭ ازىقتانۋىنا، ەم ىستەتۋىنە، سىنعان ورىندى جاڭالاپ تاڭۋىنا، اسىرەسە، ناۋقاستىڭ كوڭىل كۇيىن ورنىقتى ۇستاۋ تۋرالى تاپسىرىستاردى قاداعالاپ اۋىلىنا قايتادى. سىنعان سۇيەكتەردىڭ ورنىنا ناق ءتۇسۋى، باۋىر - تۋىستارىنىڭ مۇقيات قاراۋىنىڭ ناتيجەسىندە ۋاقىت وتە كەلە بۇل ادام اۋەلگىسىندەي جازىلىپ، تۋىسقاندارىمەن بىرگە سۇكەڭە العىسىن جاۋدىرىپ وتەدى.

اشالى قىستاۋلىعىندا وتىرعان ءىنىسى جۇمابايدىڭ ايەلى - زياقان ەسىنەيمىن دەپ جاعىن شىعارىپ الادى دا ءتىلى سالاقتاپ، تاماق ىشە الماي، اۋرۋ ازابىن تارتىپ قاتتى قينالادى، «جان قىسىلسا جاقىنىن تابادى» دەگەندەي ات شاپتىرىپ، ىلەدەگى سۇلەيمەن سىنىقشىعا حابار جەتكىزەدى، ەرتەسى ءتۇس اۋا كورساي اسۋىن اسىپ، ۇيگە جاقىنداعاندا قۇلاقاسقا اتىن قامشىلاپ شابا جونەلەدى دە، اعاش ءۇيدى ەكى اينالىپ ءوتىپ، قامشىسىن ءۇيىرىپ:

 «پالە - قالادان حاق،

 جاراتقان ءىسىڭ اق،

 اۋليە - پىرلەر قولداڭدار،

 ورنىنا تۇسەدى جاق.

 اسپانداعان كوك پەرىم،

 قىستاۋدىڭ شارلاپ بوكتەرىن،

 سۋماڭداعان سۇر جىلان،

 بىلگەمىن جاناپ وتكەنىن... دەپ ايعايلاپ، اق شۇپەرەكپەن كەلىننىڭ جاعىن تاڭىڭدار! ۇستىنە كورپە جاۋىپ دەمالدىرۋ قاجەت!» دەپ شاي قايناتىم تۇرادى دا اتتان تۇسەدى. سول كەزدە كۇن - ءتۇنى زارلاپ، ۇيقى  كورمەگەن ناۋقاس جانى تىنىش تاۋىپ، ۇيىقتاپ كەتىپتى.

- ەندى وياتىڭدار، شاي ءىشسىن! اس ادامنىڭ ارقاۋى دەگەن، تۇرەگەل كەلىن! - دەگەندە كەلىنى ورنىنان تۇرىپ، سالەم جاساپ قۇرمەت ءبىلدىرىپ، بىرلىكتە شايعا وتىرىپتى، مۇنى كورگەن زياقان شەشەمىزدىڭ 80 نەن اسقان اناسى:

- قاسيەتىڭنەن اينالايىن قۇدا، ءبىر تاۋدىڭ قۋىسىندا جاتقاندا باسىمىزعا تۇسكەن قيىنشىلىقتان ايىقتىردىڭ، اللادان كەيىنگى العىسىمدى سىزگە ارنايمىن، - دەپ ءسۇيىنىشىن بىلدىرەدى.

