<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>

وسى توراپتان ىزدەۋ

中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

قازاق مادەنيەتىن دامىتۋشى

مۋسان دانەكوۆ)قازاقستان )

20 - عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن قازاق زيالىلارى، سونىڭ ىشىندە احىمەت بايتۇرسىنوۆ قازاق مادەنيەتىن دامىتۋدا زور ەڭبەك ءسىڭىردى.

 احىمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ عالىم رەتىندە ۇلكەن كوڭىل قويىپ، نازار اۋدارىپ، ەرەكشە ورىنعا قويعان ماسەلەسى ءتىل مەن ادەبيەت پروبىلەمالارى ەدى. ونىڭ «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەگى قازاقتاردىڭ ادەبيەتىنە عانا ەمەس، جالپى دۇنيە جۇزىلىك ادەبيەت ۇردىسىنە قوسقان سالماقتى ۇلەسى بولادى.

 ول ادەبيەتتىڭ حالىق ومىرىندەگى ورنىن، مادەنيەتتەگى رولىن ايقىنداپ بەردى. ا. بايتۇرسىنوۆ ادەبيەتى قازاق مادەنيەتىنىڭ قاينار كوزى سانادى. ادەبيەتتىڭ دامۋ ءۇردىسىن كورسەتىپ، ونىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ وزگە ەلدەردىڭ ادەبيەتىنە تيگىزگەن جاعىمدى ىقپالىن اتاپ كورسەتتى: «مۇنداي ءبىر جۇرت ەكىنشى ءبىر جۇرتتان ادەبيەت جۇزىندە ۇلگى الۋ جالعىز بىزدە  عانا بولعانءىس ەمەس. بارشا جۇرتتىڭ باسىندا بولعان ءىس. وسى كۇنى ادەبيەتتىڭ ۇلگىسى گرەك جۇرتىنان الىنعان. گرەك ادەبيەتىنەن ۇلگىنى بۇرىن ەۆروپاداعى باسقا جۇرتتار العان. ورىستاردا ادەبيەت  ۇلگىسىن  ەۆروپادان الىپ وتىر. ءبىز ورىستان الىپ وتىرمىز».

 وسىلايشا ادەبيەت تاريحىنا شولۋ جاساي وتىرىپ، ادەبيەتتى ادامنىڭ ءبىتىم - بولمىس، ونىڭ قوعامدىق ءومىرىن، كۇرەسىن، ارمان - مۇددەسىن اشىپ كورسەتەتىن مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى ءبولىمى رەتىندە قاراستىردى. سوندىقتان ادەبيەت قوعامدا مىندەتتى تۇردە دامي وتىرىپ، قوعامدىق ءومىردىڭ ايناسى بولۋعا ءتيىس.

ا. بايتۇرسىنوۆ قازاق مادەنيەتىنىڭ ءار زامانىنداعى بيىك شىڭى ءارى باي مۇراسى بولىپ تابىلاتىن ەپوس، ماقال - ماتەلدەر، جوقتاۋلاردى ۇلتتىڭ تاريحي دامۋىن، جەتكەن رۋحاني دارەجەسىن كورسەتىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىن تاپقان قۇندى قازىنا دەپ باعالايدى. وسى مول قازىنانىڭ ىشىندە ا. بايتۇرسىنوۆ ءسوز ونەرىن زەردەلەگەندە «ونەر الدى - قىزىل ءتىل» دەپ حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەرەكشەلىگىن باعامدايدى. كوشپەلى بۇراتانا حالىق مادەنيەتتەن مۇلدەم ادا دەگەن تۇجىرىمدارعا «ەر سايىن» جىرىن جاريالاۋ ارقىلى حالىقتىڭ ماقال - ماتەلدەرىن جيناپ، ولاردى ديداكتيكالىق ماتەريالدار رەتىندە وقۋلىقتارىندا پايدالانۋ ارقىلى سوققى بەردى.

ا. بايتۇرسىنوۆ ادەبيەتتى مادەنيەتتىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ساناپ، وعان بارىنشا بايىپتاپ قاراۋدى تالاپ ەتتى. ويتكەنى ادەبي شىعارمانىڭ اۆتورى ءوزىنىڭ دۇنيە تانۋى ارقىلى جان سەزىمىن، وي - ارمانىن، ءومىر تاجىريبەسىن جەتكىزىپ ادامدى سۋرەتتەيدى، تاريحي ۋاقيعالاردى، قوعامدى سيپاتتايدى.

 ا. بايتۇرسىنوۆ اقىن رەتىندە ولەڭدەر جازعانى ءمالىم. «ماسا»، «جيعان - تەرگەن»، «تۋىسىما حات»، «دوسىما حات»، «قازاق قالپى»، «جۇرتىما»، «قارقارالى قالاسىنا» جانە، ت. ب. ولەڭدەرى قازاقتاردىڭ رەسەيگە بودان بولىپ قوسىلعاننان كەيىنگى وتارلىق ءومىرىن، حالىقتىڭ كورگەن زورلىق - زومبىلىقتارىن، ەل باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى جانە وتكىر ساياسي پروبىلەمالارعا ارنالۋمەن ەرەكشەلەنەدى.

 ا. بايتۇرسىنوۆقا دەيىن، كريلوۆتىڭ مىسالدارى. ا. قۇنانبايەۆ. س. كوبەيوۆ، ب. وتەتىلەيەۆ اۋدارعان بولاتىن. اقىن كريلوۆتىڭ 40 مىسالىن اۋدارىپ، «قىرىق مىسال» دەگەن اتپەن جەكە جيناق ەتىپ شىعاردى. ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ اۋدارۋعا ىرىكتەپ العان شىعارمالارى دا ونىڭ اعارتۋشىلىق، دەموكراتيالىق، گۋمانيستىك كوزقاراستارىنا سايكەس كەلەدى. سوندىقتان ول قازاق حالقىنىڭ تابيعاتىنا جان - جانۋارلاردىڭ جاقىندىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ، مىسالدى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك ساياسي جاعدايىنداعى ءج−ونسىز قۇبىلىستاردى جويۋعا باعىتتايدى. وعان «اققۋ، شورتان ءھام شايان» مىسالىنىڭ اۋدارماسى دالەل.

جۇك الدى اققۋ، شايان، شورتان ءبىر كۇن،

جەگىلىپ تارتتى ۇشەۋى دۇركىن - دۇركىن.

 تارتادى اققۋ كوككە، شايان كەيىن،

 جۇلقيدى سۋعا قاراي شورتان شىركىن.

 اۋدارما شەبەرلىگى كىمدى بولسىن تاڭعالدىرماي قويمايدى. وسى اۋدارما ءسوزىن بىلايشا قورىتىندىلايدى:

 جىگىتتەر، مۇنان عيبىرات الماي بولماس،

 اۋەلى بىرلىك كەرەك، بولساڭ جولداس.

 ءبىرىڭنىڭ ايتقانىڭا ءبىرىڭ كونبەي،

 ىستەگەن ىنتىماقسىز ءىسىڭ وڭباس، - دەپ ەل - جۇرتىن العا قويعان قوعامدىق ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن قايراتىن، ەرىك - جىگەرىن بىرىكتىرۋگە، ءىس - قيمىلعا كوشۋگە شاقىرادى.

 مىسالداعى يدەيانى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس - تىرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستىرا كەلىپ، بۇل مىسالداردى حالىقتىڭ ءتول قازىناسىنا اينالدىرعان.

قازاق قوعامىن جايلاعان پاراقورلىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ا. بايتۇرسىنوۆ. كريلوۆتىڭ مىسالدارىن اكىمشىلىك شەندەگى ءبي مەن اۋىلنايدىڭ جاعىمسىز ىسىمەن ۇشتاستىرىپ اۋدارعان:

 مەن تالاي كورگەنىم بار وسىندايدى،

 ءوز ءمىنىن كىم اڭعارىپ ابايلايدى؟

 ماسەلەن ءبيدىڭ جەگەن پاراسىن ايت -

 كورسەتەر كوزىن قىسىپ اۋىلنايدى.

وسىلايشا ا. بايتۇرسىنوۆ. كريلوۆتىڭ مىسالدارىن پايدالانىپ، ءوزىنىڭ كۇرەسكەرلىك جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتىن جاڭا قىرىنان بايىتتى، ولاردى يدەيالىق قارۋ ەتە ءبىلدى. مىسالداردىڭ مازمۇنىن قازاق حالقىنىڭ ءومىر شىندىعى مەن رۋحاني قاجەتتەرىنە بەيىمدەپ، تۇجىرىمداپ جاسادى. باسقا جۇرتتاردىڭ ۇلگى الارلىق باي، كوركەم شىعارمالارىن ءناسيحاتتاي وتىرىپ، ءوز حالقىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن بايىتتى. اۋدارماشىلىق ءىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اتسالىستى. اۋدارماشىلار مەكتەبىن قۇرۋعا جانە اۋدارما مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتى.

ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ اۋدارعان مىسالدارى تىپتەن جاڭا ساياسي جانە ادامگەرشىلىك باعىت الدى. سونىمەن قاتار وندا قازىرگى ومىرگە باعىتتالعان جاڭا يدەيالار ەنگىزىلدى. وسىلايشا ول قازاق حالقىنىڭ اقىندىق ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ، ۇلتتىق ادەبيەتتە بىرەگەي وي، پىكىرگە، كەيىپكەرلەرگە تولى جاڭا شىعارما جاسادى. بۇل قازاق مادەنيەتىنە سەرپىلىس بەردى.

ا. بايتۇرسىنوۆ: «ءسوزى ج−وعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە ج−وعالادى» دەپ ەسەپتەدى. سوندىقتان ول ءتىلدىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. بۇل پروبىلەمالاردى دۇرىس شەشۋ ءۇشىن، ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى ەڭ الدىمەن جالپى ادامزات ءتىلىنىڭ شىعۋ تاريحىن زەردەلەيدى، ونىڭ مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعانىن جانە دامۋ بارىستارىندا وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ، جەتىلىپ كەلگەن قوعامدىق ءۇردىس دەگەن بايلام جاسايدى. الەم حالىقتارىنىڭ ءتىلىنىڭ دامۋى ولاردىڭ توپتارعا بولىنۋىمەن قاتار جۇرگەن. بۇل ءۇردىس تۇركى تىلىنە دە ءتان. «سوندىقتان بۇل كۇندە نەشە بۇتاق تۇركى تۇقىمىنان ەل بولسا، سونشا تاراۋ تىلىندە باسقالىق بار». بۇنىڭ سەبەبىن رۋحاني كوسەم تۇركى حالىقتارىنىڭ وزگە حالىقتارمەن ارالاسىپ، ولاردىڭ سوزدەرىن، دىبىستارىن قابىلداۋدان كورەدى. ا. بايتۇرسىنوۆ تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ءتىل جاساۋ يدەياسىن ۇسىنادى. «تۇركتىڭ قاي بالاسىندا ازباعان تۇنىق ءتىل، ءتۇزۋ ەملە بولسا الىپ الارعا كەرەك» دەي كەلىپ، مۇنداي ورتاق ءتىل قازاق ءتىلى بولۋعا ءتيىس دەپ سانايدى. مۇنداي «اسىل ءتىل»، «ءتۇزۋ ەملە» تەك قازاقتا عانا بار. «اسىل ءتىلدىڭ» ساقتالۋىن ا. بايتۇرسىنوۆ بىرىنشىدەن: قازاقتاردىڭ اتا كاسىبى - مال شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستىرادى. كوشپەلى ءومىر قازاقتاردىڭ «باسقا جۇرتقا ارالاسپاي، ءوز الدىنا وڭاشا، وقشاۋ ءجۇرىپ ءتىلىن بۇزۋعا جول بەرمەگەن» دەپ تۇيەدى. قازاق ءتىلىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءتىلى ەتۋى ارقىلى ولاردىڭ تىلدىك جىكتەلىسىن بىتەپ جالعاۋدى ماقسات ەتەدى. ەكىنشىدەن: «سىرتتان بىرەن - ساران سوزدەر كەلسە، ونى ءجانشىپ، كەمىرىپ، ءوز ءتىلىنىڭ قالپىنا ءتۇسىرىپ العان - قازاق» دەپ كىرمە سوزدەردى انا تىلىنە بەيىمدەۋ ارقىلى قازاقتىڭ «اسىل ءسوزىنىڭ» ساقتالعانىن اتاپ كورسەتەدى. ا. بايتۇرسىنوۆ قازاق ءتىلىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى اراسىنداعى باي ءتىلدىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ، تۇركى الەمىندە ونىڭ اتقاراتىن رولىن كوتەرۋدى ماقسات ەتەدى جانە انا ءتىلىنىڭ دامۋ بولاشاعىنا كوز جۇگىرتەدى.

ول ادامنىڭ ءوز انا ءتىلىن مەڭگەرۋىن جانە ءتىل مادەنيەتىن يگەرۋىن ونىڭ تىكەلەي قورشاعان الەۋمەتتىك ورتاسىمەن ۇشتاستىرادى. عىلمي نەگىزىندە جازىلعان ءتىل تۋرالى وقۋلىقتارمەن، ۇلگى الارلىق كوركەم ادەبي شىعارمالارمەن، كۇندەلىكتى ءماندى اۋىز ەكى سويلەۋمەن جانە ايتايىن دەگەن وي - پىكىرىن جازا بىلۋمەن بايلانىستىردى، وسىدان كەيىن ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ الگى ماسەلەلەرگە ىقپال ەتەتىن باستى فاكتورلاردى انىقتاعانىن كورەمىز. ونىڭ عىلمي تۇجىرىمدامالارىنا قاراعاندا، ءتىل مادەنيەتى بىرنەشە ماڭىزدى ەلەمەنتتەردەن تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمىنىڭ پىكىرىنشە، ءتىل مادەنيەتى دەگەن بىرىنشىدەن، ول ادامنىڭ ايتايىن دەگەن وي - پىكىرىن ۇلت تىلىندە دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋى؛ ەكىنشىدەن، باسقا حالىقتىڭ سوزدەرىمەن انا ءتىلىن شۇبارلاماۋى، ۇلتتىڭ ءتىل تازالىعىن ساقتاۋى.

قازاق ءتىلىنىڭ شۇبارلانا باستاۋىنىڭ سەبەپتەرىن ا. بايتۇرسىنوۆ بىرنەشە فاكتوردىڭ ىقپالىمەن  ءتۇسىندىردى، اتاپ ايتالىق، ءسىلام ءدىنىنىڭ تارالۋىمەن بايلانىستى اراب، پارسى، تاتار سوزدەرىنىڭ كەڭ ءورىس الىپ كەتۋىمەن ۇعىندىرادى؛ سونداي - اق قازاق بالالارىنىڭ ورىس مەكتەپتەرىندە وقىتىلۋىمەن، ءىس قاعازدارىنىڭ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋىمەن تۇسىندىرەدى.

 انا ءتىل مەن جات ءتىلدىڭ ارالاسۋىنان قويىرىتپاق ءتىل پايدا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ۇشىنشىدەن، ءتىلدىڭ شۇبارلانۋىن اۋدارماسىمەن بايلانىستىردى. ءتىلدىڭ شۇبارلانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن مادەنيەتى مەن ادەبيەتى وزىق ەلدەردىڭ ادەبيەتىن اۋدارعاندا ولاردىڭ تىلىندەگى دايىن كاتاگوريالاردى الماي، سول ۇعىمداردىڭ ءمانىن اشاتىن ءسوزدى قازاق تىلىنەن ىزدەۋگە شاقىرادى. تورتىنشىدەن، «ءسوزدىڭ دۇرىس، تازا، انىق، ءدال ايتىلۋىناندا» ءتىل مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنىڭ جولىن ايقىندايدى.

 20 - عاسىردىڭ باسىنداعى كوپتەگەن قازاق زيالىلارى ءتىل مادەنيەتىنە جەتە كوڭىل اۋدارماعان ەدى. م. دۋلاتوۆ وسى ماسەلە تۋرالى بىلاي دەپ ج-ازدى: «ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ارقاسىندا ساناسىز تۇردە بولماسا دا شىن مانىندە ورىستانا جانە تاتارلانا باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى دەرەۋ ەسىن جيىپ.... ءوز اعاتتىقتارىن تۇزەتە باستادى....» دەي كەلىپ بىردە - ءبىر ورىس ءسوزىن قوسپاي، قازاق ءتىلىن شۇبارلاماي اۋدارىلعان «قىرىق مىسالدى» كورگەنىمدە وزىمنەن - ءوزىم ۇيالدىم. «ءوزىمنىڭ ھام، ءوزىم سەكىلدىلەردىڭ اداسىپ جۇرگەنىن سوندا بايقادىم...» دەپ اعىنان جارىلدى. ت. شونانوۆ تا ءوزىنىڭ «احىمەت بايتۇرسىنوۆ حالىق اعارتۋى جانە ادەبيەت جونىندە» اتتى تۋىندىسىندا دا ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ءتىل مادەنيەتىن دارىپتەۋدەگى رولىن جانە ونىڭ حالىققا تيگىزگەن اسەرىن جازدى.

ا. بايتۇرسىنوۆ ءتىلدى بايىتۋدا جانە ءتىل مادەنيەتىن ەل ىشىندە دامىتۋدا ورىس جازۋشىلارىنىڭ وڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋدى ۇسىندى. ادەبي ءتىل مەن اۋىز ەكى سويلەۋدىڭ اراسىندا الشاقتىق بولماۋ  ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. وسى ماقساتتان شىعا وتىرىپ، ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى وقۋلىقتار جازىپ شىعاردى. مەرزىمدىك باسىلىمداردىڭ قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەۋىنە اتسالىسىپ، ولاردىڭ جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋىن ماقسات ەتتى. كەزىندە «قازاق گازەتىن» دە وسى تالاپقا سايكەس شىعارعان ەدى. «وسى كۇنگى قازاقتىڭ ادەبيەتىندە شەتتەن كىرگەن سوزدەر وتە كوبەيىپ كەتتى. توڭكەرىستەن سوڭعى شىققان جۋرنال - گازەتتەردىڭ ىشىندە تولعان جات ءسوز. ءبىلىم، وقۋ ادەبيەتى دە جات سوزگە بايىدى.

 زامانىمىزداعى كوركەم ادەبيەتىمىز دە جات سوزدەردەن قۇر ەمەس. وقىتۋشىلارعا دا، ۇيرەنۋشىلەرگە دە، ۇگىتتەۋشىگە دە، جازۋشىلارعا دا، بىلىمدىگە دە، بىلىمسىزگە دە، شەشەنگە دە، اقىنعا دا جات، ءسوزسىز، كۇنەلتە المايتىن زامان تۋدى.

احىمەت بايتۇرسىنوۆ جات سوزدەردىڭ ورنىنا قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر مۇمكىندىگىن پايدالانۋدى ۇسىندى. ەگەردە كىرمە سوزدەرگە قازاق تىلىنەن بالاما سوزدەر تابىلماعان جاعدايدا باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندەگى سوزدەردى قابىلداۋدى ءجون سانادى جانە بۇل قازاق ءتىلىن بايىتۋدىڭ ماڭىزدى جولىنىڭ ءبىرى دەپ ءتۇيدى.

ا. بايتۇرسىنوۆ جازۋدى ج−وعارعى مادەنيەت ساناتىنا قوستى. ونىڭ قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندەگى جانە جەكە ادام مەن حالىق تىنىس - تىرشىلىگىندەگى ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى: «ءبىزدىڭ زامانىمىز - جازۋ زامانى، جازۋمەن سويلەسۋ اۋىزبەن سويلەسۋدەن ارتىق دارەجەگە جەتكەن زامان. الىستان اۋىزبەن سويلەسۋگە بولمايدى، جازۋمەن دۇنيەنىڭ ءبىر شەتىندەگى ادام ەكىنشى شەتىندەگى اداممەن سويلەسەدى. سوندىقتان سويلەي ءبىلۋ قانداي قاجەت بولسا، جازا ءبىلۋدىڭ كەرەكتىگى مۇنان دا ارتىق».

جازۋدىڭ پايدا بولىپ، دامۋى مادەنيەت تاريحىندا ورنى ەرەكشە. ادام بالاسىنىڭ سوناۋ ەجەلگى دۇنيەدەن باستاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى تالاي قوعامدار مەن مەملەكەتتەردە، عىلىم مەن تەحنيكا، ونەر سالاسىنداعى جاساعان بۇكىل مادەني بايلىعىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزگەن دە جازۋ بولاتىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قازىرگى جاسالىپ وتىرعان مول رۋحاني مادەنيەتتى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزەتىن دە جازۋ.

 جازۋ - ادامزات بالاسىنىڭ ويلاپ تاپقان ەڭ ۇلى جاڭالىعى جانە مادەني تابىستارىنىڭ ءبىرى. ا. بايتۇرسىنوۆ اعارتۋشىلىق سالاسىندا قازاق بالالارىنىڭ كوزى اشىلىپ، ساۋاتتى بولۋىن، انا تىلىندە ساۋاتتانۋىن، سودان بارىپ وزگە تىلگە، وزگە مادەنيەتكە قول سوزۋدى تاباندى تۇردە مىندەت ەتىپ قويدى. سول كەزدىڭ وزىندە عالىم - اعارتۋشى قازاق قوعامىنا وقۋ - ءبىلىمنىڭ، جازۋدىڭ قاجەتتىلىگىن حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن، ەكونوميكالىق تۇرمىس جاعدايىمەن بايلانىستىرىپ دالەلدەيدى. جازۋدىڭ قوعامدىق تاريحى بار. عالىم - ۇستاز «جازۋ جوق كەزدە وقۋ ج−وق، وقۋدان جازۋ دۇنيەگە بۇرىن كەلگەن، وقۋدى جازۋ تۋدىرعان» دەگەن قورىتىندى جاسايدى. ال قازىرگى قوعامدا «... وقۋ مەن جازۋ قاتار جۇرەدى» دەپ تۇيەدى.

جازۋدى قازاق بالالارىنا جانە ۇلكەندەرگە مەڭگەرتۋدىڭ ادىستەمەسىن جاسايدى. بۇل ادىستەمەلەردى قازاق ءتىل ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى پراكتيكادا كەڭىنەن قولدانعانى ءمالىم. وسىلايشا وقۋ جازۋ ارقىلى ا. بايتۇرسىنوۆ قازاق حالقىن مادەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن جانە ايامادى. «ول - بۇگىندە تۇتاس ءبىر ينستيتۋتتىڭ نەمەسە ونداعان اۆتورلار ۇيىمنىڭ جۇمىسىن ءبىر ءوزى ىستەگەن ەڭبەك يەسى....»

20 - عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىنا دەيىن قازاقتاردىڭ ءوز جازۋى بولمادى. بۇعان دەيىن قازاق قوعامى قولدانىستا اراب جازۋىن پايدالانىپ كەلگەن ەدى. بۇل جازۋدىڭ قازاقتار ءۇشىن قيىندىقتارىن ەسكەرە كەلىپ، ا. بايتۇرسىنوۆ قازاقتارعا ۇيرەنشىكتى بولعان اراب تاڭبالارىن پايدالانىپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق جازۋىن قالىپتاستىردى. ونى حالىق اراسىندا «بايتۇرسىنوۆ جازۋى» دەپ تە اتادى. سونىمەن قاتار ول الگى جازۋىن وقىتاتىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ءبىرىنشى بولىپ جازىپ شىعارۋدى قولعا الدى. ونى زور تابىسپەن ورىنداپ شىقتى. سونىڭ نەگىزىندە قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.

ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ اراب تاڭبالارى نەگىزىندە قۇرىلىپ، قازاق تىلىندە لايىقتالعان جازۋى 1924 - جىلى ورىنبوردا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزىندە تالقىلانىپ، رەسمي تۇردە قابىلداندى.

 ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ اتالمىش جازۋىن وزگە تۇركى حالىقتارى سول كەزدە ۇلگى ەتىپ قولدانعان بولاتىن. وسىلايشا، ا. بايتۇرسىنوۆ سالعان قازاق جازۋى قازاقستاندا 71 - 81 جىلداي قوعامدىق قولدانىستا بولدى، سولاقاي ساياساتتىڭ ىقپالىمەن جازۋدىڭ لاتىنعا كوشىرىلۋى سەبەبىمەن بۇل جازۋ رەسپۋبليكا اياسىندا قولدانىستان ىعىستىرىلعان ەدى. سوعان قاراماستان «بايتۇرسىنوۆ جازۋىن» قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى، يران مەن اۋعانستانداعى قانداستارىمىز بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولدانىپ كەلدى. تۇركيا مەن باتىس ەۆروپا ەلدەرىن، وزبەكستاندى مەكەندەگەن قازاق دياسپوراس لاتىن جازۋىن پايدالانىپ وتىر. ال رەسەيدەگى، موڭعۇلياداعى  قىرعىزستانداعى، قازاقستانداعى، قازاقتار كيريلليسسا دەپ اتالاتىن «ورىس جازۋىن» قولدانىپ ءجۇر.

  دايىنداعان ج. ءامىرباي قىزى

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ
E-mail: kazak@xjyl.gov.cn