<%@LANGUAGE="JAVASCRIPT" CODEPAGE="65001"%>
中文 哈文

باس بەت>>اتامۇرا- اسىل قازىنا>>تاريحي تۇلعالار

اقيىق اقىن تاڭجارىق جونىندە از ءسوز

جىبەك بازارباي قىزى

جۇڭگو قازاق ادەبيەتىنىڭ تۋ ۇستاۋشىلارىنىڭ بىرەگەي بىلىكتى ۋاكىلى، اقىن، كومپوزيتور، كورنەكتى قوعام قايراتكەرى تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ شىعارمالارىن جيناۋ، باسپادان شىعارۋ جۇمىستارى مارقۇم ورازانباي ەگەۋباي ۇلى اعامىز باس بولعان زەرتتەرمەندەردىڭ تالاي جىلدىق تالىقپاي جۇرگىزگەن ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا ايتا قالسىن تابىستى بولدى. قازىر جۇڭگودا عانا ەمەس، تاكەڭنىڭ تاڭدامالى شىعارمالارى قازاقستان ەلىندە دە جارىق كورىپ، ءوز وقىرماندارىمەن جۇزدەسىپ، ونداعى قالىڭ زەرتتەرمەندەرمەن اقىن، قالامگەرلەر، ادەبيەتشىلەر اراسىندا ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋدىردى. ارداگەر اقىن ءوز جانىنان دا ءبىرتالاي اندەر شىعارىپ، دومبىراعا قوسىپ شىرقاپ، ەل اراسىنا تاراتىپ كەتكەن قازاق دالاسىنداعى سال - سەرىلەردىڭ سوڭعى سارقىتى. مىنە بۇعان قازىر انشىلەرىمىز شىرقاپ جۇرگەن «قوس جەڭگە» سياقتى ايشىقتى اندەرى كۋا دەيتۇرعانمەن، اقىن اندەرىن جيناۋ، نوتاعا ءتۇسىرۋ، ورىنداۋ ىستەرى ەندى - ەندى قولعا الىنىپ جاتىر. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەيىن بۇعان دا الاقاي ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا مەن تاكەڭنىڭ  اندەرى جانە ءومىرى جونىندە ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى كوپشىلىككە ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. قالامگەرلەردىڭ بۇل جاعىنداعى ىزدەنىستەردى ىلگەرىلەتە بەرەتىندىگىنە سەنەمىن.

اقىن «قىزىل كيىك» ءانىن 1943 - جىلى ۇرىمجىدەگى شىڭ شىساي تۇرمەسىندە جازعان. بۇل كەز - شينجياڭدى دەربەس بيلەمەك بولعان قارا نيەت شىڭ شىساي ءوز ۇستەمدىگىن بەكەمدەي ءتۇسۋ ءۇشىن، بۇكىل شينجياڭدا تەررورلىق ورناتىپ، ازاتتىقتى، بوستاندىقتى اڭساعان، حالىقتىڭ قامىن جەگەن العاباسار، ساناسى وياۋ ادامداردى جاپپاي تۇتقىنداپ، جاسىرىن ءولتىرىپ، حالىقتى مەشەۋ كۇيدە ۇستاماق بولىپ الاسۇرعان تۇس ەدى.

 اقىن قىزىل كيىك انىندە:

- مەن ەدىم ويناپ جۇرگەن قىزىل كيىك،

 جاۋ الماس، جۇرگەن جەرىم ەدى - اۋ بيىك.

 جارتاستان جاۋ المايتىن ءتۇستىم جەرگە -

 مىلتىقتىڭ قوس وكپەدەن وعى ءتيىپ،

 - دەپ كەشەگى ەل باستاعان ەگەي ەرلەردىڭ، ەل - جۇرتى توبەسىنە كوتەرىپ، الاقانىنا سالىپ الپەشتەگەن، ەلىم دەپ ەڭىرەپ تۋعان ازاماتتاردىڭ قىسقاسى ەلدىڭ ماڭدايعا باسار پەرزەنتتەرىنىڭ تار زاماننىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ، باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ، جىگەرى قۇم بولىپ، بولات سەمسەردىڭ جۇزىندەي مايىرىلىپ، ازاپ پەن قيناۋ، ءولىم مەن ءومىر تايتالاسى ىشىندە قاراڭعى قاپاستا تۇنشىققان ايانىشتى حالىن «مەن» دەپ سۋرەتتەيدى. ارينە، ءوزى دە سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندىق اكادەميك، جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ دۇرىس ايتقان: «ۇلى اقىن ءوزىنىڭ جەكە مەنى تۋرالى ايتسا، جالپى جۇرت تۋرالى، بۇكىل ادام بالاسى تۋرالى ايتقانى» دەپ، سوندا اقىن كوكىرەگىندەگى شەرلى سەزىم  تۇرمەلەس، تاعدىرلاس ادامداردىڭ سەزىمى، سول بەيباقتاردىڭ سىرى، نالاسى، تۇرمەنى جارىپ شىعار جۇرەك ءلۇپىلىنىڭ ايشىقتى ايعايى!

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، كورنەكتى قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلبايەۆ اقىندارعا بىلاي دەپ سيپاتتاما بەرەدى: «جالپاق الەمگە جان دۇنيەسىن جايىپ سالۋ اقىن ادامنىڭ وزگە جۇمىر باستى پەندەدەن جالعىز - اق ايىرماشىلىعى». ءيا، ولەڭ - اقىننىڭ جان سەزىمى، شىن سىرى، اقىن «قىزىل كيىكتىڭ» 2 - شۋماعىندا:

«ءبىر ۋاق كۇي شەرتەمىن تارىققاندا،

ورنىمنان تۇرا المايمىن ارىقتان دا.

ءبىر كەزەك بۇدا ەرمەك بولادى ەكەن،

ەلدى ويلاپ مۇڭ - مۇقتاجبەن زارىققاندا» دەپ شەرلەنە اندەتەدى.

اقىننىڭ «قىزىل كيىك» ءانىنىڭ مەلودياسى كوركەم دە سىرلى، حالىقتىق اۋەنمەن ۇندەسىپ جاتادى، «ەلدى ويلاپ مۇڭ - مۇقتاجبەن زارىققاندا، ءداي - ءداي - ءدايلاپ كەلەتىن جولدارىنىڭ اقىنعا ءتان ءورشىل مىنەزبەن شىققان اشتى ايعايى جۇرەگىڭىزدى سىزداتادى. اقىن ەل تاعدىرى مەن ءوز تاعدىرىن ءبىر دەپ قارايدى. ەل باسىنا تونگەن اۋىر كۇندى جان جۇرەگىمەن سەزىپ، وعان الاڭدايدى. كوكىرەگىندە تيتتەي ساۋلەسى بار، حالىق قامىن جەپ جۇرگەن ازاماتتار مۇنداي كۇيگە تاپ بولعاندا ەلىم نە بولار دەپ قايعى جۇتا قامىعادى. اقىل تاپپاي تارىققان، اقيقات ىزدەپ زارىققان؛ ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ، اللادان مەدەت تىلەگەن اقىن ءۇنى زارلى دا ءورشىل مۇڭعا تولى اۋەنمەن سوزا  قايتالانىپ، قۇلاعىڭىزعا زار زاماننىڭ تەڭسەلتەر قامىرىق قايعىسى مەن تار زاماننىڭ قاراڭعى زىندانىندا سورلاپ جاتقان بوزداقتاردىڭ شەرلى ءۇنىن اكەلەدى  دومبىرا- اقىننىڭ شەر تارقاتار سەرىگى. تۋعان جەرىندە، ەركىن ومىرىندە ەلدى ءان مەن جىرعا بولەگەن سەرى اقىن، ەندى مۇندا دومبىرانى كوكىرەگىن كەڭىتۋ، شەردەن ءبىر اۋىق بولسا دا ايىعۋ ءۇشىن ۇستايدى. ءبىر عاجابى جاۋلارى دومبىراسىن تارتىپ المايدى. الدانىشى دا، جۇبانىشى دا، شەر تارقاتار دوسى دا دومبىرانىڭ قوس ىشەگى بولادى. قوس ىشەككە قول ارتپاسا اقىن ءانىن ايتا الماس، ولەڭىن جارقىن ۇنمەن جىرلاي الماس پا ەدى، قايتەر ەدى؟ اقىننىڭ سول كەزدەگى تۇرمەلەس دوسى ازەزوۆ قاسىم (ۇيعۇر) (تاڭجارىق ول كىسىگە «قاسىم سەمياسىنىڭ تاريحى» دەگەن ۇزاق تولعاۋ جازىپ بەرەدى) - كەيىن اقىندى ەسكە الىپ جازعان ءبىر ەسسەسىندە: «تاڭجارىق دومبىرامەن ايعايلاپ ءان سالاتىن، ول وتە قالجىڭباس، كۇلدىرگى، شەشەن كىسى ەدى، ول ءان سالىپ جاتقاندا كۇزەتشى «ءاي، توقتات، تىنىشتال!» دەپ زەكىرەتىن. ال تاڭجارىق ولەڭىن جالعاستىرىپ ايتا بەرۋشى ەدى، كۇزەتشى شىداي الماي ەسىكتى مىلتىقتىڭ دۇمىمەن ۇرعىلاپ تەپسىنەتىن، تاڭجارىق مىنە وسىنداي، قايسار دا وجەت، ەرجۇرەك جان ەدى. ونىڭ سالعان ءانى تۇرمەلەستەرىنىڭ ءبىر اۋىق كوڭىلىن سەرگىتىپ، ولارعا  جۇبانىش بولاتىن - دى» - دەپ اڭگىمەلەيدى.

 تاڭجارىق اقىن تۇرمەدە جاتقاندا تاريحي ارحيۆكە بەرگىسىز «تۇرمە تاريحى»، «تۇرمە حالى»، «نۇپتەبەكتىڭ اسى»، «بەردىبەك شاھيزات»، «ءشارىپقانعا» سياقتى كوپتەگەن قۇندى ولەڭ - داستاندارىن جازادى. سونداي - اق التايلىق تۇرمەلەسى ءالىمقان ءۇشىن «ءالىمقاننىڭ جىرى»، «قاپاس زاڭگىگە»، ايگىلى «ىلە سيپاتى» سياقتى ولەڭدەرىن دە سول 1940 - جىلدار ىشىندە ءۇرىمجى تۇرمەسىندە جازادى.

1946 - جىلى ءۇش ايماق توڭكەرىستىك ۇكىمەتى مەن گومينداڭ اراسىندا جاسالعان 11 تارماقتى ءبىتىم بويىنشا بارلىق ساياسي قىلمىسكەرلەر تۇرمەدەن بوساتىلادى. سول قاتاردا اقىن دا 1946 - جىلدىڭ جازىندا تۇرمەدەن شىعىپ ەلىنە قايتادى. سول كەزدەگى ءۇش ايماق ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى «ءابىلقايىر تورە باستاعان كىسىلەر ەل جايلاۋدا وتىرعاندا سايرام كولىنىڭ جاعاسىنا دەيىن كەلىپ، اقىندى قارسى الا شىعادى. تۇرمەدەن بوساپ بارعان ءبىر توپ ادامدى گومينداڭ جاقتىڭ ادامدارىنىڭ قولىنان وتكىزىپ الادى. سودان قۇلجا قالاسىنا كەلگەندە قالادان جانە سىرت اۋدانداردان جينالا كەلىپ اقىندى قارسى الا شىققان قازاق، ۇيعۇر، موڭعۇل سياقتى اقىندى بىلەتىن ءار ۇلت ادامدارى سەڭدەي سوعىلىسادى. اتتى قازاقتار ويقاستاپ كوشەگە سيماي كەتەدى. جۇرت باياندايعا دەيىن بارىپ قارسى الادى.

- سوندا اقىن ءۇستى اشىق ماشينامەن قاسىندا ايگىلى كۇيشى ءاشىم بار، قولىندا دومبىراسىن بەبەۋلەتىپ، ولەڭدەتىپ جول بويىنداعى قارسى العان ەل - جۇرتقا ولەڭمەن امانداسىپ ءوتىپ بارا جاتىر. شاشى قىرىلعان، جالاڭباس، تۇرمە سورعان اقىننىڭ نۇر تامىپ تۇراتىن سۇلۋ ءجۇزى جۇدەۋ كورىندى. جول بويى «اقىندى كورەمىز، ارىسىمىز امان قايتىپ كەلىپتى، قۇدايعا شۇكىر، تاڭجارىقتى كورەمىز» دەگەن حالىق ماشينانىڭ سوڭىنان قالماي ىلەستى، اتتىلى - جاياۋ ءۇش ايماق ۇكىمەتى تۇرعان جەرگە كەلگەندە كۇزەتشىلەر جۇرتتى ىشكە كىرگىزبەي توسىپ قالدى دا، اقىندى ىشىنە الىپ كىرىپ كەتتى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن قۇلجاداعى ءبىر اسحانادا قوناعاسى بەرىپ كۇتىپ قالدى. سوندا تاكەڭ تۇرمەدە باستان كەشكەندەرىن ايتىپ، ەلدى اۋزىنا قاراتتى. اڭگىمەنىڭ ارا - اراسىندا ايتقان ازىلىنە ەل دۋ كۇلىپ، قوشامەتتەپ وتىردى. دومبىرا شەرتتى، ءان سالدى. ولەڭدەرىن دومبىرامەن اندەتىپ وتىردى. سوندا ەسىمدە قالعانى، قازىر « قوس جەڭگە» دەپ ايتىلىپ جۇرگەن «اگويگاي» ءانىن داستارقان باسىندا ايتتى. مەن سول كەزدە 20 عا تولماعان بالا جىگىت ەدىم. قوناقتاردى كۇتۋمەن بولىپ، كىرىپ - شىعىپ جۇرگەندە كورگەندەرىم ەدى، - دەيدى كۇنەستە تۇراتىن زەينەتكەر 80 نەن اسقان ءداۋىتقان  اقساقال ءبىر جولعى اڭگىمەسىندە.

- «اگويگاي» ءانىن اقىن تۇرمەدەن شىعاردان 13 كۇن بۇرىن جازادى. ءبىر كۇنى اقىن ءتۇس كورەدى، تۇسىندە ەكى جەڭگەسى گۇلزاي مەنەن سىزدىقان اتقا ءمىنىپ جوتادان اسىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى، اقىن ولاردىڭ ارتىنان قانشا ايعايلاسا دا، ولار بۇرىلماستان جوتادان اسىپ كورىنبەي كەتەدى. سودان ءوز داۋىسىنان ويانعان اقىننىڭ ويىنا جىر جولدارى ورالا كەتەدى، اقىرىن اندەتىپ ىڭىلدايدى. اۋىلىن، باۋىر - تۋىسىن، ەركىن ءومىرىن ساعىنعان اقىننىڭ كوزىنەن جاس تامشىلايدى، سودان 13 كۇن وتكەن سوڭ اقىن تۇرمەدەن اۋىلىنا - كۇنەسكە قايتادى. مۇنى ماعان مارقۇم ىرىمبەك اقساقال ايتىپ بەرىپ ەدى.

 تالقىنىڭ شىعىپ تۇردىق كەزەڭىنە،

 بايلاعان ۇقساپ قويان كوجەگىنە.

 ارتىما جالت بۇرىلىپ قاراعاندا،

 دۋ ەتىپ وت ءىلىندى وزەگىمە، - دەپ اقىن ۇرىمجىگە ايدالىپ بارا جاتىپ، ەلىمەن، جەرىمەن زار ەڭىرەپ، زاپىران جۇتىپ قوشتاسادى.

ءيا، ءار رەت ىلەگە مەيلى قىزمەتپەن نەمەسە تۋىسشىلاي بارايىق، تالقىنىڭ كەزەڭىنەن اسامىز. كەزەڭگە شىعا كەلسەك بولدى اقىننىڭ ولەڭ جولدارى ويىمىزعا ەرىكسىز ورالادى. جان - جاعىما جالتاقتايمىن. قايران اقىن اتانىڭ تۇرعان جەرى، باسقان ءىزى قاي جەر ەكەن دەشى دەيتىن ساعىنىشتى سەزىم جۇرەگىمدى بيلەيدى.

 تاعى دا سول كۇنەستەگى ءداۋىتقان اقساقال ايتادى:  - ەكى جىلدىڭ الدىندا قارت كادرلار قاتارىندا سايرام كولىنە ساياحاتتاي بارىپ تالقىنىڭ كەزەڭىنە شىقتىق، كەزەڭنىڭ ۇستىندە ءداۋ قارا تاس بار ەكەن، تاڭجارىق اقىن ۇرىمجىگە ايدالعاندا مىنە سول تاستىڭ ۇستىندە تۇرىپ ولەڭدەتكەن، ارتىنا بۇرىلىپ، ەندى كوزىنەن تاسا بولىپ بارا جاتقان تۋعان جەرىنە، ەلىنە قوشتاسقان عوي دەيدى بىلەتىندەر.

 اقىننىڭ كەزىندەگى كوڭىل جەتەر دوستارىنىڭ ءبىرى مارقۇم ىرىمبەك اقساقالدى كۇنەستە قىزمەتپەن جۇرگەندە، اقىن جونىندە قانداي دەرەك ايتار ەكەن دەپ ادەيى ىزدەپ باردىم. جاسى 30 نان اسقان قارت كوپ نارسەنى ۇمىتقان. سولاي دا ءبىراز اڭگىمەلەستىك. سوندا ول كىسى ايتادى: - تاڭجارىق قولىنا دومبىرا الماي ولەڭ ايتپايتىن، شىعانداتىپ شىرقاپ، قوڭىرلاتىپ ءان سالاتىن. ءوزىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا زۋلاتىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ءازىلقوي، جۇرگەن جەرى دىر - دۋمان، ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن شەشەن كىسى بولاتىن. اۋەل دەسەڭىز بالۋانعا دا تۇسەتىن. قۇلجادا سول تۇستا شارعىن دەگەن اقىن بولعان، ول كىسى تاڭجارىقتى سىناماققا ءبىر كۇنى قارسى الدىنداعى ەسىكتەن شىعا كەلگەن اقىنعا جوپەلدەمەدە نەدەر ەكەن دەپ، بىلاي ولەڭدەتسە كەرەك:

- تاڭجارىق - اۋ تاڭجارىق، ناعىپ ءجۇرسىڭ ساندالىپ؟

 سوندا اقىن جۇلىپ العانداي: - تار بوساعا، تار ەسىك، بايقاپ سويلە اڭعارىپ، - دەپ قولما قول جاۋاپ قايتارىپتى.

 «بارسىز با مارحاباتتى جەڭگەلەرىم،

 ەستىلىپ قۋانتتى ما مەن كەلەرىم.

الىسىپ، ايمالاقتاپ مازاڭدى العان،

 اينالىپ تاعى كەلدى دەلبەلەرىڭ» دەپ ساعىنىشپەن جىر ارناپ امانداسقان جەڭگەلەرى تۋعان جەرىندە ەركىن دە ەركە سەرى عۇمىر كەشكەن اقىنعا قانداي مەيىربان، قانداي ىستىق، جاقىن بولسا، اقىن دا جەڭگەلەرىنە ءوزىنىڭ تاۋىپ ايتار جاراسىمدى قالجىڭىمەن، اڭقىلداق باۋىرمالدىعىمەن سونداي قىمبات، قادىرلى ەدى. سول سۇيىكتى جەڭگەلەرىنە ارنالعان «اگويگاي» ءانىءار ءانشىنىڭ ءوز بوياۋىمەن، ءوز ناقىشىمەن ورىنداۋىندا راديو - تەلەۆيزيادا ايتىلىپ، اقىن شىعارعان جاقسى اندەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى.

اقىننىڭ قايسى ءبىر ءانى مەن ولەڭىندە مۇڭ مەن شەردىڭ ىشىندە ورشەلەنگەن وجەتتىك پەن جاۋىنا دەگەن كەكتىڭ وتى لاپىلداپ، حالقىنا دەگەن جۇرەك سىزداتار ساعىنىشى مەن كۇرەسكە شاقىرىپ ۇرانداتقان جىگەرلى ءۇنى ۇشقىن اتىپ، جالىن شاشىپ تۇرادى.

2010 - جىلى ناۋرىز ايىندا كۇنەستە قىزمەت ساپارىمەن ءجۇرىپ تاڭجارىق اندەرىن ادەش اقساقال جاقسى ايتادى دەپ ەستىپ ادەيى ىزدەپ بارىپ، 1928 - جىلى اقىن العاش گومينداڭ تۇرمەسىنە تۇسكەندە شىعارعان ءان «جولىم تاردى» تاسپاعا ءتۇسىرىپ  الدىم. بۇل دا اقىننىڭ تار زاماندا تارىعىپ شىعارعان اندەرىنىڭ ءبىرى.

 2003 - جىلى قازاقستاندا تاڭجارىق اقىننىڭ تۋىلعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەي تويى سالتاناتپەن اتاپ ءوتىلدى. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ 2 - كەزەكتى قۇرىلتايىندا جاساعان بايانداماسىندا: «شينجياڭداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ جارىق جۇلدىزى - تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ شىعارمالارى تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ تورىنەن لايىقتى ورىن تاپتى» دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە، «اقيىق اقىننىڭ الداعى جىلى تۋىلعانىنا 100 جىل تولاتىن مەرەي تويىنىڭ جۇڭگو مەن قازاقستاندا جوعارى دارەجەدە اتالىپ وتەتىنە  كۇمان جوق» دەپ ەرەكشە ىلتيپاتپەن اقىن اتىن تەبىرەنە تىلگە الدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ  جۇڭگو قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە دەگەن قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا 2003- جىلدىڭ قىسىندا اقىن تۋىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعى قازاقستاندا سالتاناتپەن اتاپ ءوتىلدى. مەن ءساتى ءتۇسىپ وسى جيىنعا ارناۋلى شاقىرتۋمەن بارىپ قاتىناستىم. دۇنيەنىڭ جەر - جەرىندەگى 9 ەلدەن ۋاكىل كەلدى. قازاقستان عالىمدارى مەن ادەبيەت تانۋشىلارى اقىن ولەڭدەرىنە وتە جوعارى باعا بەرىپ، ديسسەرتاتسيالار وقىدى. سونداي - اق اقىن اندەرىنەن كونسەرت قويىلدى. اقىن شىعارمالارىن زەرتتەۋ ماقالالارىنان شىققان جيناق - «تاڭجارىق تاعىلىمى» تاراتىلدى.

اقىننىڭ تۇرمەدە جازعان ولەڭدەرى ءار ەلدەردەگى وقىرماندار مەن زەرتتەۋشىلەردى تاڭعالدىرعان تاڭعاجايىپ قۇبىلىس بولدى، ولار تاريحتا تۇرمەگە تۇسكەن اقىن - جازۋشىلار كوپ بولعان، سول قيىن - قىستالاڭ جەردە وسىنشا كوپ سىرعا تولى وتتى جىرلار جازىپ قالدىرا العان تەك تاڭجارىق قانا دەپ تاڭداي قاعىپ، تامسانا جوعارى باعالاستى. سول كەزدەگى دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، تاڭجارىق اقىننىڭ شىعارمالارىن باسپادان شىعارۋ، مەرەي تويىن وتكىزۋ ىستەرىنە ۇلكەن ەڭبەك ەتكەن مارقۇم قالداربەك نايمانبايەۆ «تاڭجارىق تاعىلىمى» دەگەن كىتاپتىڭ العى سوزىندە بىلاي دەپ جازدى: «تاڭجارىق جۇڭگو قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاسقان، كوش باستاعان اي ءمۇيىزدى سەركەسى، اباي، احىمەت، شاكارىم، مىرجاقىپ، ماعجانداردىڭ جۇڭگوداعى قازاق باۋىرلار اراسىنان كوكتەگەن رۋحاني جالعاسى، سالالى بۇتاعى».

 فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ: «ەركىندىكتىڭ ەرەن جىرلارى» دەگەن ديسسەرتاتسياسىندا اقىننىڭ تۇرمەدە جازعان ولەڭدەرىن «تۇعىرى بيىك تۇرمە جىرلارى» دەپ اتادى. سونداي - اق ەرەسەن ەرلىك پەن تەڭدەسسىز رۋحتىڭ جىرشىسى، ار مەن نامىستان جارالعان تۋمىسى (ءبىتىمى) بولەك، تابيعاتى ەرەك تاڭجارىق وقۋ ونەرىن دە، سويلەۋ ونەرىن دە، جازۋ ونەرىن دە، تىڭداۋ ونەرىن دە تولىق يگەرىپ مەڭگەرگەن دارا تۋعان سۇڭعىلا ونەرپاز، ءتىلدىڭ جازباشا، اۋىزشا تۇرلەرىن ناعىز ادەبي ءتىلدىڭ دارەجەسىندە قولدانۋ - حاس سۋرەتكەردىڭ ءىسى، ماشىعى» دەپ جازادى.

- تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ تايعا باسقان تاڭباداي ايشىعىن انىق تانىتىپ، داۋىسىن دارالاي تۇسەتىن باستى بەلگى، ءسوز جوق، تۇعىرى بيىك تۇرمە جىرلارى، - دەپ جازادى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان ورازالين.

 ءيا تاڭجارىق اقىن ءوز بيىگىن ولەڭىمەن جاساپ كەتكەن دارابوز اقىن. ول اقىن عانا ەمەس، كومپوزيتور، حالىقتىڭ سال - سەرىلىك ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى ءانشى دە، سونداي - اق قوعام قايراتكەرى، سوناۋ 1934 - جىلدىڭ وزىندە بەيىمبەت مايلىننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى» دەگەن شىعارماسىن ساحنالاستىرىپ، قۇلجادا جانە اۋدانداردا ارالاپ ءجۇرىپ قويادى. ءوزى ءابدىراحمان رولىن سومدايدى. بۇل جۇڭگو قازاقتارىنىڭ ومىرىنە ەندى - ەندى كىرە باستاعان جاڭالىق بولاتىن. سول كەزدە تاعى ءوزى گازەتحانانىڭ باستىعىندىق مىندەت اتقارىپ، گازەت شىعارۋ ىسىنە دە بەلسەنە اتسالىسادى. گازەتتە اقىننىڭ ءبىرتالاي ولەڭدەرى، حالىقتى اعارتۋعا، مادەنيەتكە باستايتىن ماقالالارى جاريالانىپ تۇرادى. مىنە وسىنداي الەۋمەتتىك، قوعامدىق جۇمىستارىنىڭ ءبارى شىڭ شىساي ۇكىمەتىنىڭ شىمبايىنا باتقان بولار، ونى حاۋىپتى ساياسي ادام رەتىندە قولعا الىپ تۇرمەگە جابادى.

 ادامدىق قاسيەتكە باۋليتىن، بەرەكە - بىرلىككە شاقىراتىن، اسىل يدەيالارمەن سۋاراتىن، بۇكىل ادامزاتتى ءسۇيىپ وتكەن، جىرلاپ وتكەن، ءوزىنىڭ ۇلتتىق سانانىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن ولەڭدەرىمەن ولمەس ەسكەرتكىش ورناتىپ، حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىنە سارقىلماس بايلىق باعىشتاپ كەتكەن اقىننىڭ وزىنە تارتقان وتتى ولەڭدەرىنىڭ تۇعىرى ماڭگى بيىك. ويتكەنى ول حالىق جۇرەگىندە جاتتالعان، اقىننىڭ ولەڭىن وقىعان، ءانىن ايتقان ءاربىر كىسى اقىننىڭ رۋحىمەن سىرلاس، جۇرەگىمەن مۇڭداس بولادى، حالىق جۇرەگىنەن وسىلاي جول تاپقان اقىنعا تارعالاڭ تاعدىر ۇزاق عۇمىر قيماعانىمەن، تاريح ماڭگىلىك رۋحاني عۇمىر سيلاپ، حالىق باسىنا كوتەرەدى، اقىن رۋحى ءوزىنىڭ جان - تانىمەن ءسۇيىپ وتكەن، جىرلاپ وتكەن حالقىمەن ماڭگىلىككە بىرگە جاساي بەرەدى...

 

 

 

ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﺣﺎﻟﯩﻖ ﯗﻛﯩﻤﻪﺗﻰ ﻛﻪﯕﺴﻪ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﻣﻪﺳﻰ ﯗﻳﯩﻤﺪﺍﺳﺘﯩﺮﻋﺎﻥ
ﯨﻠﻪ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺍﯙﺗﻮﻧﻮﻣﻴﺎﻟﻰ ﻭﺑﻠﯩﺴﺘﯩﻖ ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ باسقارادى  [新ICP备05001353号]
ﻩﻟﻪﻛﺘﺮﻭﻧﺪﻯ ﺍﻛﯩﻤﺸﯩﻠﯩﻚ ﯨﺴﺘﻪﺭ ﻛﻪﯕﺴﻪﺳﻰ ﺗﻪﺣﻨﻴﻜﺎﻟﯩﻖ ﺟﺎﻗﺘﺎﻥ ﺟﻪﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻚ ﻩﺗﻪﺩﻯ