وتاشىلىق ات−ى بۇراتالا موڭعۇل وبلىسى، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى، كورشى اۋداندارعا تەگىس تارالعان سۇكەڭ دە تال بويىنداعى دارا تالانتىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايگىلەپ: «بۇگىن پالەن جەردەن قوس اتپەن كەلە جاتقان ادام بار... شىعىستان كەلەدى... باتىستان جولعا شىقتى...» دەگەن كورىپ كەلدىك بولجامدارى مەن سول سىنىقتى سالۋدىڭ الدى - ارتىنداعى ايتقاندارى، ەمدەۋ ادىستەرى قولمەن قويعانداي ءدال ورىندالاتىندىعىنا جۇرتشىلىق سان مارتە كۋا بولادى. اسىرەسە، باسىنىڭ جىگى كەتكەن ادامنىڭ ۇلكەن - كىشىلىگىنە قاراي جەردى ويىپ نەمەسە تارى - ءبيداي سالىنعان ىدىستاردان، سول ادامنىڭ باسى ءدال كەلەتىن دوڭگەلەك ورىن جاساپ، اياعىن جوعارى قاراتىپ، لوقيتىپ ورنىنا سالاتىن، كوز جانارىنا قاراپ، مويىن بۇلشىق ەتتەرى مەن قارا قۇسىن سيپاۋ ارقىلى ورنىنا تۇسكەن - تۇسپەگەنىن بىلەتىن، جانباسى ۇرشىعىنان تايعان ادامدى دا جاس مولشەرىنە قاراي بىرنەشە كۇن بايلاۋدا تۇرعان وگىزگە نەمەسە تايىنشاعا مىنگىزۋ ارقىلى زەڭگى بابا تۇلىگىنىڭ سۋ ىشكىشتىگىنەن پايدالانىپ، ونىڭ قارىنى قامپايىپ شىققان سايىن، قولىمەن تىنىمسىز ۋقالاۋ، سيپاۋ ارقىلى مەرتىكتىڭ ورنىنا تۇسۋىنە شارت ازىرلەيتىن، بۇعانا سۇيەكتىڭ سىنعانىن، يىقتىڭ شىققانىن سالۋدا جايداق اتتىڭ شوقتىعىن پايدالاناتىن، ت. ب. ادىستەرىمەن ىستەگەن وتاشىلىق ەڭبەكتەرىن ەل ءىشى ۇزبەي اڭگىمە ەتىسەدى. مەديتسينا دامىماعان سول ءبىر كەزدەردە اتا - بابالارىمىزدىڭ ءتول تاجىريبەلەرىن كوكىرەك داپتەرىنە جازىپ، جىل سايىن مىڭنان ارتىق سىنىقتى سالىپ ساۋىقتىرعان سۇلەيمەن اتامىز جەرگىلىكتى حالىقتىڭ، پارتيا، ۇكىمەت ورىندارىنىڭ قولداپ - قۋاتتاۋىمەن 1959 - جىلدان 1962 - جىلعا دەيىن قۇلجا اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ جوراسى بولادى، 1962 - جىلى اقپاندا 78 جاسىندا قۇلجا اۋدانى مازار اۋىلىنا قاراستى اشالى قىستاۋلىعىندا ومىردەن وتەدى دە، تاقىر سايداعى ۇلكەن مازارلىققا جەرلەنەدى، حالىق ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ، 50 جىلدان استام ءومىرىن وتاشىلىققا ارناعان (سىنىق سالۋ بارىسىندا تەك قولىنا بايلاعان اق شۇپەرەكتەن باسقانى المايتىن) سۇكەڭنىڭ جولىن قۋعان ۇرپاقتارىنان جابىقباي بۇگىنگى كۇندە قاتارىنان قارا ءۇزىپ الدىعا شىققان سىنىقشى بولىپ، ەلىمىز جانە كورشى ەل قازاقستانعا اتى ايگىلى ەمكوس بولىپ ءجۇر، اتادان بالاعا مۇرا بولعان وسى ءبىر كيەلى ونەردىڭ ەل اۋزىندا:

 «ەسكە الساق نەلەر الىپتى،

 سەنباي قاجى داڭقتى.

 پىرلەرى قولداپ تۇرعاندا،

 قۇرىقپەن سىنىق سالىپتى،

 كيەلى ونەر بالاسى،

 سۇلەيمەنگە قالىپتى.

 ءۇش اتا مۇرا جالعاسىپ،

 جابىقبايدى تاۋىپتى...» دەپ جىرلانىپ جۇرگەنىن ەستىدىك، ەسىمى ەلگە ايگىلى سۇلەيمەندەي «اۋرۋعا اراشاشى، جارالىعا مەدەت» بولا بىلگەن ارداقتى اتالارىمىزدىڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرى بەيزاتتىق مۇرالارىمىزدىڭ التىن قورىنا قوسىلىپ، بولاشاققا جالعاسسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn